10-mavzu: Konstruktorlar va destruktorlar

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Konstruktor turlari va ularning chaqirilishi

Oldingi mavzuda konstruktor obyekt yaratilganda, destruktor esa obyekt yo‘q qilinganda avtomatik chaqirilishini ko‘rdik. Bu mavzuda ularni chuqurroq o‘rganamiz: obyekt nusxalanganda, o‘zlashtirilganda, ko‘chirilganda nima sodir bo‘ladi va resurslarni qanday qilib xavfsiz boshqarish mumkin.

Konstruktor turi Ko‘rinishi Qachon chaqiriladi
Standart (default) Nuqta() Argumentsiz yaratishda: Nuqta p;
Parametrli Nuqta(int x, int y) Argumentlar bilan: Nuqta p(3, 4);
Nusxa konstruktori Nuqta(const Nuqta &b) Boshqa obyektdan nusxa olishda: Nuqta q = p;
Ko‘chirish konstruktori Nuqta(Nuqta &&b) Vaqtinchalik obyektdan “o‘g‘irlashda” (1.5-bo‘lim)
Delegatsiya qiluvchi Nuqta() : Nuqta(0, 0) { } Bitta konstruktor ishni boshqasiga topshiradi (C++11)
🎯 Interaktiv: qaysi konstruktor chaqiriladi?
class Nuqta { public: int x, y; Nuqta() : x(0), y(0) { } // (1) Nuqta(int x, int y = 0) : x(x), y(y) { } // (2) Nuqta(const Nuqta &b) : x(b.x), y(b.y) { } // (3) };
Yuqoridagi e’lonlardan birini tanlang.
Misol 1: Konstruktorlar va delegatsiya
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: Obyektlar massivi – konstruktor necha marta chaqiriladi?
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

Nuqta p(); yozuvi nimani bildiradi?

1.2. Initsializatsiya ro‘yxati va explicit konstruktorlar

Konstruktor tanasi { } bajarilishidan oldin barcha maydonlar allaqachon yaratilgan bo‘ladi. Tanada x = 5; yozish – bu initsializatsiya emas, balki tayyor maydonga keyinroq qiymat berish. Initsializatsiya ro‘yxati esa maydonni darhol kerakli qiymat bilan yaratadi.

Quyidagi hollarda initsializatsiya ro‘yxati majburiy:

  1. const maydonlar – ularga keyinroq qiymat berib bo‘lmaydi;
  2. havola (&) maydonlar – havola yaratilayotganda bog‘lanishi shart;
  3. standart konstruktori bo‘lmagan sinf turidagi maydonlar;
  4. asosiy sinf konstruktoriga argument uzatish.
Muhim tuzoq: maydonlar initsializatsiya ro‘yxatida yozilgan tartibda emas, balki sinfda e’lon qilingan tartibda initsializatsiya qilinadi. Agar bir maydon boshqasiga tayansa, e’lon tartibi to‘g‘ri bo‘lishi shart.
🔢 Interaktiv: maydonlar qaysi tartibda initsializatsiya qilinadi?
Misol 3: Initsializatsiya ro‘yxati majburiy bo‘lgan hollar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

explicit konstruktorlar

Bitta argumentli konstruktor yashirin o‘zgartirish vazifasini ham bajaradi: Nuqta p = 5; yoki f(5) (bunda f(Nuqta)) kompilyator tomonidan jimgina Nuqta(5) ga aylantiriladi. Bu kutilmagan xatolarga olib kelishi mumkin. explicit kalit so‘zi bunday yashirin o‘zgartirishni taqiqlaydi.

Misol 4: Initsializatsiya tartibi va explicit
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

Sinf maydonlari qanday tartibda initsializatsiya qilinadi?

1.3. Nusxa konstruktori: sayoz va chuqur nusxalash

Nusxa konstruktori mavjud obyekt asosida yangi obyekt yaratadi. U uch holatda chaqiriladi:

  1. obyekt boshqa obyekt bilan initsializatsiya qilinganda: Massiv b = a; yoki Massiv b(a);
  2. obyekt funksiyaga qiymat bo‘yicha uzatilganda: f(a), bunda void f(Massiv m);
  3. funksiya obyektni qiymat bo‘yicha qaytarganda (ko‘pincha kompilyator bu nusxani optimallashtirib yo‘q qiladi – copy elision).

