C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi
← Barcha darslar
Polimorfizm (yunoncha “ko‘p shakllilik”) – bitta nom yoki
interfeys orqali turli xil xatti-harakatni ifodalash imkoniyati.
ovoz() it uchun “Vov-vov”, mushuk uchun “Miyov” bo‘ladi;
+ sonlar uchun qo‘shish, satrlar uchun birlashtirish.
C++ da polimorfizmning ikki turi bor – ular chaqiriladigan funksiya
qachon tanlanishi bilan farq qiladi.
| Statik (kompilyatsiya vaqtida) | Dinamik (ishlash vaqtida) | |
|---|---|---|
| Vositalar | Funksiyalarni qayta yuklash, operatorlarni qayta yuklash, shablonlar | Virtual funksiyalar + asosiy sinf ko‘rsatkichi yoki havolasi |
| Tanlov qachon | Kompilyatsiya vaqtida – argument turlariga qarab | Dastur ishlayotganda – obyektning haqiqiy turiga qarab |
| Bog‘lanish | Erta (statik) bog‘lanish | Kech (dinamik) bog‘lanish |
| Tezlik | Qo‘shimcha xarajat yo‘q | Kichik xarajat: vtable orqali bilvosita chaqiruv |
| Moslashuvchanlik | Turlar oldindan ma’lum bo‘lishi kerak | Yangi turlarni mavjud kodni o‘zgartirmasdan qo‘shish mumkin |
Quyidagilardan qaysi biri ishlash vaqtidagi (dinamik) polimorfizm?
int va double uchun a + b
yozish odatiy. Operatorlarni qayta yuklash o‘z sinflarimizga ham
xuddi shunday tabiiy sintaksis beradi: kasr1 + kasr2,
cout << vaqt, vektor[i]. Aslida
operator – bu maxsus nomli funksiya: kompilyator
a + b ni operator+(a, b) yoki
a.operator+(b) chaqiruviga aylantiradi.
| Usul | Ko‘rinishi | Qachon |
|---|---|---|
| A’zo funksiya | Kasr operator-() const;Kasr& operator+=(const Kasr&); |
Chap operand – o‘sha sinf obyekti va u o‘zgaradi: +=, ++, [], (), = |
| Do‘st / erkin funksiya | friend Kasr operator+(const Kasr&, const Kasr&); |
Ikkala operand teng huquqli: + - * / == <. Shunda 2 + a ham ishlaydi |
| Oqim operatorlari | friend ostream& operator<<(ostream&, const Kasr&); |
Chap operand – cout, shuning uchun a’zo bo‘la olmaydi |
**
yo‘q); operatorlar ustuvorligi va operandlar soni o‘zgarmaydi;
::, ., ?:, sizeof
qayta yuklanmaydi. Eng muhimi – operator kutilgan ma’noda
ishlashi kerak: + ayirish qilmasin.
++ ning ikki shakli bor: prefiks
++v (operator++(), yangi qiymatni qaytaradi)
va postfiks v++ (operator++(int) –
soxta int parametr bilan farqlanadi, eski qiymat nusxasini
qaytaradi). operator() ga ega obyekt funktor
deyiladi – u funksiya kabi chaqiriladi, lekin o‘z holatini saqlay oladi.
a va b – Kasr obyektlari bo‘lsa, a + b ifodasi kompilyator uchun nimani anglatadi?
Kompilyator s->yuza() ni ko‘rganda s
qaysi turdagi obyektni ko‘rsatishini bilmaydi. Shunday bo‘lsa,
to‘g‘ri funksiya qanday topiladi? Ko‘pchilik kompilyatorlar
quyidagi mexanizmdan foydalanadi:
Virtual chaqiruvda funksiya obyekt turiga qarab dinamik tanlanadi, lekin standart argument qiymati ko‘rsatkich yoki havola turiga qarab statik tanlanadi. Natijada hosila sinf funksiyasi asosiy sinfning standart qiymati bilan chaqiriladi. Qoida: qayta aniqlangan virtual funksiyada standart argumentlarni o‘zgartirmang.
Virtual funksiya chaqiruvi odatda qanday amalga oshiriladi?
