C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi
← Barcha darslarTakrorlanish operatorlari yoki sikllar dasturlashda bir xil yoki o‘xshash amallarni bir necha marta bajarish imkonini beradi. C++ dasturlash tilida asosiy takrorlash operatorlari for, while va do-while hisoblanadi. Sikl tanasining har bir bajarilishi iteratsiya (aylanish) deyiladi.
for sikli parametrli takrorlanishni tashkil qilish uchun ishlatiladi. U takrorlanishlar soni avvaldan ma’lum bo‘lgan holatlarda ayniqsa qulaydir.
| Qism | Qachon bajariladi | Misol |
|---|---|---|
| Boshlang‘ich ifoda | Faqat bir marta, sikl boshlanishidan oldin | int i = 1 |
| Shart | Har bir iteratsiyadan oldin. Yolg‘on bo‘lsa – sikl tugaydi | i <= 10 |
| Yangilanish ifodasi | Har bir iteratsiyadan keyin | i++ |
i += 2 ni
i += 3 ga almashtiring yoki 1-misolni teskari tartibda
(10 dan 1 gacha) chiqaradigan qilib o‘zgartiring:
for (int i = 10; i >= 1; i--).
for sikli hisoblagich orqali aniq sonli aylanishlarda, massiv elementlarini ko‘rib chiqishda va matritsalar bilan ishlashda keng qo‘llaniladi.
for sikli qaysi holatda ayniqsa qulay hisoblanadi?
while operatori takrorlashdan oldin shartni tekshiradi. Agar shart rost bo‘lsa, sikl tanasi bajariladi. Shart dastlab yolg‘on bo‘lsa, sikl biror marta ham bajarilmasligi mumkin.
do-while operatorida avval kod bloki bajariladi, keyin shart tekshiriladi. Shu sababli bu sikl kamida bir marta bajariladi.
i++ unutilsa), shart hech qachon
yolg‘on bo‘lmaydi va dastur to‘xtamaydi. Yuqoridagi interaktiv
misolda “i++ ni unutish” belgisini qo‘yib ko‘ring.
| Asosiy farq | while | do-while |
|---|---|---|
| Shart qachon tekshiriladi? | Boshida | Oxirida |
| Kamida necha marta bajariladi? | 0 marta | 1 marta |
| Mos holatlar | Shartga asoslangan jarayonlar | Menyular va foydalanuvchi kiritmalari |
do-while siklining asosiy xususiyati nima?
Sikl ichida shartga qarab ma’lum amallarni bajarish uchun if va switch operatorlari ishlatiladi. Siklning bajarilishini boshqarish uchun esa break, continue va goto operatorlaridan foydalanish mumkin.
| Operator | Nima qiladi |
|---|---|
break |
Siklni darhol va butunlay to‘xtatadi – sikldan keyingi qatorga o‘tiladi |
continue |
Joriy iteratsiyaning qolgan qismini o‘tkazib yuboradi – sikl keyingi iteratsiyadan davom etadi |
goto |
Dastur oqimini belgilangan yorliqqa (nom:) o‘tkazadi |
switch ichidagi break
faqat switch dan chiqaradi, sikldan emas. Shuning
uchun for sikli barcha 4 ta baho uchun davom etadi.
goto dan ortiqcha foydalanish kod
tuzilishini murakkablashtiradi (“spagetti kod”). Deyarli har doim uni
for, while yoki break bilan
almashtirish mumkin – 5-misol aslida oddiy while sikli.
continue operatori nima vazifani bajaradi?
Sikllar yordamida ko‘plab klassik masalalar yechiladi: faktorial, tub sonlar, yig‘indilar, jadvallar va hokazo. Quyidagi interaktiv vosita ikkita masalani qadamma-qadam ko‘rsatadi.
Faktorial (n!) 1 dan n gacha bo‘lgan barcha natural
sonlar ko‘paytmasiga teng: 5! = 1 · 2 · 3 · 4 · 5 = 120.
Ta’rifga ko‘ra 0! = 1.
Tub son – faqat 1 ga va o‘ziga bo‘linadigan, 1 dan katta natural son.
Bo‘luvchilarni faqat i * i <= n gacha tekshirish
yetarli: agar n = a · b bo‘lsa, a va b dan biri albatta √n dan
katta emas.
Sikl ichida boshqa sikl bo‘lishi mumkin. Tashqi siklning har bir iteratsiyasida ichki sikl to‘liq bajariladi: 5 × 5 jadvalda ichki sikl tanasi jami 25 marta ishlaydi.
Quyidagi kod bajarilgach fakt ning qiymati nechaga teng bo‘ladi?
int fakt = 1; for (int i = 1; i <= 5; i++) fakt *= i;
Takrorlanish operatorlari foydalanuvchi bilan muloqot qiluvchi dasturlarda ham keng ishlatiladi. Masalan, foydalanuvchidan bir nechta son kiritishni so‘rash, nol kiritilguncha yig‘indi hisoblash yoki menyu orqali buyruq tanlash mumkin. Bunday hollarda takrorlanishlar soni oldindan noma’lum – u foydalanuvchiga bog‘liq.
Quyidagi konsol 1-misoldagi dasturni taqlid qiladi. Sonlarni birma-bir kiriting, tugatish uchun 0 kiriting.
0 (1-misol) yoki
2 (2-misol) bo‘lmasa, cin ma’lumot topa
olmaydi va sikl tugamasligi mumkin – server dasturni vaqt limiti
bilan to‘xtatadi.
Foydalanuvchi menyusini qayta-qayta ko‘rsatish uchun qaysi sikl ayniqsa mos keladi?
C++ dasturida sikl operatorini tanlash masalaning shartiga bog‘liq. Agar takrorlanishlar soni avvaldan ma’lum bo‘lsa, for operatori qulay hisoblanadi.
Agar siklning davom etishi ma’lum bir shartga bog‘liq bo‘lsa, while operatoridan foydalaniladi. Agar kod kamida bir marta bajarilishi kerak bo‘lsa, do-while operatori mos keladi.
| Operator | Qachon ishlatiladi |
|---|---|
for | Takrorlanishlar soni ma’lum bo‘lganda |
while | Shart asosida takrorlashda (soni noma’lum) |
do-while | Kod kamida bir marta bajarilishi kerak bo‘lganda |
break | Siklni to‘liq to‘xtatishda |
continue | Joriy iteratsiyani o‘tkazib yuborishda |
goto | Belgilangan yorliqqa o‘tishda (tavsiya etilmaydi) |
10 ga o‘zgartiring (i = 10, j = 10,
k = 10). Qaysi sikl baribir bir marta ishlaydi?
Takrorlanish operatorlarini to‘g‘ri tanlash kodning tushunarli, samarali va boshqarilishi oson bo‘lishiga yordam beradi.
Agar takrorlanishlar soni avvaldan ma’lum bo‘lsa, qaysi operator ko‘proq mos keladi?
Siz “Takrorlanish operatorlari” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.
Siz C++ tilidagi for, while, do-while sikllari, break, continue va goto operatorlari, ichma-ich sikllar hamda foydalanuvchi bilan interaktiv ishlashni o‘rgandingiz.