11-mavzu: Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Inkapsulyatsiya: invariantlar va interfeys

9-mavzuda inkapsulyatsiyani “maydonlarni private qilish” deb tanishdik. Aslida uning maqsadi chuqurroq – obyektni har doim to‘g‘ri holatda saqlash. Buning uchun ikki muhim tushuncha bor:

Tushuncha Ma’nosi Misol
Invariant Obyekt hayoti davomida doim rost bo‘lishi kerak bo‘lgan shart Sana uchun: 1 ≤ oy ≤ 12 va kun shu oydagi kunlar sonidan oshmaydi
Interfeys Sinfning tashqariga ochiq qismi – nima qila olishi (public metodlar) push(), pop(), top()
Amalga oshirish Yashirin qism – qanday ishlashi (private maydonlar, yordamchi metodlar) Stek ichida massiv yoki bog‘langan ro‘yxat
🛡 Interaktiv: ochiq struct va inkapsulyatsiyalangan class
Misol 1: Invariantni himoya qiluvchi Sana sinfi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: Interfeys va amalga oshirish – Stek sinfi
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): buyruqlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

Sinf invarianti nima?

1.2. Do‘st funksiyalar va sinflar, mutable

Ba’zan tashqi funksiya yoki boshqa sinf bitta sinfning yopiq a’zolariga kirishi kerak bo‘ladi: masalan, ikki nuqta orasidagi masofani hisoblovchi funksiya yoki auditor sinfi. Buning uchun sinf ularni do‘st (friend) deb e’lon qiladi. Do‘stlikni sinfning o‘zi beradi – tashqaridan uni “olib” bo‘lmaydi, shuning uchun inkapsulyatsiya buzilmaydi.

class Vektor { double x, y; // private public: friend double masofa(const Vektor&, const Vektor&); // do‘st funksiya friend class Chizuvchi; // do‘st sinf };
Do‘stlik qoidalari:
  1. Meros qilinmaydi – do‘st sinfning hosilasi avtomatik do‘st bo‘lmaydi.
  2. O‘zaro emas – A B ni do‘st desa, B A ni do‘st degani emas.
  3. Tranzitiv emas – do‘stning do‘sti do‘st emas.
🔑 Interaktiv: kim A ning qaysi a’zosiga kira oladi?
class A { public: int pub; protected: int prot; private: int priv; friend void f(A&); friend class B; }; class B { void g(A&); }; // A ning do‘sti class C : public B { void h(A&); }; // do‘stning merosxo‘ri class D : public A { void k(); }; // A ning merosxo‘ri

Avval o‘zingiz taxmin qiling, keyin katakni bosib javobni tekshiring.

Istalgan “?” katakni bosing.
Misol 3: Do‘st funksiya va do‘st sinf
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

mutable – const obyekt ichidagi o‘zgaruvchan maydon

const metod obyektning mantiqiy holatini o‘zgartirmaydi. Lekin ba’zi maydonlar mantiqiy holatga kirmaydi: o‘qishlar hisoblagichi, hisoblangan natija keshi. Bunday maydonlar mutable deb e’lon qilinadi – ularni const metodda ham o‘zgartirish mumkin.

Misol 4: mutable – kesh va hisoblagich
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

Do‘stlik (friend) munosabati haqida qaysi gap to‘g‘ri?

1.3. Merosxo‘rlik turlari, nomlarni yashirish va kompozitsiya

Turi Tuzilishi Misol
Oddiy (yagona) A → B Xodim → Dasturchi
Ko‘p bosqichli A → B → C Jonzot → Hayvon → It
Ierarxik A → B, A → C Shakl → Doira, Shakl → Kvadrat
Ko‘p (multiple) A, B → C Uchuvchi, Suzuvchi → O‘rdak (1.5-bo‘lim)

Nomlarni yashirish

Agar hosila sinfda asosiy sinfdagi bilan bir xil nomli metod e’lon qilinsa, u asosiy sinfdagi shu nomli barcha metodlarni (hatto parametrlari boshqacha bo‘lsa ham) yashiradi. Ularni qayta ko‘rinadigan qilish uchun using Asosiy::nom; yoziladi.

Misol 5: Nomlarni yashirish va using
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Merosxo‘rlik yoki kompozitsiya?

Kodni qayta ishlatishning ikki yo‘li bor. Merosxo‘rlik “... bu ...dir” (is-a) munosabatini bildiradi: doira – bu shakl. Kompozitsiya esa “...da ... bor” (has-a): avtomobilda dvigatel bor – dvigatel avtomobilning maydoni bo‘ladi. Shubha tug‘ilganda kompozitsiyani tanlang – u sinflarni kamroq bog‘laydi.

🧩 Interaktiv o‘yin: is-a yoki has-a?
Misol 6: Kompozitsiya va merosxo‘rlik birgalikda
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3-bo‘lim nazorati

Avtomobil va Dvigatel sinflari o‘rtasidagi to‘g‘ri munosabat qaysi?

1.4. Merosxo‘rlikda konstruktorlar va obyekt kesilishi

Ko‘p bosqichli merosda obyekt “qatlamlardan” iborat: It obyekti ichida Sutemizuvchi qismi, uning ichida Hayvon qismi va hokazo. Konstruktorlar eng yuqori asosiy sinfdan boshlab pastga qarab, destruktorlar esa teskari tartibda chaqiriladi. Har bir sinf faqat o‘zining bevosita asosiy sinfi konstruktoriga argument uzatadi.

