4-mavzu: Takrorlanish operatorlari (C++ dasturlash tilida)

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

4.1. Parametrli takrorlash operatori — for

Takrorlanish operatorlari yoki sikllar dasturlashda bir xil yoki o‘xshash amallarni bir necha marta bajarish imkonini beradi. C++ dasturlash tilida asosiy takrorlash operatorlari for, while va do-while hisoblanadi. Sikl tanasining har bir bajarilishi iteratsiya (aylanish) deyiladi.

for sikli parametrli takrorlanishni tashkil qilish uchun ishlatiladi. U takrorlanishlar soni avvaldan ma’lum bo‘lgan holatlarda ayniqsa qulaydir.

for siklining sintaksisi

for (boshlang‘ich_ifoda; shart; yangilanish_ifodasi) { // Takrorlanadigan kod bloki }
Qism Qachon bajariladi Misol
Boshlang‘ich ifoda Faqat bir marta, sikl boshlanishidan oldin int i = 1
Shart Har bir iteratsiyadan oldin. Yolg‘on bo‘lsa – sikl tugaydi i <= 10
Yangilanish ifodasi Har bir iteratsiyadan keyin i++
🔄 Interaktiv: for sikli qadamma-qadam
Misol 1: 1 dan 10 gacha bo‘lgan sonlarni chiqarish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: Juft sonlarni chiqarish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 3: 1 dan n gacha sonlar yig‘indisi
Kiruvchi ma’lumot (n ni o‘zgartirib ko‘ring):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Sinab ko‘ring: 2-misolda i += 2 ni i += 3 ga almashtiring yoki 1-misolni teskari tartibda (10 dan 1 gacha) chiqaradigan qilib o‘zgartiring: for (int i = 10; i >= 1; i--).

for sikli hisoblagich orqali aniq sonli aylanishlarda, massiv elementlarini ko‘rib chiqishda va matritsalar bilan ishlashda keng qo‘llaniladi.

1-bo‘lim nazorati

for sikli qaysi holatda ayniqsa qulay hisoblanadi?

4.2. Old shartli va so‘ng shartli sikllar

4.2.1. while sikli

while operatori takrorlashdan oldin shartni tekshiradi. Agar shart rost bo‘lsa, sikl tanasi bajariladi. Shart dastlab yolg‘on bo‘lsa, sikl biror marta ham bajarilmasligi mumkin.

while (shart) { // Kod bloki }

4.2.2. do-while sikli

do-while operatorida avval kod bloki bajariladi, keyin shart tekshiriladi. Shu sababli bu sikl kamida bir marta bajariladi.

do { // Kod bloki } while (shart); // oxiridagi ; majburiy!
⚖ Interaktiv: while va do-while yonma-yon
Misol 1: while — 1 dan 5 gacha bo‘lgan sonlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: do-while — kamida bir marta bajariladigan sikl
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 3: while — sonning raqamlari yig‘indisi
Kiruvchi ma’lumot (istalgan musbat son):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Cheksiz sikl: agar sikl ichida shartdagi o‘zgaruvchi o‘zgarmasa (masalan, i++ unutilsa), shart hech qachon yolg‘on bo‘lmaydi va dastur to‘xtamaydi. Yuqoridagi interaktiv misolda “i++ ni unutish” belgisini qo‘yib ko‘ring.

while va do-while taqqoslanishi

Asosiy farq while do-while
Shart qachon tekshiriladi? Boshida Oxirida
Kamida necha marta bajariladi? 0 marta 1 marta
Mos holatlar Shartga asoslangan jarayonlar Menyular va foydalanuvchi kiritmalari

2-bo‘lim nazorati

do-while siklining asosiy xususiyati nima?

4.3. Sikllarda tarmoqlanish va shartsiz o‘tish operatorlari

Sikl ichida shartga qarab ma’lum amallarni bajarish uchun if va switch operatorlari ishlatiladi. Siklning bajarilishini boshqarish uchun esa break, continue va goto operatorlaridan foydalanish mumkin.

Operator Nima qiladi
break Siklni darhol va butunlay to‘xtatadi – sikldan keyingi qatorga o‘tiladi
continue Joriy iteratsiyaning qolgan qismini o‘tkazib yuboradi – sikl keyingi iteratsiyadan davom etadi
goto Dastur oqimini belgilangan yorliqqa (nom:) o‘tkazadi
⏭ Interaktiv: break va continue farqi
ekranga chiqdi continue – o‘tkazib yuborildi break – sikl shu yerda to‘xtadi bu qiymatgacha yetib borilmadi
Misol 1: if operatori bilan juft sonlarni chiqarish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: switch operatori bilan bahoga izoh berish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
E’tibor bering: switch ichidagi break faqat switch dan chiqaradi, sikldan emas. Shuning uchun for sikli barcha 4 ta baho uchun davom etadi.
Misol 3: break operatori
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 4: continue operatori
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 5: goto operatori
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Maslahat: goto dan ortiqcha foydalanish kod tuzilishini murakkablashtiradi (“spagetti kod”). Deyarli har doim uni for, while yoki break bilan almashtirish mumkin – 5-misol aslida oddiy while sikli.

