3-mavzu: Tarmoqlanish va uzilishlarni tashkil etish operatorlari

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Tarmoqlanuvchi operatorlar: if va switch

Dasturlashda tarmoqlanuvchi operatorlar — bu shartli konstruksiyalar bo‘lib, ular orqali dastur oqimi ma’lum shartga qarab turli yo‘nalishda davom ettiriladi. C++ dasturlash tilida asosiy tarmoqlanuvchi operatorlar if, if-else, if-else if va switch operatorlaridir.

if operatorida shart rost bo‘lsa, birinchi amal, aks holda boshqa amal bajariladi. switch operatori esa ifodaning qiymatiga qarab bir nechta variantdan birini tanlaydi.

if (shart) { // shart rost bo‘lganda } else if (boshqa_shart) { // birinchisi yolg‘on, bu shart rost bo‘lganda } else { // hech bir shart bajarilmaganda }

Taqqoslash va mantiqiy operatorlar

Operator Ma’nosi Misol
==, !=teng, teng emasa == 5
<, >, <=, >=kichik, katta, kichik yoki teng, katta yoki tengball >= 86
&&VA – ikkala shart ham rost bo‘lsa rosta > 0 && a < 10
||YOKI – kamida bittasi rost bo‘lsa rostkun == 6 || kun == 7
!EMAS – shartni teskarisiga aylantiradi!(a > b)
Eng ko‘p uchraydigan xato: if (a = 5) – bu taqqoslash emas, o‘zlashtirish! a ga 5 yoziladi va shart har doim rost bo‘ladi. Taqqoslash uchun ikkita tenglik belgisi kerak: if (a == 5).
🔀 Interaktiv: shart qanday hisoblanadi?

if operatoriga misol

Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

switch operatoriga misol

Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

if-else if zanjiri: ballni bahoga aylantirish

Kiruvchi ma’lumot (ballni o‘zgartirib ko‘ring):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Nima uchun ball >= 71 shartida “va 86 dan kichik” yozilmagan? Chunki zanjirda shartlar tartib bilan tekshiriladi: bu joyga faqat oldingi shart (ball >= 86) yolg‘on bo‘lgandagina kelinadi. Birinchi rost shartning bloki bajariladi, qolganlari tekshirilmaydi ham.

1-bo‘lim nazorati

if operatorining asosiy vazifasi nima?

1.2. Ternar operatori

Ternar operator (?:) — qisqaroq shartli ifoda yozish uchun ishlatiladigan operator. U uchta qismdan iborat: shart, shart rost bo‘lgandagi ifoda va shart yolg‘on bo‘lgandagi ifoda.

Ternar operatori oddiy if-else konstruksiyasining ixcham ko‘rinishi hisoblanadi. U, ayniqsa, o‘zgaruvchiga shart asosida qiymat berishda qulaydir.

Sintaksis

(shart) ? ifoda_agar_rost : ifoda_agar_yolg‘on;
❓ Interaktiv: ternar operator va unga teng if-else
Ternar operator bilan:
Xuddi shu if-else bilan:

Misol

Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Ushbu misolda a va b taqqoslanadi. Agar a > b sharti rost bo‘lsa, a qiymati, aks holda b qiymati max o‘zgaruvchisiga beriladi.

Ichma-ich ternar operator

Kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Maslahat: ternar operator qisqa tanlovlar uchun qulay. Ikki-uchtadan ortiq ichma-ich ternar kodni o‘qishni qiyinlashtiradi – bunday hollarda if-else if yozgan ma’qul.

2-bo‘lim nazorati

Ternar operator qanday belgilar orqali yoziladi?

1.3. Shartsiz o‘tish va uzilish operatorlari

Shartsiz o‘tish operatorlari dastur oqimini bevosita boshqa joyga o‘tkazish uchun ishlatiladi. C++ tilida bunday operatorlarga goto va return kiradi.

goto operatori dasturdagi belgilangan yorliqqa o‘tishni ta’minlaydi. Biroq undan ortiqcha foydalanish kodning tushunarliligini kamaytirishi mumkin. return esa funksiyadan chiqish va kerak bo‘lsa qiymat qaytarish uchun ishlatiladi.

⏭ Interaktiv: break va continue siklga qanday ta’sir qiladi?
chiqarildi continue – o‘tkazildi break – sikl to‘xtadi bajarilmadi

goto operatoriga misol

Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

break operatori

break operatori sikl yoki switch konstruksiyasidan chiqish uchun ishlatiladi.

Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

continue operatori

continue operatori joriy iteratsiyani o‘tkazib yuboradi va siklning keyingi iteratsiyasiga o‘tadi.

Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

return operatori

main() ichidagi return butun dasturni tugatadi. Bu noto‘g‘ri ma’lumot kiritilganda dasturni erta to‘xtatish uchun qulay. return 0 – muvaffaqiyatli, boshqa qiymat – xato bilan tugash degani.

Kiruvchi ma’lumot (manfiy va musbat qiymatni sinab ko‘ring):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3-bo‘lim nazorati

break operatori nima uchun ishlatiladi?

1.4. Ichma-ich tarmoqlanish operatorlari

C++ dasturlash tilida bir shartli operatorning ichida boshqa shartli operatorlardan foydalanish mumkin. Bunday tuzilma ichma-ich tarmoqlanish deb ataladi. U bir nechta shartni ketma-ket tekshirish va murakkab qarorlarni amalga oshirish uchun ishlatiladi.

Ichma-ich tarmoqlanishda tashqi if operatorining sharti tekshiriladi. Agar bu shart rost bo‘lsa, uning ichidagi boshqa if yoki if-else operatori bajariladi. Shu tariqa dastur bir nechta shart asosida turli yo‘nalishlarda ishlashi mumkin.