Agar hosila sinf yangi maydon qo‘shmasa va asosiy sinf konstruktorlarini aynan takrorlasa, ularni using Asosiy::Asosiy; bilan meros olish mumkin (C++11).

Misol 7: Ko‘p bosqichli meros va meros olingan konstruktorlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Obyekt kesilishi (object slicing)

Hosila obyektni asosiy sinf turidagi o‘zgaruvchiga qiymat bo‘yicha nusxalaganda faqat asosiy sinf qismi nusxalanadi – hosila qismi “kesib tashlanadi”. Natijada obyekt o‘z turini va qo‘shimcha maydonlarini yo‘qotadi, virtual metodlar ham asosiy sinf versiyasini chaqiradi. Havola yoki ko‘rsatkich orqali ishlaganda kesilish yuz bermaydi.

✂ Interaktiv: kesilish qachon yuz beradi?
class Hayvon { string nom; virtual string ovoz() { return "..."; } }; class It : public Hayvon { string zot; string ovoz() override { return "Vov-vov!"; } }; It it("Bobik", "Ovcharka");
Misol 8: Obyekt kesilishi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

4-bo‘lim nazorati

Obyekt kesilishi (slicing) qachon yuz beradi?

1.5. Ko‘p merosxo‘rlik va olmos muammosi

C++ da sinf bir nechta asosiy sinfdan meros olishi mumkin: class Ordak : public Uchuvchi, public Suzuvchi. O‘rdak ham ucha oladi, ham suza oladi. Bu kuchli vosita, lekin ikki muammoni keltirib chiqaradi:

  1. Nomlar to‘qnashuvi – ikkala asosiy sinfda bir xil nomli a’zo bo‘lsa, o.harakat() noaniq bo‘ladi. Yechim: o.Uchuvchi::harakat() yoki hosila sinfda o‘z versiyasini yozish.
  2. Olmos muammosi (diamond problem) – ikkala asosiy sinf ham bitta umumiy sinfdan meros olgan bo‘lsa, hosila obyekt ichida umumiy sinfning ikki nusxasi paydo bo‘ladi.
Misol 9: Ko‘p merosxo‘rlik va nomlar to‘qnashuvi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Olmos muammosi va virtual merosxo‘rlik

Qurilma / \ Printer Skaner \ / MFU // ko‘p funksiyali qurilma: ham printer, ham skaner

MFU obyekti ichida Qurilma ikki marta bo‘ladi – biri Printer orqali, ikkinchisi Skaner orqali. m.id noaniq, ikki nusxa bir-biridan farq qilib qolishi mumkin. Yechim – virtual merosxo‘rlik: class Printer : virtual public Qurilma. Shunda umumiy asosiy sinf faqat bir marta bo‘ladi va uni eng oxirgi hosila sinf (MFU) yaratadi.

💎 Interaktiv: olmos muammosi
Misol 10: Olmos muammosi – oddiy va virtual merosxo‘rlik
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
E’tibor bering: VMFU kattaroq – virtual meros uchun kompilyator har bir oraliq qismga yashirin ko‘rsatkich qo‘shadi (umumiy VQurilma qismini topish uchun). Virtual merosxo‘rlikni faqat olmos haqiqatan paydo bo‘lganda ishlating.

5-bo‘lim nazorati

Olmos muammosi (umumiy asosiy sinfning ikki nusxasi) qanday hal qilinadi?

1.6. Loyihalash tamoyillari: Liskov, final va interfeyslar

Liskov o‘rniga qo‘yish tamoyili (LSP): hosila sinf obyekti asosiy sinf obyekti kutilgan har qanday joyda hech qanday kutilmagan natijasiz ishlashi kerak. “Matematikada kvadrat – to‘rtburchakning xususiy holi” degan fikr bilan Kvadrat : public Tortburchak yozish – bu tamoyilning eng mashhur buzilishi.

📐 Interaktiv: Kvadrat to‘rtburchakmi?
void kengaytir(Tortburchak &t) { t.setEni(5); t.setBoyi(4); // Tortburchak uchun mantiqiy kutilma: t.yuza() == 20 }
Misol 11: LSP buzilishi va uning yechimi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

final, override va interfeyslar

Vosita Vazifasi
override Metod asosiy sinfdagi virtual metodni qayta aniqlayotganini bildiradi. Nomi yoki parametrlari xato yozilsa – kompilyatsiya xatosi.
final (metodga) Bu virtual metodni keyingi hosila sinflarda qayta aniqlashni taqiqlaydi.
final (sinfga) class Karta final – bu sinfdan meros olib bo‘lmaydi.
Interfeys Faqat sof virtual metodlardan iborat abstrakt sinf. Kod aniq sinflarga emas, interfeysga bog‘lanadi – yangi turlarni qo‘shish oson bo‘ladi.
Misol 12: Interfeys, final va kompozitsiya – to‘lov tizimi
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): to‘lov usuli va summa
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

6-bo‘lim nazorati

Liskov o‘rniga qo‘yish tamoyili (LSP) nimani talab qiladi?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz invariantlar va interfeys, do‘st funksiya va sinflar, mutable, nomlarni yashirish, kompozitsiya, ko‘p bosqichli va ko‘p merosxo‘rlik, obyekt kesilishi, olmos muammosi, Liskov tamoyili hamda final va interfeyslar bilan tanishdingiz.