5-mavzu: Massivlar

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Massiv tushunchasi, e’lon qilish va initsializatsiya

Massiv – bu bir xil turdagi elementlarning umumiy nom ostida, xotirada ketma-ket joylashgan to‘plamidir. Masalan, 30 nafar talabaning baholarini 30 ta alohida o‘zgaruvchida saqlash o‘rniga bitta int baho[30] massivini ishlatish mumkin.

Massivning har bir elementiga uning indeksi (tartib raqami) orqali murojaat qilinadi. C++ tilida indekslash 0 dan boshlanadi: n ta elementli massivning birinchi elementi a[0], oxirgisi esa a[n - 1] bo‘ladi.

Massivni e’lon qilish sintaksisi

tur massiv_nomi[elementlar_soni]; int a[5]; // 5 ta butun sondan iborat massiv double narx[10]; // 10 ta haqiqiy son char harflar[26]; // 26 ta belgi

Initsializatsiya (boshlang‘ich qiymat berish) usullari

Yozilishi Natija
int a[5] = {12, 7, 25, 3, 18}; Barcha 5 ta element qiymat oladi.
int b[5] = {1, 2}; 1 2 0 0 0 – qolgan elementlar 0 bilan to‘ldiriladi.
int c[5] = {}; Barcha elementlar 0 ga teng.
int d[] = {4, 8, 15, 16}; O‘lcham avtomatik aniqlanadi: 4 ta element.
int e[5]; Lokal massiv elementlari noaniq (“axlat”) qiymatlarga ega.
🔍 Interaktiv: int a[5] massivi xotirada
Indeksni kiriting va tugmani bosing. Har bir int 4 bayt joy egallaydi, shuning uchun manzillar 4 tadan oshib boradi.
Misol 1: Massivni e’lon qilish va elementlarini chiqarish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 2: Initsializatsiya turlari va sizeof operatori
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Eslab qoling: sizeof(massiv) / sizeof(massiv[0]) ifodasi massivdagi elementlar sonini beradi. Bu usul faqat massiv e’lon qilingan joyning o‘zida to‘g‘ri ishlaydi.

1-bo‘lim nazorati

int a[10]; massivining oxirgi elementi qaysi indeksga ega?

1.2. Elementlarga murojaat va massivni klaviaturadan kiritish

Massiv elementi oddiy o‘zgaruvchi kabi ishlatiladi: uni o‘qish, unga qiymat berish, ifodalarda qatnashtirish mumkin. Indeks sifatida o‘zgarmas son, o‘zgaruvchi yoki ifoda yozilishi mumkin:

a[0] = 10; // birinchi elementga qiymat berish x = a[i] + a[i + 1]; // ifodada ishlatish a[n - 1]++; // oxirgi elementni 1 ga oshirish

Massivni to‘liq kiritish yoki chiqarish uchun for siklidan foydalaniladi. Odatda avval elementlar soni n o‘qiladi, so‘ng elementlar birma-bir kiritiladi.

Misol 3: Massivni kiritish va teskari tartibda chiqarish
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): birinchi son – n, keyin n ta element
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Diqqat! C++ massiv chegarasini tekshirmaydi. int a[5]; massivi uchun a[5] yoki a[-1] ga murojaat qilish kompilyatsiya xatosi bermaydi, lekin bu aniqlanmagan xatti-harakat (undefined behavior) hisoblanadi: dastur boshqa o‘zgaruvchilarni buzishi yoki to‘satdan to‘xtashi mumkin. Indeks har doim 0 ≤ i < n oralig‘ida bo‘lishi shart.
Misol 4: Massivni nusxalash va elementlarni o‘zgartirish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Eslatma: massivlarni = orqali o‘zlashtirib ham, == orqali solishtirib ham bo‘lmaydi. Bu amallar sikl yordamida har bir element uchun alohida bajariladi.

2-bo‘lim nazorati

int a[5]; massivi uchun dasturda a[5] = 1; yozilsa nima bo‘ladi?

1.3. Massiv elementlarini qayta ishlash: yig‘indi, maksimum, qidirish

Massivlar bilan ishlashda eng ko‘p uchraydigan masalalar – elementlar yig‘indisi va o‘rta arifmetigini hisoblash, eng katta (eng kichik) elementni topish, shartni qanoatlantiruvchi elementlarni sanash va berilgan qiymatni qidirish. Bularning barchasi massivni bir marta to‘liq aylanib chiqish orqali hal qilinadi.

