C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi
← Barcha darslarDasturlashda tarmoqlanuvchi operatorlar — bu shartli konstruksiyalar bo‘lib, ular orqali dastur oqimi ma’lum shartga qarab turli yo‘nalishda davom ettiriladi. C++ dasturlash tilida asosiy tarmoqlanuvchi operatorlar if, if-else, if-else if va switch operatorlaridir.
if operatorida shart rost bo‘lsa, birinchi amal, aks holda boshqa amal bajariladi. switch operatori esa ifodaning qiymatiga qarab bir nechta variantdan birini tanlaydi.
| Operator | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
==, != | teng, teng emas | a == 5 |
<, >, <=, >= | kichik, katta, kichik yoki teng, katta yoki teng | ball >= 86 |
&& | VA – ikkala shart ham rost bo‘lsa rost | a > 0 && a < 10 |
|| | YOKI – kamida bittasi rost bo‘lsa rost | kun == 6 || kun == 7 |
! | EMAS – shartni teskarisiga aylantiradi | !(a > b) |
if (a = 5) –
bu taqqoslash emas, o‘zlashtirish! a ga 5 yoziladi va shart
har doim rost bo‘ladi. Taqqoslash uchun ikkita tenglik belgisi
kerak: if (a == 5).
ball >= 71 shartida “va 86 dan kichik”
yozilmagan? Chunki zanjirda shartlar tartib bilan
tekshiriladi: bu joyga faqat oldingi shart (ball >= 86)
yolg‘on bo‘lgandagina kelinadi. Birinchi rost shartning bloki
bajariladi, qolganlari tekshirilmaydi ham.
if operatorining asosiy vazifasi nima?
Ternar operator (?:) — qisqaroq shartli ifoda yozish uchun ishlatiladigan operator. U uchta qismdan iborat: shart, shart rost bo‘lgandagi ifoda va shart yolg‘on bo‘lgandagi ifoda.
Ternar operatori oddiy if-else konstruksiyasining ixcham ko‘rinishi hisoblanadi. U, ayniqsa, o‘zgaruvchiga shart asosida qiymat berishda qulaydir.
Ushbu misolda a va b taqqoslanadi. Agar a > b sharti rost bo‘lsa, a qiymati, aks holda b qiymati max o‘zgaruvchisiga beriladi.
if-else if yozgan ma’qul.
Ternar operator qanday belgilar orqali yoziladi?
Shartsiz o‘tish operatorlari dastur oqimini bevosita boshqa joyga o‘tkazish uchun ishlatiladi. C++ tilida bunday operatorlarga goto va return kiradi.
goto operatori dasturdagi belgilangan yorliqqa o‘tishni ta’minlaydi. Biroq undan ortiqcha foydalanish kodning tushunarliligini kamaytirishi mumkin. return esa funksiyadan chiqish va kerak bo‘lsa qiymat qaytarish uchun ishlatiladi.
break operatori sikl yoki switch konstruksiyasidan chiqish uchun ishlatiladi.
continue operatori joriy iteratsiyani o‘tkazib yuboradi va siklning keyingi iteratsiyasiga o‘tadi.
main() ichidagi return butun dasturni
tugatadi. Bu noto‘g‘ri ma’lumot kiritilganda dasturni erta
to‘xtatish uchun qulay. return 0 – muvaffaqiyatli,
boshqa qiymat – xato bilan tugash degani.
break operatori nima uchun ishlatiladi?
C++ dasturlash tilida bir shartli operatorning ichida boshqa shartli operatorlardan foydalanish mumkin. Bunday tuzilma ichma-ich tarmoqlanish deb ataladi. U bir nechta shartni ketma-ket tekshirish va murakkab qarorlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi.
Ichma-ich tarmoqlanishda tashqi if operatorining sharti tekshiriladi. Agar bu shart rost bo‘lsa, uning ichidagi boshqa if yoki if-else operatori bajariladi. Shu tariqa dastur bir nechta shart asosida turli yo‘nalishlarda ishlashi mumkin.
