C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi
← Barcha darslar
Shablon (template) – bu funksiya yoki sinf emas, balki ularni
yaratish uchun retsept. Kompilyator shablonni ko‘rganda hech
qanday kod yaratmaydi. Faqat shablon aniq tur bilan
ishlatilganda, u T o‘rniga shu turni qo‘yib, haqiqiy
funksiyani yaratadi – bu instansiyalash deyiladi. Shablonlar
yordamida bir marta yozilgan algoritm istalgan tur bilan ishlaydi –
bu umumlashgan dasturlash (generic programming).
| Tushuncha | Ma’nosi |
|---|---|
| Tur aniqlash (deduction) | Kompilyator T ni argumentlar turidan o‘zi aniqlaydi. Bunda yashirin o‘zgartirishlar hisobga olinmaydi. |
| Aniq argument | kattasi<double>(...) – T qo‘lda beriladi, shunda o‘zgartirishlar ishlaydi. |
| Instansiya | Har bir yangi tur uchun alohida funksiya. kattasi<int> va kattasi<double> – ikki xil funksiya. |
| Talab | Shablon tanasida ishlatilgan amallar (>) T uchun mavjud bo‘lishi kerak – aks holda instansiyalashda xato. |
template <typename T> T kattasi(T a, T b) uchun kattasi(3, 2.5) chaqiruvida nima bo‘ladi?
Konteynerlar – stek, navbat, ro‘yxat – qanday turdagi ma’lumot
saqlashidan qat’i nazar bir xil ishlaydi. Sinf shablonlari bitta
Stek<T> yozib, undan Stek<int>,
Stek<string>, Stek<Talaba>
olish imkonini beradi. Standart kutubxonaning vector,
map, pair, unique_ptr –
barchasi sinf shablonlari.
Stek<int> va Stek<string> – bir-biriga hech qanday bog‘liq bo‘lmagan ikki xil sinf. Birini ikkinchisiga o‘zlashtirib bo‘lmaydi..h) yoziladi.pair p(1, 2.5); → pair<int, double>.Stek<int> va Stek<string> o‘rtasidagi munosabat qanday?
Shablon parametri faqat tur emas, balki qiymat ham bo‘lishi
mumkin: template <typename T, size_t N>. Bunday
parametr kompilyatsiya vaqtida ma’lum bo‘lgan o‘zgarmas
bo‘lishi shart (literal, constexpr o‘zgaruvchi).
std::array<int, 5> aynan shunday: o‘lcham tur
ichiga “yozilgan”, massiv stekda joylashadi.
Shablonlar rekursiv instansiyalanishi mumkin. Bu hisob-kitobni
kompilyatsiya vaqtiga ko‘chirish imkonini beradi: dastur
ishga tushganda natija allaqachon tayyor son bo‘ladi. Zamonaviy
C++ da buning uchun odatda constexpr funksiyalar
ishlatiladi, lekin shablon usuli mexanizmni yaxshi ko‘rsatadi.
fib(80) funksiyasi
trillionlab chaqiruv qiladi va amalda tugamaydi (8-mavzu). Shablon
versiyasi esa bir zumda ishlaydi: kompilyator har bir
Fib<k> ni faqat bir marta yaratadi va natijasini
eslab qoladi.
template <typename T, int N> class Massiv dagi N haqida qaysi gap to‘g‘ri?
Umumiy shablon hamma turlar uchun bir xil ishlaydi. Lekin ba’zi
turlar uchun boshqacha amalga oshirish kerak bo‘ladi: masalan,
const char* satrlarni > bilan emas,
strcmp bilan solishtirish kerak. Buning uchun
ixtisoslashtirish (specialization) ishlatiladi.
| Turi | Ko‘rinishi | Qachon tanlanadi |
|---|---|---|
| Asosiy shablon | template <typename T> struct Chop { ... }; |
Boshqa hech qaysi mos kelmasa |
| To‘liq ixtisoslashtirish | template <> struct Chop<bool> { ... }; |
Aynan shu tur uchun |
| Qisman ixtisoslashtirish (faqat sinf shablonlari) |
template <typename T> struct Chop<T*> { ... }; |
Turlar guruhi uchun: istalgan ko‘rsatkich, istalgan vector |
Bir nechta variant mos kelsa, kompilyator eng ixtisoslashganini tanlaydi: to‘liq > qisman > asosiy.
Chop<?>::chiqar(x)const char* kattasi(const char*, const char*).
Oddiy funksiya teng sharoitda shablondan ustun turadi. Qisman
ixtisoslashtirish esa faqat sinf shablonlari uchun mavjud.
Shablonni ixtisoslashtirish nima uchun kerak?
Variadik shablonlar (C++11) istalgan sondagi, istalgan turdagi
argumentlarni qabul qiladi. typename... Args –
turlar paketi, Args... args – argumentlar
paketi. Paketni ochish uchun ... ishlatiladi,
sizeof...(args) esa argumentlar sonini beradi.
| Fold ifoda | Ochilishi |
|---|---|
unar o‘ng: (x op ...) | x1 op (x2 op (x3 op x4)) |
unar chap: (... op x) | ((x1 op x2) op x3) op x4 |
binar chap: (init op ... op x) | (((init op x1) op x2) op x3) – paket bo‘sh bo‘lsa ham ishlaydi |
sizeof...(args) nimani qaytaradi?
Oddiy shablonda turga qo‘yiladigan talablar hech qayerda yozilmaydi – ular faqat shablon tanasida “yashiringan”. Noto‘g‘ri tur berilsa, kompilyator xatoni shablon ichida, siz yozmagan qatorda topadi. Chuqur shablonlarda (masalan, standart kutubxonada) bunday xabar o‘nlab qatorga cho‘ziladi va asl sababni aytmaydi. Konseptlar (C++20) talablarni shablon imzosida, aniq nom bilan ifodalaydi. Talab bajarilmasa, xato chaqiruv joyida va aynan qaysi talab buzilgani ko‘rsatilgan holda chiqadi.
ortacha(vector<string>{"a"}) qatorini oching va
kompilyatsiya xatosini o‘qing – u “constraints not satisfied” va
“Sonli<T>” deb aniq ko‘rsatadi. Keyin template <Sonli T>
ni template <typename T> ga almashtirib, xato qayerga
ko‘chishini solishtiring.
STL (Standard Template Library) to‘liq shablonlarga qurilgan:
konteynerlar (vector<T>,
map<K, V>, set<T>),
algoritmlar (sort, find,
count_if) va ularni bog‘lovchi iteratorlar.
Algoritmlar konteyner turini bilmaydi – ular faqat iteratorlar
bilan ishlaydi, shuning uchun bitta sort massiv,
vector va deque uchun ishlaydi.
C++20 konseptlarining asosiy foydasi nima?
Siz “Shablonlar bilan ishlash (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.
Siz funksiya va sinf shablonlari, tur aniqlash va instansiyalash, tursiz parametrlar, kompilyatsiya vaqtidagi hisoblash, ixtisoslashtirish, variadik shablonlar, fold ifodalar va C++20 konseptlari bilan tanishdingiz.