2-mavzu: Algoritmlash va dasturlashning asosiy tushunchalari

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

🎬 Video dars

1.1. Algoritmlar, ularning xossalari va ifodalash turlari

Algoritm — bu muayyan natijaga erishish uchun bosqichma-bosqich bajariladigan aniq va tugallangan ko‘rsatmalar ketma-ketligidir. Dasturlashda algoritm muammoni yechish uchun yoziladigan yo‘riqnoma vazifasini bajaradi.

Har qanday dastur avval algoritm shaklida rejalashtiriladi. Keyinchalik ushbu algoritm C++, Python yoki boshqa dasturlash tilida kod ko‘rinishida ifodalanadi.

Algoritmlarning asosiy xossalari

  1. Diskretlik: algoritm alohida, ketma-ket bajariladigan qadamlardan iborat bo‘ladi.
  2. Aniqlik: har bir buyruq aniq va tushunarli bo‘lishi kerak.
  3. Tugallanish: algoritm cheklangan bosqichlarda yakunlanishi kerak.
  4. Kiritish va chiqarish: algoritm kiruvchi va chiquvchi ma’lumotlar bilan ishlaydi.
  5. Umumiylik: algoritm birgina holat uchun emas, balki shu turdagi barcha masalalar uchun ishlatilishi kerak.

Algoritmni ifodalash usullari

Algoritmni ifodalashning eng oddiy usuli — uni oddiy so‘zlar orqali bosqichma-bosqich yozishdir.
🕵 Interaktiv o‘yin: qaysi xossa buzilgan?

Misol: so‘zni teskari chiqarish algoritmi

  1. Foydalanuvchidan so‘z qabul qilinadi.
  2. So‘zning uzunligi aniqlanadi.
  3. So‘z harflari oxiridan boshlab chiqariladi.
  4. Dastur tugaydi.
C++ kod shaklida
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

Algoritmning qaysi xossasi uning cheklangan bosqichlarda yakunlanishini bildiradi?

1.2. Chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi algoritmlar

Algoritmik tuzilma masalaning qanday tartibda yechilishini belgilaydi. Dasturlashda uchta asosiy algoritmik tuzilma mavjud: chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi tuzilmalar.

Blok-sxema belgisi Ma’nosi
OvalBoshlash / tugash
ParallelogrammMa’lumot kiritish yoki chiqarish
To‘rtburchakHisoblash, qiymat berish
RombShart tekshirish – “ha” va “yo‘q” chiqishlari bor
🗺 Interaktiv: blok-sxema qadamma-qadam bajariladi
O‘zgaruvchilar:
Ekran:

Chiziqli algoritm

Chiziqli algoritmda barcha amallar birin-ketin, hech qanday shart yoki takrorlashsiz bajariladi.

Misol: ikki son yig‘indisi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Tarmoqlanuvchi algoritm

Tarmoqlanuvchi algoritmda shart tekshiriladi va shart natijasiga qarab dastur turli yo‘nalishlarda bajariladi. C++ tilida bunday algoritmlar uchun if va else operatorlari ishlatiladi.

Misol: sonning juft yoki toqligini aniqlash
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Takrorlanuvchi algoritm

Takrorlanuvchi algoritmda bir xil amallar bir necha marta bajariladi. C++ tilida takrorlash uchun for, while va do-while operatorlari ishlatiladi.

Misol: 1 dan 10 gacha sonlarni chiqarish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

Qaysi algoritmik tuzilmada shart tekshiriladi va natijaga qarab turli yo‘nalish tanlanadi?

1.3. Qiymat o‘zlashtirish operatorlari

Qiymat o‘zlashtirish operatorlari yordamida o‘zgaruvchiga qiymat beriladi yoki uning mavjud qiymati o‘zgartiriladi.

Asosiy o‘zlashtirish operatorlari

Masalan, x += 5 ifodasi x = x + 5 ifodasi bilan bir xil ma’noni anglatadi.

📝 Interaktiv: o‘zlashtirish operatorlari kuzatuvchisi
Misol: kombinatsiyalangan o‘zlashtirish operatorlari
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol: haqiqiy son bilan ishlash
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Kombinatsiyalangan o‘zlashtirish operatorlari kodni ixchamlashtiradi va dastur o‘qiluvchanligini oshiradi.

3-bo‘lim nazorati

x -= 3 ifodasi qaysi amalni bildiradi?

1.4. Format modifikatorlari: printf() va scanf()

C++ tilida ma’lumotlarni kiritish va chiqarish uchun odatda cin va cout ishlatiladi. Shu bilan birga, C tilidan meros bo‘lib qolgan printf() va scanf() funksiyalaridan ham foydalanish mumkin.

Ushbu funksiyalar <cstdio> kutubxonasi orqali ishlatiladi.

