C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi
← Barcha darslar
9-mavzuda inkapsulyatsiyani “maydonlarni private qilish”
deb tanishdik. Aslida uning maqsadi chuqurroq – obyektni har doim
to‘g‘ri holatda saqlash. Buning uchun ikki muhim tushuncha bor:
| Tushuncha | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| Invariant | Obyekt hayoti davomida doim rost bo‘lishi kerak bo‘lgan shart | Sana uchun: 1 ≤ oy ≤ 12 va kun shu oydagi kunlar sonidan oshmaydi |
| Interfeys | Sinfning tashqariga ochiq qismi – nima qila olishi (public metodlar) | push(), pop(), top() |
| Amalga oshirish | Yashirin qism – qanday ishlashi (private maydonlar, yordamchi metodlar) | Stek ichida massiv yoki bog‘langan ro‘yxat |
Sinf invarianti nima?
Ba’zan tashqi funksiya yoki boshqa sinf bitta sinfning yopiq
a’zolariga kirishi kerak bo‘ladi: masalan, ikki nuqta orasidagi
masofani hisoblovchi funksiya yoki auditor sinfi. Buning uchun
sinf ularni do‘st (friend) deb e’lon qiladi.
Do‘stlikni sinfning o‘zi beradi – tashqaridan uni “olib” bo‘lmaydi,
shuning uchun inkapsulyatsiya buzilmaydi.
Avval o‘zingiz taxmin qiling, keyin katakni bosib javobni tekshiring.
const metod obyektning mantiqiy holatini
o‘zgartirmaydi. Lekin ba’zi maydonlar mantiqiy holatga kirmaydi:
o‘qishlar hisoblagichi, hisoblangan natija keshi. Bunday maydonlar
mutable deb e’lon qilinadi – ularni const
metodda ham o‘zgartirish mumkin.
Do‘stlik (friend) munosabati haqida qaysi gap to‘g‘ri?
| Turi | Tuzilishi | Misol |
|---|---|---|
| Oddiy (yagona) | A → B | Xodim → Dasturchi |
| Ko‘p bosqichli | A → B → C | Jonzot → Hayvon → It |
| Ierarxik | A → B, A → C | Shakl → Doira, Shakl → Kvadrat |
| Ko‘p (multiple) | A, B → C | Uchuvchi, Suzuvchi → O‘rdak (1.5-bo‘lim) |
Agar hosila sinfda asosiy sinfdagi bilan bir xil nomli metod
e’lon qilinsa, u asosiy sinfdagi shu nomli barcha metodlarni
(hatto parametrlari boshqacha bo‘lsa ham) yashiradi. Ularni qayta
ko‘rinadigan qilish uchun using Asosiy::nom; yoziladi.
Kodni qayta ishlatishning ikki yo‘li bor. Merosxo‘rlik “... bu ...dir” (is-a) munosabatini bildiradi: doira – bu shakl. Kompozitsiya esa “...da ... bor” (has-a): avtomobilda dvigatel bor – dvigatel avtomobilning maydoni bo‘ladi. Shubha tug‘ilganda kompozitsiyani tanlang – u sinflarni kamroq bog‘laydi.
Avtomobil va Dvigatel sinflari o‘rtasidagi to‘g‘ri munosabat qaysi?
Ko‘p bosqichli merosda obyekt “qatlamlardan” iborat: It
obyekti ichida Sutemizuvchi qismi, uning ichida
Hayvon qismi va hokazo. Konstruktorlar
eng yuqori asosiy sinfdan boshlab pastga qarab, destruktorlar
esa teskari tartibda chaqiriladi. Har bir sinf faqat o‘zining
bevosita asosiy sinfi konstruktoriga argument uzatadi.
Agar hosila sinf yangi maydon qo‘shmasa va asosiy sinf
konstruktorlarini aynan takrorlasa, ularni
using Asosiy::Asosiy; bilan meros olish mumkin (C++11).
Hosila obyektni asosiy sinf turidagi o‘zgaruvchiga qiymat bo‘yicha nusxalaganda faqat asosiy sinf qismi nusxalanadi – hosila qismi “kesib tashlanadi”. Natijada obyekt o‘z turini va qo‘shimcha maydonlarini yo‘qotadi, virtual metodlar ham asosiy sinf versiyasini chaqiradi. Havola yoki ko‘rsatkich orqali ishlaganda kesilish yuz bermaydi.
Obyekt kesilishi (slicing) qachon yuz beradi?
C++ da sinf bir nechta asosiy sinfdan meros olishi mumkin:
class Ordak : public Uchuvchi, public Suzuvchi. O‘rdak
ham ucha oladi, ham suza oladi. Bu kuchli vosita, lekin ikki
muammoni keltirib chiqaradi:
o.harakat() noaniq bo‘ladi. Yechim: o.Uchuvchi::harakat() yoki hosila sinfda o‘z versiyasini yozish.
MFU obyekti ichida Qurilma ikki marta
bo‘ladi – biri Printer orqali, ikkinchisi
Skaner orqali. m.id noaniq, ikki nusxa
bir-biridan farq qilib qolishi mumkin. Yechim – virtual
merosxo‘rlik: class Printer : virtual public Qurilma.
Shunda umumiy asosiy sinf faqat bir marta bo‘ladi va uni eng
oxirgi hosila sinf (MFU) yaratadi.
VMFU kattaroq – virtual meros
uchun kompilyator har bir oraliq qismga yashirin ko‘rsatkich
qo‘shadi (umumiy VQurilma qismini topish uchun).
Virtual merosxo‘rlikni faqat olmos haqiqatan paydo bo‘lganda
ishlating.
Olmos muammosi (umumiy asosiy sinfning ikki nusxasi) qanday hal qilinadi?
Liskov o‘rniga qo‘yish tamoyili (LSP): hosila sinf obyekti
asosiy sinf obyekti kutilgan har qanday joyda hech qanday
kutilmagan natijasiz ishlashi kerak. “Matematikada kvadrat –
to‘rtburchakning xususiy holi” degan fikr bilan
Kvadrat : public Tortburchak yozish – bu tamoyilning
eng mashhur buzilishi.
| Vosita | Vazifasi |
|---|---|
override |
Metod asosiy sinfdagi virtual metodni qayta aniqlayotganini bildiradi. Nomi yoki parametrlari xato yozilsa – kompilyatsiya xatosi. |
final (metodga) |
Bu virtual metodni keyingi hosila sinflarda qayta aniqlashni taqiqlaydi. |
final (sinfga) |
class Karta final – bu sinfdan meros olib bo‘lmaydi. |
| Interfeys | Faqat sof virtual metodlardan iborat abstrakt sinf. Kod aniq sinflarga emas, interfeysga bog‘lanadi – yangi turlarni qo‘shish oson bo‘ladi. |
Liskov o‘rniga qo‘yish tamoyili (LSP) nimani talab qiladi?
Siz “Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.
Siz invariantlar va interfeys, do‘st funksiya va sinflar, mutable, nomlarni yashirish, kompozitsiya, ko‘p bosqichli va ko‘p merosxo‘rlik, obyekt kesilishi, olmos muammosi, Liskov tamoyili hamda final va interfeyslar bilan tanishdingiz.