Misol

Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Ushbu dasturda avval sonning manfiy emasligi tekshiriladi. Keyin sonning nolga teng yoki musbat ekanligi aniqlanadi. Ichma-ich shartlar murakkab mantiqiy vazifalarni bosqichma-bosqich bajarishga yordam beradi.

Amaliy misol: kabisa yil

Yil kabisa bo‘lishi uchun u 4 ga bo‘linishi kerak. Lekin 100 ga bo‘linadigan yillar kabisa emas – agar ular 400 ga ham bo‘linmasa. Masalan, 2024 va 2000 – kabisa, 1900 va 2023 – yo‘q.

🌳 Interaktiv: qaror daraxti – kabisa yilmi?
Kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Jingalak qavslarni tashlab ketmang. Qavssiz ichma-ich if larda else eng yaqin if ga tegishli bo‘ladi – chekinish (bo‘sh joylar) qanday bo‘lishidan qat’i nazar. Bu “osilib qolgan else” xatosi deyiladi.

4-bo‘lim nazorati

Ichma-ich tarmoqlanish nima?

1.5. Sikllarda uzilish operatorlaridan foydalanish

Sikllar dasturda bir xil amallarni bir necha marta takrorlash uchun ishlatiladi. C++ tilida for, while va do-while sikllari mavjud. Ushbu sikllarning bajarilishini boshqarishda break va continue operatorlari muhim ahamiyatga ega.

break operatori siklni to‘liq to‘xtatadi va dastur sikldan keyingi qatorga o‘tadi. continue operatori esa faqat joriy takrorlanishni o‘tkazib yuboradi. Shundan so‘ng sikl keyingi iteratsiya bilan davom etadi.

1.3-bo‘limda ularning ishlash tamoyilini ko‘rdik. Endi amalda qanday ishlatilishini ko‘ramiz: kerakli elementni topgach qidiruvni to‘xtatish, keraksiz ma’lumotni o‘tkazib yuborish va ichma-ich sikllarda to‘g‘ri foydalanish.

break bilan qidirish: birinchi mos elementni topish

Kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Natijada 14 topilgach sikl to‘xtaydi – 8 va 35 umuman tekshirilmaydi. Katta ma’lumotlarda bu vaqtni ancha tejaydi.

continue bilan filtrlash: manfiy sonlarni o‘tkazib yuborish

Kiruvchi ma’lumot:
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Ichma-ich sikllarda break

Muhim: break faqat o‘zi joylashgan eng ichki sikldan chiqadi. Tashqi sikl ishlashda davom etadi.

🔲 Interaktiv: ichma-ich sikl va break / continue
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

while (true) va break: 0 kiritilguncha o‘qish

Kiruvchi ma’lumot (0 dan keyingi sonlar o‘qilmaydi):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

continue operatori siklda qanday vazifani bajaradi?

1.6. Operatorlarni tanlash va dastur oqimini boshqarish

C++ dasturini ishlab chiqishda kerakli operatorni to‘g‘ri tanlash dastur kodining tushunarli, ixcham va samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Oddiy shartlarni tekshirishda if, bir nechta aniq qiymatlardan birini tanlashda switch, qisqa shartli ifodalarda esa ternar operator ishlatiladi.

Takroriy jarayonlarda break siklni to‘xtatish, continue esa ayrim iteratsiyalarni o‘tkazib yuborish uchun xizmat qiladi. return funksiyadan chiqish uchun ishlatiladi. goto operatoridan esa kod tuzilishini murakkablashtirmaslik uchun ehtiyotkorlik bilan foydalanish kerak.

Operatorlarni tanlash jadvali

if → Murakkab yoki mantiqiy shartlarni tekshirish switch → Aniq qiymatlar bo‘yicha tanlash ?: → Qisqa shartli ifoda break → Sikl yoki switch dan chiqish continue → Joriy iteratsiyani o‘tkazib yuborish return → Funksiyadan chiqish goto → Belgilangan yorliqqa o‘tish

switch ning muhim xususiyati: “yiqilib o‘tish”

switch mos case ni topgach, undan boshlab pastga qarab barcha qatorlarni bajaradi – to birinchi break gacha. break unutilsa, keyingi case lar ham bajarilib ketadi. Bu xususiyatdan bir nechta qiymatni bitta guruhga birlashtirish uchun ataylab foydalanish ham mumkin.

⬇ Interaktiv: switch va break
Kiruvchi ma’lumot (hafta kuni raqami):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
switch cheklovlari: u faqat butun son va belgi (int, char) qiymatlari bilan ishlaydi – double yoki string bilan emas. case qiymatlari o‘zgarmas bo‘lishi kerak, oraliq (case 1..5) yozib bo‘lmaydi – oraliqlar uchun if ishlatiladi.

Demak, operator tanlashda dastur vazifasi, shartlarning murakkabligi va kodning o‘qilishi hisobga olinadi. To‘g‘ri tanlangan operator dastur oqimini boshqarishni osonlashtiradi va dasturiy xatolarni kamaytirishga yordam beradi.

6-bo‘lim nazorati

Bir nechta aniq qiymatlardan birini tanlash uchun qaysi operator ko‘proq mos keladi?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz mavzuning barcha bosqichlarini muvaffaqiyatli o‘zlashtirdingiz.

C++ tilidagi if, switch, ternar, goto, return, break va continue operatorlarining vazifalarini bilib oldingiz.

Ushbu operatorlardan to‘g‘ri foydalanish dastur oqimini boshqarish, shartli tarmoqlanishni tashkil etish va sikllar ishini nazorat qilish imkonini beradi.