14-mavzu: Operatorlarni qayta yuklash

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Asosiy qoidalar: a’zo yoki erkin funksiya?

12-mavzuda Kasr sinfi misolida operatorlarni qayta yuklash bilan tanishdik. Bu mavzuda uni tizimli o‘rganamiz: har bir operator qanday imzo bilan yoziladi, qaysi biri a’zo, qaysi biri erkin funksiya bo‘lishi kerak, nima qaytaradi va nega.

Asosiy g‘oya: operator – maxsus nomli funksiya. Kompilyator a @ b ifodasini ko‘rganda (bu yerda @ – istalgan operator) ikkita variantni qidiradi: a’zo funksiya a.operator@(b) va erkin funksiya operator@(a, b), keyin eng mosini tanlaydi.
Qoida Izoh
Faqat a’zo bo‘lishi shart =, [], (), ->, tur o‘zgartirish operatorlari
Faqat erkin bo‘la oladi Chap operand boshqa sinfga tegishli bo‘lsa: cout << a, cin >> a, 2 * a
Odatda a’zo Obyektni o‘zgartiruvchi: +=, -=, ++, --, unar -
Odatda erkin (friend) Simmetrik: + - * / == != < > – ikkala operand teng huquqli
Qayta yuklanmaydi ::, ., .*, ?:, sizeof, typeid
🔤 Interaktiv: operator tarjimoni
Ifodalardan birini tanlang.
Misol 1: Pul sinfi – to‘liq operatorlar to‘plami
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: A’zo operator va simmetriya muammosi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

Qaysi operatorni qayta yuklab bo‘lmaydi?

1.2. Arifmetik operatorlar: += orqali + yozish

Arifmetik operatorlarni yozishning eng yaxshi usuli – avval birlashtirilgan operatorni (+=) a’zo sifatida yozish, so‘ng oddiy + ni uning yordamida erkin funksiya sifatida ifodalash:

Vektor& operator+=(const Vektor &b) { // asosiy mantiq – bitta joyda x += b.x; y += b.y; return *this; // havola: a += b += c; zanjiri uchun } friend Vektor operator+(Vektor a, const Vektor &b) { // a – nusxa (qiymat bo‘yicha) a += b; // tayyor += dan foydalanish return a; // yangi obyekt – qiymat bo‘yicha }
📐 Interaktiv: Vektor2D operatorlari
a b natija
Misol 3: Vektor2D – arifmetika va skalyar ko‘paytma
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 4: Matritsa ko‘paytmasi – Fibonachchini tez hisoblash
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): n qiymatlari (92 gacha long long ga sig‘adi)
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

Nima uchun operator+ ko‘pincha operator+= orqali yoziladi?

1.3. Taqqoslash operatorlari va C++20 dagi <=>

Oltita taqqoslash operatori bor: == != < > <= >=. Ularning barchasini qo‘lda yozish shart emas – ikkitasi yetarli, qolganlari ular orqali ifodalanadi:

bool operator!=(a, b) { return !(a == b); } bool operator> (a, b) { return b < a; } bool operator<=(a, b) { return !(b < a); } bool operator>=(a, b) { return !(a < b); }

operator< ayniqsa muhim: std::sort, std::map, std::set, std::max aynan shu operatordan foydalanadi. Uni yozish – sinfni butun standart kutubxona bilan ishlashga tayyorlash demakdir.

C++20: “kosmik kema” operatori <=>

C++20 da uch tomonlama taqqoslash operatori paydo bo‘ldi: a <=> b – “a kichik, teng yoki katta?” degan savolga bir yo‘la javob beradi. Uni = default bilan e’lon qilsangiz, kompilyator maydonlarni e’lon qilingan tartibda taqqoslaydigan barcha oltita operatorni o‘zi yaratadi.

struct Sana { int yil, oy, kun; // taqqoslash tartibi: yil → oy → kun auto operator<=>(const Sana &) const = default; // == != < > <= >= – hammasi tayyor };
⚖ Interaktiv: taqqoslash jadvali
Misol 5: Sana – qo‘lda yozilgan taqqoslash va saralash
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): sanalar kk.oo.yyyy
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 6: C++20 – <=> bilan bir qatorda
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3-bo‘lim nazorati

C++20 da auto operator<=>(const T&) const = default; nima beradi?