Agar nusxa konstruktori yozilmasa, kompilyator o‘zi yaratadi – u barcha maydonlarni birma-bir nusxalaydi. Oddiy maydonlar uchun bu yetarli. Lekin maydon ko‘rsatkich bo‘lsa, faqat manzil nusxalanadi, ko‘rsatilgan ma’lumot emas. Bu sayoz nusxa (shallow copy) deyiladi: ikkala obyekt bitta xotira blokini “bo‘lishib” qoladi.

🧬 Interaktiv: sayoz va chuqur nusxa
Stek
Uyum (new int[3])
Misol 5: MUAMMO – sayoz nusxa va ikki marta o‘chirish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Kutilgan natija: dastur oxirida “DASTUR XATOLIGI: free(): double free detected” chiqadi va dastur favqulodda to‘xtaydi – bitta blok ikki marta o‘chirilishiga urinildi. Quyidagi misolda bu muammo o‘zimizning nusxa konstruktorimiz bilan hal qilinadi.
Misol 6: YECHIM – chuqur nusxa konstruktori
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3-bo‘lim nazorati

Qachon o‘zimizning nusxa konstruktorimizni yozish shart?

1.4. Nusxalash operatori va Uchlik qoidasi

Nusxa konstruktori yangi obyekt yaratadi. Allaqachon mavjud obyektga boshqasini o‘zlashtirishda esa nusxalash operatori operator= chaqiriladi:

Massiv b = a; // nusxa konstruktori – b hozir yaratilmoqda Massiv c(5); c = a; // nusxalash operatori – c allaqachon mavjud

Nusxalash operatori nusxa konstruktoridan ko‘ra ko‘proq ish qiladi: obyekt allaqachon o‘z resursiga ega, shuning uchun avval eski resurs bo‘shatiladi, keyin yangisi nusxalanadi. Bundan tashqari, o‘z-o‘ziga o‘zlashtirish (a = a;) holatini tekshirish kerak:

Massiv& operator=(const Massiv &b) { if (this == &b) return *this; // 1) o‘z-o‘ziga o‘zlashtirish delete[] data; // 2) eski resursni bo‘shatish n = b.n; data = new int[n]; // 3) yangi resurs for (int i = 0; i < n; i++) data[i] = b.data[i]; // 4) nusxalash return *this; // 5) zanjir uchun: a = b = c; }
Uchlik qoidasi (Rule of Three): agar sinfga destruktor, nusxa konstruktori yoki nusxalash operatoridan birortasini o‘zingiz yozishingiz kerak bo‘lsa, deyarli har doim uchalasini ham yozish kerak. Chunki ularning birortasi kerak bo‘lishi – sinf qo‘lda boshqariladigan resursga egaligini bildiradi.
⚖ Interaktiv: Uchlik qoidasi tekshiruvchisi

class Massiv { int *data; ... }; sinfida qaysi maxsus metodlar yozilganini belgilang va stsenariyni tanlang:

Misol 7: Uchlik qoidasiga to‘liq amal qilgan Matn sinfi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Nusxalashni taqiqlash: = delete

Ba’zi obyektlarni nusxalash ma’nosiz yoki xavfli: yagona bilet, ochiq fayl, tarmoq ulanishi. Bunday sinflarda nusxa konstruktori va nusxalash operatori = delete bilan taqiqlanadi – nusxalashga urinish kompilyatsiya xatosiga olib keladi.

Misol 8: = delete va = default
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

4-bo‘lim nazorati

“Uchlik qoidasi” nimani bildiradi?

1.5. Ko‘chirish semantikasi: move konstruktor va Beshlik qoidasi

Chuqur nusxalash xavfsiz, lekin qimmat: million elementli massivni nusxalash uchun million elementni ko‘chirib yozish kerak. Ko‘p hollarda esa asl obyekt nusxadan keyin baribir yo‘q bo‘ladi – masalan, funksiyadan qaytgan vaqtinchalik obyekt. Bunday obyektning resursini nusxalash o‘rniga shunchaki “o‘g‘irlab olish” mumkin – buning uchun faqat ko‘rsatkichni ko‘chirish kifoya.

