15-mavzu: Shablonlar bilan ishlash

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Funksiya shablonlari: instansiyalash va tur aniqlash

Shablon (template) – bu funksiya yoki sinf emas, balki ularni yaratish uchun retsept. Kompilyator shablonni ko‘rganda hech qanday kod yaratmaydi. Faqat shablon aniq tur bilan ishlatilganda, u T o‘rniga shu turni qo‘yib, haqiqiy funksiyani yaratadi – bu instansiyalash deyiladi. Shablonlar yordamida bir marta yozilgan algoritm istalgan tur bilan ishlaydi – bu umumlashgan dasturlash (generic programming).

template <typename T> // T – tur parametri (typename o‘rniga class ham yoziladi) T kattasi(T a, T b) { return (a > b) ? a : b; } kattasi(3, 7); // T = int – argumentlardan aniqlanadi kattasi<double>(3, 2.5); // T = double – aniq ko‘rsatilgan
Tushuncha Ma’nosi
Tur aniqlash (deduction) Kompilyator T ni argumentlar turidan o‘zi aniqlaydi. Bunda yashirin o‘zgartirishlar hisobga olinmaydi.
Aniq argument kattasi<double>(...) – T qo‘lda beriladi, shunda o‘zgartirishlar ishlaydi.
Instansiya Har bir yangi tur uchun alohida funksiya. kattasi<int> va kattasi<double> – ikki xil funksiya.
Talab Shablon tanasida ishlatilgan amallar (>) T uchun mavjud bo‘lishi kerak – aks holda instansiyalashda xato.
🏭 Interaktiv: kompilyator shablondan qanday funksiyalar yaratadi?
Tur aniqlash jarayoni:
Yaratilgan instansiyalar (0 ta):
Misol 1: Funksiya shablonlari
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: Har bir tur – alohida funksiya; auto qaytarish turi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

template <typename T> T kattasi(T a, T b) uchun kattasi(3, 2.5) chaqiruvida nima bo‘ladi?

1.2. Sinf shablonlari

Konteynerlar – stek, navbat, ro‘yxat – qanday turdagi ma’lumot saqlashidan qat’i nazar bir xil ishlaydi. Sinf shablonlari bitta Stek<T> yozib, undan Stek<int>, Stek<string>, Stek<Talaba> olish imkonini beradi. Standart kutubxonaning vector, map, pair, unique_ptr – barchasi sinf shablonlari.

template <typename T> class Stek { vector<T> data; public: void push(const T &x); T pop(); }; template <typename T> // sinfdan tashqarida – template qatori takrorlanadi void Stek<T>::push(const T &x) { // va Stek<T>:: yoziladi data.push_back(x); } Stek<int> s; // sinf shablonida T odatda aniq yoziladi
📚 Interaktiv: Stek<T> – tur xavfsizligi
Tayyor literallar:
Misol 3: Stek<T> – qavslar muvozanatini tekshirish
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): ifodalar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 4: Ikki tur parametrli Juft<A, B> va CTAD
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): ism va ball
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

Stek<int> va Stek<string> o‘rtasidagi munosabat qanday?

1.3. Tursiz parametrlar va kompilyatsiya vaqtidagi hisoblash

Shablon parametri faqat tur emas, balki qiymat ham bo‘lishi mumkin: template <typename T, size_t N>. Bunday parametr kompilyatsiya vaqtida ma’lum bo‘lgan o‘zgarmas bo‘lishi shart (literal, constexpr o‘zgaruvchi). std::array<int, 5> aynan shunday: o‘lcham tur ichiga “yozilgan”, massiv stekda joylashadi.

template <typename T = int, size_t N = 5> // standart shablon argumentlari class Massiv { static_assert(N > 0, "o‘lcham musbat bo‘lishi kerak"); // kompilyatsiya vaqtida tekshiruv T data[N]; }; Massiv<double, 10> a; // T = double, N = 10 Massiv<> b; // T = int, N = 5 Massiv<int, 3> x; Massiv<int, 4> y; // x va y – HAR XIL turlar!

Shablon metadasturlash

Shablonlar rekursiv instansiyalanishi mumkin. Bu hisob-kitobni kompilyatsiya vaqtiga ko‘chirish imkonini beradi: dastur ishga tushganda natija allaqachon tayyor son bo‘ladi. Zamonaviy C++ da buning uchun odatda constexpr funksiyalar ishlatiladi, lekin shablon usuli mexanizmni yaxshi ko‘rsatadi.

🔗 Interaktiv: Faktorial<N> instansiyalar zanjiri
template <unsigned N> struct Faktorial { static const unsigned long long qiymat = N * Faktorial<N - 1>::qiymat; }; template <> // to‘liq ixtisoslashtirish – rekursiya tugashi struct Faktorial<0> { static const unsigned long long qiymat = 1; };
Misol 5: Massiv<T, N> – tursiz parametr va standart argumentlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 6: Kompilyatsiya vaqtida hisoblash
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
E’tibor bering: oddiy rekursiv fib(80) funksiyasi trillionlab chaqiruv qiladi va amalda tugamaydi (8-mavzu). Shablon versiyasi esa bir zumda ishlaydi: kompilyator har bir Fib<k> ni faqat bir marta yaratadi va natijasini eslab qoladi.

3-bo‘lim nazorati

template <typename T, int N> class Massiv dagi N haqida qaysi gap to‘g‘ri?