3-bo‘lim nazorati

continue operatori nima vazifani bajaradi?

4.4. Takrorlanish operatorlari bilan amaliy masalalar

Sikllar yordamida ko‘plab klassik masalalar yechiladi: faktorial, tub sonlar, yig‘indilar, jadvallar va hokazo. Quyidagi interaktiv vosita ikkita masalani qadamma-qadam ko‘rsatadi.

🧮 Interaktiv: faktorial va tub son
Tekshirilgan bo‘luvchilar (i * i <= n usuli):

1. Faktorial hisoblash

Faktorial (n!) 1 dan n gacha bo‘lgan barcha natural sonlar ko‘paytmasiga teng: 5! = 1 · 2 · 3 · 4 · 5 = 120. Ta’rifga ko‘ra 0! = 1.

Kiruvchi ma’lumot (n):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2. Tub sonni aniqlash

Tub son – faqat 1 ga va o‘ziga bo‘linadigan, 1 dan katta natural son. Bo‘luvchilarni faqat i * i <= n gacha tekshirish yetarli: agar n = a · b bo‘lsa, a va b dan biri albatta √n dan katta emas.

Kiruvchi ma’lumot (n):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3. Ichma-ich sikllar: ko‘paytirish jadvali

Sikl ichida boshqa sikl bo‘lishi mumkin. Tashqi siklning har bir iteratsiyasida ichki sikl to‘liq bajariladi: 5 × 5 jadvalda ichki sikl tanasi jami 25 marta ishlaydi.

Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

4-bo‘lim nazorati

Quyidagi kod bajarilgach fakt ning qiymati nechaga teng bo‘ladi?
int fakt = 1; for (int i = 1; i <= 5; i++) fakt *= i;

4.5. Foydalanuvchi bilan interaktiv ishlash

Takrorlanish operatorlari foydalanuvchi bilan muloqot qiluvchi dasturlarda ham keng ishlatiladi. Masalan, foydalanuvchidan bir nechta son kiritishni so‘rash, nol kiritilguncha yig‘indi hisoblash yoki menyu orqali buyruq tanlash mumkin. Bunday hollarda takrorlanishlar soni oldindan noma’lum – u foydalanuvchiga bog‘liq.

⌨ Interaktiv: dastur bilan “jonli” muloqot

Quyidagi konsol 1-misoldagi dasturni taqlid qiladi. Sonlarni birma-bir kiriting, tugatish uchun 0 kiriting.

Misol 1: Nol kiritilmaguncha sonlarni yig‘ish
Kiruvchi ma’lumotlar (har biri yangi qatorda, oxirida 0):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: Foydalanuvchi menyusi (do-while + switch)
Kiruvchi ma’lumotlar (tanlovlar ketma-ketligi, oxirida 2):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Muhim: bu sahifada dastur kiruvchi ma’lumotlarni yuqoridagi maydondan oladi. Agar oxirida 0 (1-misol) yoki 2 (2-misol) bo‘lmasa, cin ma’lumot topa olmaydi va sikl tugamasligi mumkin – server dasturni vaqt limiti bilan to‘xtatadi.

5-bo‘lim nazorati

Foydalanuvchi menyusini qayta-qayta ko‘rsatish uchun qaysi sikl ayniqsa mos keladi?

4.6. Takrorlanish operatorlarini tanlash

C++ dasturida sikl operatorini tanlash masalaning shartiga bog‘liq. Agar takrorlanishlar soni avvaldan ma’lum bo‘lsa, for operatori qulay hisoblanadi.

Agar siklning davom etishi ma’lum bir shartga bog‘liq bo‘lsa, while operatoridan foydalaniladi. Agar kod kamida bir marta bajarilishi kerak bo‘lsa, do-while operatori mos keladi.

Operator Qachon ishlatiladi
forTakrorlanishlar soni ma’lum bo‘lganda
whileShart asosida takrorlashda (soni noma’lum)
do-whileKod kamida bir marta bajarilishi kerak bo‘lganda
breakSiklni to‘liq to‘xtatishda
continueJoriy iteratsiyani o‘tkazib yuborishda
gotoBelgilangan yorliqqa o‘tishda (tavsiya etilmaydi)
🎯 O‘yin: qaysi sikl mos keladi?
Misol: Bitta masala — uch xil sikl
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Sinab ko‘ring: uchala siklda ham boshlang‘ich qiymatni 10 ga o‘zgartiring (i = 10, j = 10, k = 10). Qaysi sikl baribir bir marta ishlaydi?

Takrorlanish operatorlarini to‘g‘ri tanlash kodning tushunarli, samarali va boshqarilishi oson bo‘lishiga yordam beradi.

6-bo‘lim nazorati

Agar takrorlanishlar soni avvaldan ma’lum bo‘lsa, qaysi operator ko‘proq mos keladi?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Takrorlanish operatorlari” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz C++ tilidagi for, while, do-while sikllari, break, continue va goto operatorlari, ichma-ich sikllar hamda foydalanuvchi bilan interaktiv ishlashni o‘rgandingiz.