Abstrakt sinf (kamida bitta sof virtual metod, = 0)
polimorfizmning asosi: u “nima qilish kerak”ligini belgilaydi, “qanday”
qilishni esa hosila sinflarga qoldiradi. Asosiy sinfdagi umumiy
algoritm virtual qadamlarni chaqiradi, hosila sinflar faqat shu
qadamlarni aniqlaydi – bu shablon metod (template method)
naqshi deyiladi.
Hosila obyekt yaratilayotganda avval asosiy qism quriladi. Shu paytda hosila qismning maydonlari hali mavjud emas. Shuning uchun C++ asosiy sinf konstruktori ishlayotgan vaqtda obyektni asosiy sinf obyekti deb hisoblaydi: vptr asosiy sinf vtable iga ko‘rsatadi va virtual chaqiruv asosiy sinf versiyasiga boradi. Destruktorda ham xuddi shunday – teskari tartibda.
Hosila h; – qurilish va buzilish bosqichlariAsosiy sinf konstruktori ichida virtual metod chaqirilsa, qaysi versiya ishlaydi?
Hosila → asosiy o‘tish (upcast) har doim xavfsiz va avtomatik:
har bir it – hayvon. Teskari yo‘nalish (downcast) esa xavfli:
har bir hayvon ham it emas. Ba’zan Hayvon* ning haqiqatan
It ekanini tekshirib, faqat itga xos metodni chaqirish
kerak bo‘ladi. Buning uchun RTTI (ishlash vaqtidagi tur
ma’lumoti) vositalari bor – ular faqat virtual metodi bor sinflarda
ishlaydi.
| Vosita | Tekshiradimi? | Noto‘g‘ri tur bo‘lsa |
|---|---|---|
dynamic_cast<It*>(p) |
Ha, ishlash vaqtida | nullptr qaytaradi |
dynamic_cast<It&>(h) |
Ha, ishlash vaqtida | std::bad_cast istisnosi |
static_cast<It*>(p) |
Yo‘q – dasturchiga ishonadi | Aniqlanmagan xatti-harakat |
typeid(*p) |
Haqiqiy turni qaytaradi | typeid(*p) == typeid(It) bilan solishtiriladi |
typeid(...).name() natijasi kompilyatorga
bog‘liq. GCC “bezatilgan” nom qaytaradi: 2It – bu “2 harfli
It nomi” degani.
dynamic_cast yoki
typeid tekshiruvlari ko‘payib ketsa (“agar it bo‘lsa…,
agar mushuk bo‘lsa…”), bu odatda loyihalashdagi kamchilik
belgisi. Ko‘pincha bu tekshiruvlarni bitta virtual metod bilan
almashtirish mumkin – 10-misoldagi vazifa() kabi.
Hayvon *p Mushuk obyektini ko‘rsatsa, dynamic_cast<It*>(p) natijasi nima bo‘ladi?
Ochiq/yopiq tamoyili (Open/Closed Principle): dastur qismlari
kengaytirish uchun ochiq, o‘zgartirish uchun yopiq
bo‘lishi kerak. Ya’ni yangi imkoniyat qo‘shish uchun mavjud,
sinovdan o‘tgan kodni tahrirlash emas, balki yangi kod yozish kifoya
bo‘lsin. Polimorfizm aynan shunga imkon beradi: shakllar bilan
ishlaydigan sikl for (auto &s : sahna) s->chiz();
yangi shakl turi qo‘shilganda ham o‘zgarmaydi.
Agar “xatti-harakat” bitta funksiyadan iborat bo‘lsa, butun sinf
ierarxiyasi shart emas. std::function istalgan
chaqiriladigan narsani – oddiy funksiya, funktor yoki lambdani –
saqlay oladi. Bu ham ishlash vaqtidagi polimorfizm, faqat
merosxo‘rliksiz.
Ochiq/yopiq tamoyili (Open/Closed Principle) nimani talab qiladi?
Siz “Polimorfizm (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.
Siz statik va dinamik polimorfizm, operatorlarni qayta yuklash, vtable va vptr mexanizmi, abstrakt sinflar, konstruktordagi virtual chaqiruv, dynamic_cast va typeid hamda Ochiq/yopiq tamoyili bilan tanishdingiz.