1-mavzu: Dasturlash tillarining tuzilmasi (C++ misolida)

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 9 bo‘lim

1.1. Tilning bazaviy tushunchalari

Dasturlash tili – bu kompyuterga buyruqlarni berish uchun ishlab chiqilgan sun’iy til bo‘lib, u sintaksis va semantikadan tashkil topadi. Sintaksis kodning qanday yozilishini, semantika esa kodning qanday ma’noni anglatishini bildiradi.

C++ tili yuqori darajali, kompilyatsiyalanadigan, statik tiplangan va umumiy maqsadli dasturlash tilidir.

Xususiyat Ma’nosi
Yuqori darajali Kod inson tiliga yaqin: if, for, cout – protsessor buyruqlari emas.
Kompilyatsiyalanadigan Dastur ishga tushirishdan oldin to‘liq mashina kodiga o‘giriladi – shuning uchun tez ishlaydi.
Statik tiplangan Har bir o‘zgaruvchining turi (int, double) oldindan e’lon qilinadi va o‘zgarmaydi.
Umumiy maqsadli O‘yinlar, operatsion tizimlar, brauzerlar, ilmiy hisob-kitoblar – barchasi uchun ishlatiladi.

C++ dasturining asosiy elementlari

⚙ Interaktiv: manba koddan ishlaydigan dasturgacha
#include <iostream> using namespace std; int main() { cout << "Salom, dunyo!" << endl; return 0; }
Misol 1: Oddiy C++ dasturi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: O‘zgaruvchilar bilan ishlash
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Sinab ko‘ring: 2-misolda int natija = x + y; qatoridagi nuqtali vergulni o‘chiring va kodni ishga tushiring – kompilyator xatoni qaysi qatorda topganini ko‘rasiz.

1-bo‘lim nazorati

C++ dasturining bajarilishi qaysi funksiyadan boshlanadi?

1.2. Preprotsessor direktivalari va vositalari

Preprotsessor kompilyatsiyadan oldingi bosqichda ishlovchi vosita bo‘lib, # belgisi bilan boshlanadigan direktivalarni qayta ishlaydi. U kodni tushunmaydi – faqat matnni almashtiradi: fayllarni qo‘shadi, makrolarni ochadi, shartli bloklarni qoldiradi yoki olib tashlaydi.

Asosiy preprotsessor direktivalari

🔁 Interaktiv: preprotsessor makrolarni qanday ochadi?
Misol 1: #define direktivasi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: #ifdef direktivasi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 3: Makro tuzog‘i va const
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Maslahat: konstantalar uchun #define o‘rniga const yoki constexpr ishlating – ularning turi bor, kompilyator ularni tekshiradi va xato xabarlari tushunarliroq bo‘ladi.

2-bo‘lim nazorati

C++ dasturiga kutubxona qo‘shish uchun qaysi direktiva ishlatiladi?

1.3. Identifikatorlar, qiymat o‘zlashtirish va operatorlar

Identifikatorlar – bu o‘zgaruvchilar, funksiyalar, sinflar, massivlar va boshqa obyektlarga beriladigan nomlardir.

Identifikatorlarni nomlash qoidalari

  1. Faqat lotin harflari, raqamlar va pastki chiziq (_) ishlatiladi.
  2. Raqam bilan boshlanishi mumkin emas: 2son – xato, son2 – to‘g‘ri.
  3. Bo‘sh joy va boshqa belgilar (-, ., @) mumkin emas: talaba_ismi yoki talabaIsmi yozing.
  4. Kalit so‘zlar (int, for, class, return ...) nom bo‘la olmaydi.
  5. Katta va kichik harflar farqlanadi: son, Son va SON – uch xil nom.
Ko‘rinish sohasi: e’lon qilingan joyiga qarab identifikatorlar lokal (blok yoki funksiya ichida), global (barcha funksiyalardan tashqarida) va static bo‘ladi. Bu mavzu 8-darsda batafsil o‘rganiladi.
🏷 Interaktiv: bu nom to‘g‘rimi?