1.4. Shablonlarni ixtisoslashtirish

Umumiy shablon hamma turlar uchun bir xil ishlaydi. Lekin ba’zi turlar uchun boshqacha amalga oshirish kerak bo‘ladi: masalan, const char* satrlarni > bilan emas, strcmp bilan solishtirish kerak. Buning uchun ixtisoslashtirish (specialization) ishlatiladi.

Turi Ko‘rinishi Qachon tanlanadi
Asosiy shablon template <typename T> struct Chop { ... }; Boshqa hech qaysi mos kelmasa
To‘liq ixtisoslashtirish template <> struct Chop<bool> { ... }; Aynan shu tur uchun
Qisman ixtisoslashtirish
(faqat sinf shablonlari)
template <typename T> struct Chop<T*> { ... }; Turlar guruhi uchun: istalgan ko‘rsatkich, istalgan vector

Bir nechta variant mos kelsa, kompilyator eng ixtisoslashganini tanlaydi: to‘liq > qisman > asosiy.

🎯 Interaktiv: qaysi versiya tanlanadi?
Turni tanlang: Chop<?>::chiqar(x)
Misol 7: TurNomi – to‘liq va qisman ixtisoslashtirish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 8: Funksiya shablonini ixtisoslashtirish – const char* muammosi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Maslahat: funksiya shablonlari uchun to‘liq ixtisoslashtirish o‘rniga ko‘pincha oddiy qayta yuklangan funksiya yozish soddaroq: const char* kattasi(const char*, const char*). Oddiy funksiya teng sharoitda shablondan ustun turadi. Qisman ixtisoslashtirish esa faqat sinf shablonlari uchun mavjud.

4-bo‘lim nazorati

Shablonni ixtisoslashtirish nima uchun kerak?

1.5. O‘zgaruvchan sonli parametrli shablonlar va fold ifodalar

Variadik shablonlar (C++11) istalgan sondagi, istalgan turdagi argumentlarni qabul qiladi. typename... Args – turlar paketi, Args... args – argumentlar paketi. Paketni ochish uchun ... ishlatiladi, sizeof...(args) esa argumentlar sonini beradi.

// C++11: rekursiya – birinchisini ajratib olish void chop() { } // bazaviy holat template <typename T, typename... Qolgan> void chop(const T &b, const Qolgan&... q) { cout << b << " "; chop(q...); // qolganlari bilan rekursiya } // C++17: fold ifoda – paketni operator bilan “yig‘ish” template <typename... T> auto yigindi(T... x) { return (x + ...); } // x1 + (x2 + (x3 + ...))
Fold ifoda Ochilishi
unar o‘ng: (x op ...)x1 op (x2 op (x3 op x4))
unar chap: (... op x)((x1 op x2) op x3) op x4
binar chap: (init op ... op x)(((init op x1) op x2) op x3) – paket bo‘sh bo‘lsa ham ishlaydi
🪗 Interaktiv: fold ifoda qanday ochiladi?
Misol 9: Variadik shablonlar – rekursiya va fold
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 10: Universal fabrika va argumentlarni uzatish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

sizeof...(args) nimani qaytaradi?

1.6. C++20 konseptlari va shablonlar amaliyotda

Oddiy shablonda turga qo‘yiladigan talablar hech qayerda yozilmaydi – ular faqat shablon tanasida “yashiringan”. Noto‘g‘ri tur berilsa, kompilyator xatoni shablon ichida, siz yozmagan qatorda topadi. Chuqur shablonlarda (masalan, standart kutubxonada) bunday xabar o‘nlab qatorga cho‘ziladi va asl sababni aytmaydi. Konseptlar (C++20) talablarni shablon imzosida, aniq nom bilan ifodalaydi. Talab bajarilmasa, xato chaqiruv joyida va aynan qaysi talab buzilgani ko‘rsatilgan holda chiqadi.

#include <concepts> template <typename T> concept Sonli = std::integral<T> || std::floating_point<T>; // o‘z konseptimiz template <Sonli T> // T faqat son bo‘lishi mumkin double ortacha(const vector<T> &v); template <typename T> concept Chiqariladigan = requires(ostream &out, const T &x) { out << x; // “T ni cout ga chiqarish mumkin bo‘lsin” };
🧪 Interaktiv: konsept tekshiruvchisi
Misol 11: Konseptlar, requires va if constexpr
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Sinab ko‘ring: 11-misoldagi izohga olingan ortacha(vector<string>{"a"}) qatorini oching va kompilyatsiya xatosini o‘qing – u “constraints not satisfied” va “Sonli<T>” deb aniq ko‘rsatadi. Keyin template <Sonli T> ni template <typename T> ga almashtirib, xato qayerga ko‘chishini solishtiring.

Standart kutubxona – shablonlar to‘plami

STL (Standard Template Library) to‘liq shablonlarga qurilgan: konteynerlar (vector<T>, map<K, V>, set<T>), algoritmlar (sort, find, count_if) va ularni bog‘lovchi iteratorlar. Algoritmlar konteyner turini bilmaydi – ular faqat iteratorlar bilan ishlaydi, shuning uchun bitta sort massiv, vector va deque uchun ishlaydi.

Misol 12: O‘z shablon sinfimiz STL ustida – so‘zlar chastotasi
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): istalgan matn
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

6-bo‘lim nazorati

C++20 konseptlarining asosiy foydasi nima?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Shablonlar bilan ishlash (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz funksiya va sinf shablonlari, tur aniqlash va instansiyalash, tursiz parametrlar, kompilyatsiya vaqtidagi hisoblash, ixtisoslashtirish, variadik shablonlar, fold ifodalar va C++20 konseptlari bilan tanishdingiz.