12-mavzu: Polimorfizm

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Polimorfizm turlari: statik va dinamik

Polimorfizm (yunoncha “ko‘p shakllilik”) – bitta nom yoki interfeys orqali turli xil xatti-harakatni ifodalash imkoniyati. ovoz() it uchun “Vov-vov”, mushuk uchun “Miyov” bo‘ladi; + sonlar uchun qo‘shish, satrlar uchun birlashtirish. C++ da polimorfizmning ikki turi bor – ular chaqiriladigan funksiya qachon tanlanishi bilan farq qiladi.

Statik (kompilyatsiya vaqtida) Dinamik (ishlash vaqtida)
Vositalar Funksiyalarni qayta yuklash, operatorlarni qayta yuklash, shablonlar Virtual funksiyalar + asosiy sinf ko‘rsatkichi yoki havolasi
Tanlov qachon Kompilyatsiya vaqtida – argument turlariga qarab Dastur ishlayotganda – obyektning haqiqiy turiga qarab
Bog‘lanish Erta (statik) bog‘lanish Kech (dinamik) bog‘lanish
Tezlik Qo‘shimcha xarajat yo‘q Kichik xarajat: vtable orqali bilvosita chaqiruv
Moslashuvchanlik Turlar oldindan ma’lum bo‘lishi kerak Yangi turlarni mavjud kodni o‘zgartirmasdan qo‘shish mumkin
⏱ Interaktiv o‘yin: tanlov qachon amalga oshiriladi?
Misol 1: Ikkala turdagi polimorfizm bitta dasturda
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): 1 – it, boshqa son – mushuk
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: Statik va dinamik bog‘lanish yonma-yon
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

Quyidagilardan qaysi biri ishlash vaqtidagi (dinamik) polimorfizm?

1.2. Operatorlarni qayta yuklash

int va double uchun a + b yozish odatiy. Operatorlarni qayta yuklash o‘z sinflarimizga ham xuddi shunday tabiiy sintaksis beradi: kasr1 + kasr2, cout << vaqt, vektor[i]. Aslida operator – bu maxsus nomli funksiya: kompilyator a + b ni operator+(a, b) yoki a.operator+(b) chaqiruviga aylantiradi.

Usul Ko‘rinishi Qachon
A’zo funksiya Kasr operator-() const;
Kasr& operator+=(const Kasr&);
Chap operand – o‘sha sinf obyekti va u o‘zgaradi: +=, ++, [], (), =
Do‘st / erkin funksiya friend Kasr operator+(const Kasr&, const Kasr&); Ikkala operand teng huquqli: + - * / == <. Shunda 2 + a ham ishlaydi
Oqim operatorlari friend ostream& operator<<(ostream&, const Kasr&); Chap operand – cout, shuning uchun a’zo bo‘la olmaydi
Qoidalar: yangi operator o‘ylab topib bo‘lmaydi (** yo‘q); operatorlar ustuvorligi va operandlar soni o‘zgarmaydi; ::, ., ?:, sizeof qayta yuklanmaydi. Eng muhimi – operator kutilgan ma’noda ishlashi kerak: + ayirish qilmasin.
➗ Interaktiv: Kasr sinfi operatorlari
Misol 3: Kasr sinfi – arifmetik, taqqoslash va oqim operatorlari
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): a ning surat va maxraji, keyin b niki
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

++, +=, () operatorlari va funktorlar

++ ning ikki shakli bor: prefiks ++v (operator++(), yangi qiymatni qaytaradi) va postfiks v++ (operator++(int) – soxta int parametr bilan farqlanadi, eski qiymat nusxasini qaytaradi). operator() ga ega obyekt funktor deyiladi – u funksiya kabi chaqiriladi, lekin o‘z holatini saqlay oladi.

Misol 4: Vaqt sinfi va funktor
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

a va b – Kasr obyektlari bo‘lsa, a + b ifodasi kompilyator uchun nimani anglatadi?

1.3. Virtual funksiyalar qanday ishlaydi: vtable va vptr

Kompilyator s->yuza() ni ko‘rganda s qaysi turdagi obyektni ko‘rsatishini bilmaydi. Shunday bo‘lsa, to‘g‘ri funksiya qanday topiladi? Ko‘pchilik kompilyatorlar quyidagi mexanizmdan foydalanadi:

⚙ Interaktiv: virtual chaqiruv ichkaridan
Obyektlar (uyumda):
vtable lar (har sinfga bitta):
Misol 5: vptr ning narxi va override himoyasi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Tuzoq: standart argumentlar statik bog‘lanadi

Virtual chaqiruvda funksiya obyekt turiga qarab dinamik tanlanadi, lekin standart argument qiymati ko‘rsatkich yoki havola turiga qarab statik tanlanadi. Natijada hosila sinf funksiyasi asosiy sinfning standart qiymati bilan chaqiriladi. Qoida: qayta aniqlangan virtual funksiyada standart argumentlarni o‘zgartirmang.

Misol 6: Standart argumentlar va virtual funksiyalar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3-bo‘lim nazorati

Virtual funksiya chaqiruvi odatda qanday amalga oshiriladi?

1.4. Abstrakt sinflar va konstruktordagi virtual chaqiruv

Abstrakt sinf (kamida bitta sof virtual metod, = 0) polimorfizmning asosi: u “nima qilish kerak”ligini belgilaydi, “qanday” qilishni esa hosila sinflarga qoldiradi. Asosiy sinfdagi umumiy algoritm virtual qadamlarni chaqiradi, hosila sinflar faqat shu qadamlarni aniqlaydi – bu shablon metod (template method) naqshi deyiladi.