    Qiymat o‘zlashtirish operatorlari

    Diqqat: = – o‘zlashtirish, == – taqqoslash. a = 5 a ga 5 ni yozadi, a == 5 esa “a 5 ga tengmi?” deb so‘raydi.
    Misol 1: Oddiy o‘zlashtirish
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 2: Kombinatsiyalangan operator
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

    3-bo‘lim nazorati

    x += 10 ifodasi qaysi amalni anglatadi?

    1.4. Siljitish amallari, inkrement va dekrement

    Siljitish amallari bit darajasida bajariladi. Chapga siljitish sonni 2 ning tegishli darajasiga ko‘paytirishga o‘xshaydi. O‘ngga siljitish esa sonni 2 ning tegishli darajasiga bo‘lishga o‘xshaydi.

    ↔ Interaktiv: bitlarni siljitish

    Prefiks va postfiks shakllar

    ++ va -- ikki xil yoziladi. Alohida qatorda (i++; yoki ++i;) farqi yo‘q. Lekin ifoda ichida farq katta:

    Shakl Nima qiladi Misol (a = 5)
    Prefiks ++a Avval oshiradi, keyin yangi qiymatni beradi x = ++a; → x = 6, a = 6
    Postfiks a++ Avval eski qiymatni beradi, keyin oshiradi x = a++; → x = 5, a = 6
    Misol 1: Chapga siljitish
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 2: Inkrement va dekrement
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 3: Prefiks va postfiks farqi
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

    4-bo‘lim nazorati

    ++i operatori qanday amal bajaradi?

    1.5. Bitlarga ishlov beruvchi operatorlar

    Bitli operatorlar butun sonlarning ikkilik ko‘rinishidagi bitlari bilan ishlaydi. Har bir bit alohida, juft-juft qayta ishlanadi.

    Operator Nomi Natija biti 1 bo‘ladi, agar...
    &bitli AND (va)ikkala bit ham 1 bo‘lsa
    |bitli OR (yoki)kamida bitta bit 1 bo‘lsa
    ^bitli XOR (istisno yoki)bitlar har xil bo‘lsa
    ~bitli NOT (inkor)bit 0 bo‘lsa (hamma bitlar teskari)
    Masalan, 5 soni ikkilik ko‘rinishda 0101, 3 soni esa 0011 ko‘rinishida ifodalanadi. Ularning AND amali 0001, ya’ni 1 ga teng. Adashtirmang: & va | – bitli, && va || – mantiqiy operatorlar (butun shart rost yoki yolg‘on).
    🔢 Interaktiv: bitli kalkulyator
    Misol 1: Bitli AND operatori
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 2: Bitli OR, XOR va NOT operatorlari
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

    5-bo‘lim nazorati

    C++ tilida bitli AND operatori qaysi belgi orqali yoziladi?

    1.6. Amallar bajarilish ketma-ketligi

    C++ tilida ifodalar bajarilish tartibi operatorlarning ustuvorligi va assotsiativlik qoidalariga bog‘liq.

    Ko‘paytirish, bo‘lish va qoldiq olish operatorlari qo‘shish va ayirish operatorlariga nisbatan yuqori ustuvorlikka ega.

    Ustuvorlik Operatorlar Yo‘nalish
    1 (eng yuqori)(), a++, a--chapdan o‘ngga
    2++a, --a, !, ~, unar -, (tur)o‘ngdan chapga
    3*, /, %chapdan o‘ngga
    4+, -chapdan o‘ngga
    5<<, >>chapdan o‘ngga
    6<, <=, >, >=, keyin ==, !=chapdan o‘ngga
    7&, keyin ^, keyin |chapdan o‘ngga
    8&&, keyin ||chapdan o‘ngga
    9 (eng past)=, +=, -= ...o‘ngdan chapga
    🧮 Interaktiv: ifoda qadamma-qadam hisoblanadi
    Misol 1: Operatorlar ustuvorligi
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 2: Qavslar yordamida tartibni o‘zgartirish
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

    6-bo‘lim nazorati

    2 + 3 * 4 ifodasining natijasi nechaga teng?

    1.7. Ma’lumotlar toifasini o‘zgartirish

    Type casting – bir turdagi o‘zgaruvchini boshqa turga o‘tkazish jarayonidir. C++ tilida an’anaviy va zamonaviy o‘zgartirish usullari mavjud.