Ushbu dasturda avval sonning manfiy emasligi tekshiriladi. Keyin sonning nolga teng yoki musbat ekanligi aniqlanadi. Ichma-ich shartlar murakkab mantiqiy vazifalarni bosqichma-bosqich bajarishga yordam beradi.
Yil kabisa bo‘lishi uchun u 4 ga bo‘linishi kerak. Lekin 100 ga bo‘linadigan yillar kabisa emas – agar ular 400 ga ham bo‘linmasa. Masalan, 2024 va 2000 – kabisa, 1900 va 2023 – yo‘q.
if larda else eng yaqin if ga
tegishli bo‘ladi – chekinish (bo‘sh joylar) qanday bo‘lishidan qat’i
nazar. Bu “osilib qolgan else” xatosi deyiladi.
Ichma-ich tarmoqlanish nima?
Sikllar dasturda bir xil amallarni bir necha marta takrorlash uchun ishlatiladi. C++ tilida for, while va do-while sikllari mavjud. Ushbu sikllarning bajarilishini boshqarishda break va continue operatorlari muhim ahamiyatga ega.
break operatori siklni to‘liq to‘xtatadi va dastur sikldan keyingi qatorga o‘tadi. continue operatori esa faqat joriy takrorlanishni o‘tkazib yuboradi. Shundan so‘ng sikl keyingi iteratsiya bilan davom etadi.
1.3-bo‘limda ularning ishlash tamoyilini ko‘rdik. Endi amalda qanday ishlatilishini ko‘ramiz: kerakli elementni topgach qidiruvni to‘xtatish, keraksiz ma’lumotni o‘tkazib yuborish va ichma-ich sikllarda to‘g‘ri foydalanish.
Natijada 14 topilgach sikl to‘xtaydi – 8 va 35 umuman tekshirilmaydi. Katta ma’lumotlarda bu vaqtni ancha tejaydi.
Muhim: break faqat o‘zi joylashgan eng ichki
sikldan chiqadi. Tashqi sikl ishlashda davom etadi.
continue operatori siklda qanday vazifani bajaradi?
C++ dasturini ishlab chiqishda kerakli operatorni to‘g‘ri tanlash dastur kodining tushunarli, ixcham va samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Oddiy shartlarni tekshirishda if, bir nechta aniq qiymatlardan birini tanlashda switch, qisqa shartli ifodalarda esa ternar operator ishlatiladi.
Takroriy jarayonlarda break siklni to‘xtatish, continue esa ayrim iteratsiyalarni o‘tkazib yuborish uchun xizmat qiladi. return funksiyadan chiqish uchun ishlatiladi. goto operatoridan esa kod tuzilishini murakkablashtirmaslik uchun ehtiyotkorlik bilan foydalanish kerak.
switch mos case ni topgach, undan boshlab
pastga qarab barcha qatorlarni bajaradi – to birinchi
break gacha. break unutilsa, keyingi
case lar ham bajarilib ketadi. Bu xususiyatdan bir nechta
qiymatni bitta guruhga birlashtirish uchun ataylab foydalanish
ham mumkin.
int, char) qiymatlari bilan ishlaydi –
double yoki string bilan emas.
case qiymatlari o‘zgarmas bo‘lishi kerak, oraliq
(case 1..5) yozib bo‘lmaydi – oraliqlar uchun
if ishlatiladi.
Demak, operator tanlashda dastur vazifasi, shartlarning murakkabligi va kodning o‘qilishi hisobga olinadi. To‘g‘ri tanlangan operator dastur oqimini boshqarishni osonlashtiradi va dasturiy xatolarni kamaytirishga yordam beradi.
Bir nechta aniq qiymatlardan birini tanlash uchun qaysi operator ko‘proq mos keladi?
Siz mavzuning barcha bosqichlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirdingiz.
C++ tilidagi if, switch, ternar, goto, return, break va continue operatorlarining vazifalarini bilib oldingiz.
Ushbu operatorlardan to‘g‘ri foydalanish dastur oqimini boshqarish, shartli tarmoqlanishni tashkil etish va sikllar ishini nazorat qilish imkonini beradi.