Tushuncha Izoh
lvalue Nomga va manzilga ega obyekt: a, arr[i]. U keyin ham ishlatilishi mumkin – nusxalanadi.
rvalue Vaqtinchalik qiymat: Massiv(5), f() natijasi, a + b. U darhol yo‘qoladi – resursini olish mumkin.
T&& rvalue havola – faqat vaqtinchalik obyektlarga bog‘lanadi.
std::move(a) Hech narsani ko‘chirmaydi! Faqat a ni rvalue deb belgilaydi: “endi a kerak emas, resursini olsang bo‘ladi”.
Massiv(Massiv &&b) noexcept // ko‘chirish konstruktori : data(b.data), n(b.n) { // resursni “o‘g‘irlash” b.data = nullptr; // manbani bo‘sh, lekin yaroqli holatga keltirish b.n = 0; }
🚚 Interaktiv: nusxalash va ko‘chirish narxi
Stek
Uyum
Misol 9: Ko‘chirish konstruktori va ko‘chiruvchi operator=
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Beshlik qoidasi (Rule of Five, C++11): resursni boshqaradigan sinfda Uchlik qoidasidagi uchta metodga yana ikkitasi qo‘shiladi – ko‘chirish konstruktori va ko‘chiruvchi operator=. Ular noexcept deb belgilanishi muhim: aks holda vector xavfsizlik uchun ko‘chirish o‘rniga nusxalashni tanlaydi. Buni quyidagi misolda ko‘rish mumkin.
Misol 10: vector va noexcept – necha marta nusxalanadi?
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

Massiv b = std::move(a); bajarilgandan keyin nima bo‘ladi (ko‘chirish konstruktori to‘g‘ri yozilgan bo‘lsa)?

1.6. Destruktorlar va RAII: resurslarni avtomatik boshqarish

Destruktorning eng muhim xususiyati – u kafolatlangan tarzda chaqiriladi: obyekt blokdan oddiy chiqqanda ham, return bilan erta chiqqanda ham, hatto istisno (exception) yuz berganda ham. C++ ning eng muhim g‘oyalaridan biri shunga asoslangan:

RAII (Resource Acquisition Is Initialization – “resursni olish – bu initsializatsiya”): resurs (xotira, fayl, qulf, tarmoq ulanishi) konstruktorda olinadi va destruktorda bo‘shatiladi. Shunda resursni bo‘shatishni unutib bo‘lmaydi – u obyekt bilan birga avtomatik yo‘qoladi. string, vector, unique_ptr, fstream – barchasi RAII sinflari.
🔐 Interaktiv: qo‘lda boshqarish va RAII
Misol 11: Istisno yuz berganda ham destruktor ishlaydi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Nol qoidasi (Rule of Zero)

Eng yaxshi yechim – resurslarni o‘zingiz boshqarmaslik. Agar sinf maydonlari o‘zi RAII sinflari bo‘lsa (string, vector, unique_ptr), kompilyator yaratgan konstruktor, destruktor va operatorlar to‘g‘ri ishlaydi – hech qanday maxsus metod yozish shart emas. Maydonlar e’lon qilinganiga teskari tartibda o‘chiriladi.

Misol 12: Nol qoidasi va maydonlarning o‘chirilish tartibi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Destruktor qoidalari: destruktor istisno tashlamasligi kerak (u standart bo‘yicha noexcept); asosiy sinf sifatida ishlatiladigan sinfning destruktori virtual bo‘lishi kerak (9-mavzu); destruktorni hech qachon qo‘lda chaqirmang – delete yoki blok tugashi uni o‘zi chaqiradi.

6-bo‘lim nazorati

RAII tamoyilining mohiyati nima?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Konstruktorlar va destruktorlar (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz konstruktor turlari, initsializatsiya ro‘yxati, explicit, sayoz va chuqur nusxalash, nusxalash operatori, Uchlik, Beshlik va Nol qoidalari, ko‘chirish semantikasi hamda RAII tamoyili bilan tanishdingiz.