    Butun sonli bo‘lish tuzog‘i: ikkala operand butun bo‘lsa, natija ham butun: 7 / 2 = 3, kasr qismi tashlab yuboriladi. Haqiqiy natija uchun kamida bitta operand haqiqiy son bo‘lishi kerak: 7 / 2.0 = 3.5 yoki (double)7 / 2 = 3.5.
    🔄 Interaktiv: tur o‘zgartirish laboratoriyasi
    Misol 1: An’anaviy type casting
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 2: static_cast operatori
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 3: Butun bo‘lish va yashirin o‘zgartirishlar
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

    7-bo‘lim nazorati

    static_cast<int>(7.9) ifodasining natijasi nima?

    1.8. Kutubxona funksiyalari

    C++ tilida ko‘plab tayyor kutubxonalar mavjud. Ular matematik, satr, vaqt va fayllar bilan ishlash imkoniyatlarini beradi. Kutubxonadan foydalanish uchun uning sarlavha fayli #include bilan qo‘shiladi.

    Kutubxona Vazifasi Misol funksiyalar
    <iostream>kiritish va chiqarish amallaricin, cout, endl
    <cmath>matematik funksiyalarsqrt, pow, sin, abs
    <ctime>vaqt bilan ishlashtime, ctime
    <cstring>C-satrlar bilan ishlashstrlen, strcpy
    <string>zamonaviy satrlarstring, getline
    <iomanip>chiqarishni formatlashsetw, setprecision
    <cstdlib>umumiy yordamchi funksiyalarrand, exit
    <algorithm>tayyor algoritmlarsort, max, min
    📦 Interaktiv o‘yin: funksiya qaysi kutubxonada?
    Misol 1: cmath kutubxonasi
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 2: ctime kutubxonasi
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Eslatma: kod serverda ishga tushiriladi, shuning uchun 2-misol server vaqtini (UTC) ko‘rsatadi – u Toshkent vaqtidan 5 soat orqada bo‘ladi.

    8-bo‘lim nazorati

    Matematik funksiyalar bilan ishlash uchun qaysi kutubxona ishlatiladi?

    1.9. Matematik funksiyalar

    Matematik funksiyalar cmath kutubxonasida joylashgan. Ular yordamida ildiz, daraja, logarifm, sinus, kosinus va boshqa matematik amallar bajariladi.

    Asosiy matematik funksiyalar

    Funksiya Vazifasi Misol
    sqrt(x)kvadrat ildiz chiqaradisqrt(16) = 4
    pow(a, b)a sonini b-darajaga ko‘taradipow(2, 10) = 1024
    abs(x)modul (absolyut qiymat)abs(-3.5) = 3.5
    round(x)eng yaqin butunga yaxlitlashround(2.5) = 3
    floor(x) / ceil(x)pastga / yuqoriga yaxlitlashfloor(2.7) = 2, ceil(2.1) = 3
    sin(x), cos(x), tan(x)trigonometrik funksiyalar – x radiandasin(PI / 2) = 1
    log(x) / log10(x)natural / o‘nlik logarifmlog10(1000) = 3
    exp(x)exexp(1) = 2.71828
    Diqqat: trigonometrik funksiyalar burchakni radianda qabul qiladi. Gradusni radianga o‘tkazish: radian = gradus * PI / 180. Shuning uchun sin(30) 0.5 emas, −0.988 chiqadi.
    📐 Interaktiv: cmath kalkulyatori
    Misol 1: Darajaga ko‘tarish
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 2: Sinus funksiyasi
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
    Misol 3: Yaxlitlash, modul va gipotenuza
    Natija:
    Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

    9-bo‘lim nazorati

    C++ tilida sonni darajaga ko‘tarish uchun qaysi funksiya ishlatiladi?

    🎉 Tabriklaymiz!

    Siz “Dasturlash tillarining tuzilmasi (C++ misolida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

    Siz C++ tilining bazaviy tushunchalari, kompilyatsiya bosqichlari, preprotsessor direktivalari, identifikatorlar, operatorlar va ularning ustuvorligi, type casting hamda matematik funksiyalar bilan tanishdingiz.