Format modifikatorlari

Modifikator Tur Misol
%dbutun son (int)printf("%d", 42) → 42
%fhaqiqiy son (float, double)printf("%.2f", 3.14159) → 3.14
%cbitta belgiprintf("%c", 'A') → A
%ssatrprintf("%s", "salom") → salom
%x, %oo‘n oltilik, sakkizlikprintf("%x", 255) → ff
%%foiz belgisining o‘ziprintf("100%%") → 100%

Foiz belgisi va harf orasiga kenglik va aniqlik yozish mumkin: %8.2f – jami 8 ta joy, verguldan keyin 2 xona. - bayrog‘i chapga tekislaydi, 0 – bo‘sh joylarni nol bilan to‘ldiradi.

🖨 Interaktiv: printf format laboratoriyasi
Ekranga chiqadi (sariq – to‘ldiruvchi belgilar):
Misol 1: printf() funksiyasi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: scanf() va printf() funksiyalari
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 3: Kenglik, aniqlik va %lf
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot (narx va soni):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Eslatma: scanf() funksiyasida o‘zgaruvchining manzilini berish uchun & belgisi ishlatiladi. double o‘qish uchun scanf da %lf yoziladi (%f faqat float uchun). Modifikator va o‘zgaruvchi turi mos kelmasa, kompilyator xato bermaydi, lekin natija noto‘g‘ri bo‘ladi.

4-bo‘lim nazorati

%d format modifikatori qaysi turdagi ma’lumot uchun ishlatiladi?

1.5. Simvollarni o‘qish va yozish

C++ tilida bitta belgini saqlash uchun char ma’lumot turi ishlatiladi. Belgilar harf, raqam yoki maxsus belgi bo‘lishi mumkin.

Simvolni o‘qish

Foydalanuvchidan bitta belgi olish uchun cin yoki getchar() funksiyasidan foydalanish mumkin.

Simvolni chiqarish

Belgilarni chiqarish uchun cout yoki putchar() funksiyasi ishlatiladi.

Muhim farq: cin >> c bo‘sh joy, tabulyatsiya va yangi qator belgilarini tashlab o‘tadi va birinchi “ko‘rinadigan” belgini o‘qiydi. getchar() esa navbatdagi har qanday belgini, jumladan bo‘sh joyni ham o‘qiydi.
⌨ Interaktiv: cin >> c va getchar() farqi
(oxirida Enter – ↵)
Misol 1: cin va cout orqali simvol bilan ishlash
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: getchar() va putchar() funksiyalari
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 3: satrni o‘qish va chiqarish
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Sinab ko‘ring: 3-misolda “Dasturlash tili” deb kiriting – cin >> s faqat birinchi so‘zni o‘qiydi. Butun qatorni o‘qish uchun getline(cin, s) ishlatiladi (6-mavzu).
Misol 4: cin bo‘sh joyni tashlaydi, getchar() – yo‘q
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

C++ tilida bitta belgini saqlash uchun qaysi ma’lumot turi ishlatiladi?

1.6. Amaliy algoritm tuzish va umumiy xulosa

Algoritm tuzishda masalani kichik va aniq bosqichlarga ajratish muhimdir. Dasturchi avval masalaning kiruvchi ma’lumotlarini, bajariladigan amallarni va kutilayotgan natijani aniqlaydi.

Keyin algoritm so‘z, blok-sxema yoki psevdokod orqali ifodalanadi. Shundan so‘ng algoritm dasturlash tilida kod ko‘rinishiga o‘tkaziladi.

Amaliy masala

Foydalanuvchi kiritgan sonning musbat, manfiy yoki nol ekanligini aniqlang.

Algoritm bosqichlari

  1. Son kiritiladi.
  2. Sonning noldan katta yoki kichikligi tekshiriladi.
  3. Agar son noldan katta bo‘lsa, “Musbat son” chiqariladi.
  4. Agar son noldan kichik bo‘lsa, “Manfiy son” chiqariladi.
  5. Aks holda, “Nol” chiqariladi.
🗺 Interaktiv: algoritmni turli qiymatlar bilan sinash
O‘zgaruvchilar:
Ekran:
C++ dastur
Dastur uchun kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Xulosa: algoritmlar dasturlashning nazariy asosi hisoblanadi. Chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi tuzilmalarni to‘g‘ri tanlash dastur yechimining samarali bo‘lishini ta’minlaydi.

Qiymat o‘zlashtirish operatorlari o‘zgaruvchilar bilan ishlashni soddalashtiradi. printf(), scanf(), cin, cout, getchar() va putchar() funksiyalari esa ma’lumotlarni kiritish hamda chiqarish imkonini beradi.

6-bo‘lim nazorati

Dastur tuzish jarayonida kod yozishdan oldin nima ishlab chiqiladi?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Algoritmlash va dasturlashning asosiy tushunchalari” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz algoritmlarning xossalari, ularni ifodalash usullari va blok-sxemalar, chiziqli, tarmoqlanuvchi va takrorlanuvchi algoritmlar, o‘zlashtirish operatorlari, format modifikatorlari hamda simvollar bilan ishlashni o‘rgandingiz.