Misol 7: Abstrakt Xodim – ish haqi hisoboti
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): O ism oylik | S ism stavka soat | F ism asos savdo
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Konstruktor va destruktor ichidagi virtual chaqiruv

Hosila obyekt yaratilayotganda avval asosiy qism quriladi. Shu paytda hosila qismning maydonlari hali mavjud emas. Shuning uchun C++ asosiy sinf konstruktori ishlayotgan vaqtda obyektni asosiy sinf obyekti deb hisoblaydi: vptr asosiy sinf vtable iga ko‘rsatadi va virtual chaqiruv asosiy sinf versiyasiga boradi. Destruktorda ham xuddi shunday – teskari tartibda.

🏗 Interaktiv: Hosila h; – qurilish va buzilish bosqichlari
class Asosiy { public: Asosiy() { salom(); } virtual ~Asosiy() { salom(); } virtual void salom() const { cout << "Asosiy::salom"; } }; class Hosila : public Asosiy { string malumot = "Hosila ma’lumoti"; public: Hosila() { salom(); } ~Hosila() { salom(); } void salom() const override { cout << "Hosila::salom (" << malumot << ")"; } };
Misol 8: Konstruktor va destruktorda virtual chaqiruv
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

4-bo‘lim nazorati

Asosiy sinf konstruktori ichida virtual metod chaqirilsa, qaysi versiya ishlaydi?

1.5. Dinamik tur aniqlash: dynamic_cast va typeid

Hosila → asosiy o‘tish (upcast) har doim xavfsiz va avtomatik: har bir it – hayvon. Teskari yo‘nalish (downcast) esa xavfli: har bir hayvon ham it emas. Ba’zan Hayvon* ning haqiqatan It ekanini tekshirib, faqat itga xos metodni chaqirish kerak bo‘ladi. Buning uchun RTTI (ishlash vaqtidagi tur ma’lumoti) vositalari bor – ular faqat virtual metodi bor sinflarda ishlaydi.

Vosita Tekshiradimi? Noto‘g‘ri tur bo‘lsa
dynamic_cast<It*>(p) Ha, ishlash vaqtida nullptr qaytaradi
dynamic_cast<It&>(h) Ha, ishlash vaqtida std::bad_cast istisnosi
static_cast<It*>(p) Yo‘q – dasturchiga ishonadi Aniqlanmagan xatti-harakat
typeid(*p) Haqiqiy turni qaytaradi typeid(*p) == typeid(It) bilan solishtiriladi
🔍 Interaktiv: xavfsiz va xavfli o‘zgartirish
Misol 9: dynamic_cast va typeid
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Eslatma: typeid(...).name() natijasi kompilyatorga bog‘liq. GCC “bezatilgan” nom qaytaradi: 2It – bu “2 harfli It nomi” degani.
Misol 10: Havola bilan dynamic_cast va undan qochish yo‘li
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Maslahat: kodda dynamic_cast yoki typeid tekshiruvlari ko‘payib ketsa (“agar it bo‘lsa…, agar mushuk bo‘lsa…”), bu odatda loyihalashdagi kamchilik belgisi. Ko‘pincha bu tekshiruvlarni bitta virtual metod bilan almashtirish mumkin – 10-misoldagi vazifa() kabi.

5-bo‘lim nazorati

Hayvon *p Mushuk obyektini ko‘rsatsa, dynamic_cast<It*>(p) natijasi nima bo‘ladi?

1.6. Polimorfizm amaliyotda: Ochiq/yopiq tamoyili

Ochiq/yopiq tamoyili (Open/Closed Principle): dastur qismlari kengaytirish uchun ochiq, o‘zgartirish uchun yopiq bo‘lishi kerak. Ya’ni yangi imkoniyat qo‘shish uchun mavjud, sinovdan o‘tgan kodni tahrirlash emas, balki yangi kod yozish kifoya bo‘lsin. Polimorfizm aynan shunga imkon beradi: shakllar bilan ishlaydigan sikl for (auto &s : sahna) s->chiz(); yangi shakl turi qo‘shilganda ham o‘zgarmaydi.

🎨 Interaktiv: shakllar sahnasi va yangi tur qo‘shish
Misol 11: Fabrika funksiyasi va kengaytiriluvchan sahna
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): tur va parametrlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Merossiz polimorfizm: std::function

Agar “xatti-harakat” bitta funksiyadan iborat bo‘lsa, butun sinf ierarxiyasi shart emas. std::function istalgan chaqiriladigan narsani – oddiy funksiya, funktor yoki lambdani – saqlay oladi. Bu ham ishlash vaqtidagi polimorfizm, faqat merosxo‘rliksiz.

Misol 12: Strategiya – virtual interfeys va std::function
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

6-bo‘lim nazorati

Ochiq/yopiq tamoyili (Open/Closed Principle) nimani talab qiladi?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Polimorfizm (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz statik va dinamik polimorfizm, operatorlarni qayta yuklash, vtable va vptr mexanizmi, abstrakt sinflar, konstruktordagi virtual chaqiruv, dynamic_cast va typeid hamda Ochiq/yopiq tamoyili bilan tanishdingiz.