1.4. Oqim operatorlari: << va >>

operator<< va operator>> sinfimizni cout, cin, fayllar va stringstream bilan ishlatish imkonini beradi – ularning barchasi ostream / istream dan meros olgan. Bu operatorlar doim erkin funksiya bo‘ladi va oqimning o‘zini havola sifatida qaytaradi – aynan shu cout << a << b << c zanjirini ta’minlaydi:

cout << a << b; // ≡ operator<<( operator<<(cout, a), b ); // └── cout qaytadi ──┘
O‘qish operatori xatoni bildirishi kerak. Agar kiritilgan ma’lumot noto‘g‘ri bo‘lsa, operator>> obyektni buzmasligi va in.setstate(ios::failbit) chaqirishi kerak. Shunda while (cin >> v) va if (cin >> v) standart turlar kabi to‘g‘ri ishlaydi.
⌨ Interaktiv: cin >> v – Vaqt uchun operator>>
friend istream& operator>>(istream &in, Vaqt &v) { int s, d; char c; if (in >> s >> c >> d) { // 1) qismlarni o‘qish if (c == ':' && s >= 0 && s < 24 && d >= 0 && d < 60) v = Vaqt(s, d); // 2) to‘g‘ri – yozish else in.setstate(ios::failbit); // 3) noto‘g‘ri – xato belgisi } return in; }
Misol 7: Vaqt – tekshiruvchi operator>>
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): har qatorda bitta vaqt
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 8: Shablon operator<< – istalgan vector va pair uchun
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

4-bo‘lim nazorati

Nima uchun operator<< ostream& qaytaradi?

1.5. Maxsus operatorlar: [], (), ->, bool

Operator Imzo Qo‘llanishi
[] T& operator[](size_t i);
const T& operator[](size_t i) const;
Konteynerlar: a[i] = 5;. Ikki versiya: o‘zgartirish uchun va const obyektdan o‘qish uchun
() R operator()(args...) Funktorlar, matritsa elementi: m(i, j) – istalgan sondagi parametr
->, * T* operator->(); T& operator*(); Aqlli ko‘rsatkichlar, iteratorlar
bool explicit operator bool() const; if (obj) – “obyekt yaroqlimi?” (if (cin), if (ptr) kabi)
Nega explicit? Oddiy operator bool() yashirin o‘zgartirishga ruxsat beradi va a + 1, int n = a; kabi ma’nosiz ifodalar ham kompilyatsiya bo‘ladi (bool → int). explicit bo‘lsa, u faqat if, while, !, && kabi mantiqiy kontekstlarda ishlaydi.
🔢 Interaktiv: XavfsizMassiv va operator[]
int& operator[](size_t i) { // o‘zgartirish mumkin if (i >= n) throw out_of_range("indeks " + to_string(i)); return data[i]; } const int& operator[](size_t i) const { ... } // faqat o‘qish
Misol 9: XavfsizMassiv – [], (), explicit bool
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 10: operator-> va operator* – o‘z aqlli ko‘rsatkichimiz
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

Nima uchun operator[] ning ikki versiyasi (const va const bo‘lmagan) yoziladi?

1.6. Amaliy loyiha: KattaSon – cheksiz aniqlikdagi butun son

long long eng ko‘pi bilan ~9.2 × 1018 gacha sonni saqlaydi. 25! yoki 2100 unga sig‘maydi. Raqamlarni massivda saqlaydigan va maktabdagi “ustun bilan” qo‘shish hamda ko‘paytirishni bajaradigan sinf yozamiz. Operatorlar tufayli undan int kabi foydalaniladi: a + b, a * b, cout << a.

Operatorlarni qayta yuklashning oltin qoidasi: operator o‘rnatilgan turlardagidek, kutilgan ma’noda ishlashi kerak. KattaSon uchun + qo‘shishni, == tenglikni bildiradi. Agar operatorning ma’nosi aniq bo‘lmasa (masalan, ikki talabani “qo‘shish”), oddiy nomli metod yozgan ma’qul.
➕ Interaktiv: KattaSon::operator+ ichkaridan – ustun bilan qo‘shish
Misol 11: KattaSon – qo‘shish, taqqoslash, kiritish va chiqarish
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): ikki katta son
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 12: KattaSon ko‘paytmasi – n! va 2n
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): n
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

6-bo‘lim nazorati

Operatorlarni qayta yuklashning eng muhim qoidasi qaysi?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Operatorlarni qayta yuklash (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz a’zo va erkin operatorlar, += orqali +, taqqoslash va <=>, oqim operatorlari, [], (), -> va explicit bool operatorlarini o‘rgandingiz hamda KattaSon sinfini yaratdingiz.