Asosiy algoritmlar

Masala G‘oya
Yig‘indi s = 0 dan boshlab har bir elementni qo‘shib boriladi: s += a[i].
O‘rta arifmetik (double)s / n – butun bo‘lishning oldini olish uchun turni o‘zgartirish kerak.
Maksimum max = a[0] deb olinib, har bir a[i] > max bo‘lsa, max yangilanadi.
Chiziqli qidiruv Elementlar birma-bir izlanayotgan qiymat bilan solishtiriladi.
Misol 5: Yig‘indi, o‘rta arifmetik, maksimum va minimum
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Keng tarqalgan xato: maksimumni topishda max = 0 deb olish. Agar massivdagi barcha sonlar manfiy bo‘lsa (masalan, -5 -2 -9), natija noto‘g‘ri – 0 chiqadi. Shuning uchun boshlang‘ich qiymat sifatida a[0] olinadi.
Misol 6: Chiziqli qidiruv
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): n, n ta element, izlanayotgan son
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3-bo‘lim nazorati

Massivning eng katta elementini topishda max o‘zgaruvchisiga boshlang‘ich qiymat sifatida nima olish to‘g‘ri?

1.4. Massivni saralash

Saralash – massiv elementlarini ma’lum tartibda (o‘sish yoki kamayish bo‘yicha) joylashtirish. Saralangan massivda qidirish, eng katta/eng kichik elementlarni topish va ma’lumotlarni tahlil qilish ancha osonlashadi.

Pufakcha usuli (Bubble sort)

Bu usulda qo‘shni elementlar juft-juft solishtiriladi. Agar a[j] > a[j + 1] bo‘lsa, ular o‘rin almashtiriladi. Har bir o‘tishdan so‘ng eng katta element “pufakcha” kabi massiv oxiriga “suzib chiqadi”. n ta element uchun ko‘pi bilan n - 1 ta o‘tish kerak bo‘ladi.

for (int i = 0; i < n - 1; i++) { for (int j = 0; j < n - 1 - i; j++) { if (a[j] > a[j + 1]) { int t = a[j]; // o‘rin almashtirish a[j] = a[j + 1]; a[j + 1] = t; } } }
🫧 Interaktiv: pufakcha saralash qadamma-qadam
Tashqi sikl: i = 0 Taqqoslashlar: 0 Almashtirishlar: 0
“Keyingi qadam” tugmasini bosing. Sariq – taqqoslanayotgan juftlik, qizil – o‘rin almashtirildi, yashil – o‘z joyiga tushgan elementlar.
Misol 7: Pufakcha usulida o‘sish tartibida saralash
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Standart kutubxona: sort() funksiyasi

Amaliyotda <algorithm> kutubxonasidagi tayyor sort() funksiyasi ishlatiladi. U pufakcha usulidan ancha tez ishlaydi. sort(a, a + n) – o‘sish tartibida, sort(a, a + n, greater<int>()) – kamayish tartibida saralaydi.

Misol 8: sort() yordamida saralash
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

4-bo‘lim nazorati

O‘sish tartibida pufakcha saralashda qo‘shni elementlar qachon o‘rin almashtiriladi?

1.5. Ikki o‘lchovli massivlar (matritsalar)

Ikki o‘lchovli massiv – bu jadval ko‘rinishidagi massiv bo‘lib, elementlari qator va ustun bo‘yicha joylashadi. Har bir elementga ikkita indeks orqali murojaat qilinadi: m[i][j] – i-qator, j-ustundagi element.

tur nomi[qatorlar_soni][ustunlar_soni]; int m[3][4]; // 3 qator, 4 ustun = 12 ta element int k[2][3] = { {1, 2, 3}, // 0-qator {4, 5, 6} // 1-qator };

Xotirada ikki o‘lchovli massiv qatorma-qator ketma-ket saqlanadi: avval 0-qatorning barcha elementlari, keyin 1-qator va h.k. Matritsani aylanib chiqish uchun ichma-ich sikllar ishlatiladi: tashqi sikl qatorlar, ichki sikl ustunlar bo‘yicha.

🧮 Interaktiv: int m[4][4] matritsasi
Istalgan katakni bosing – uning indekslari, qatori va ustuni ko‘rsatiladi.
Misol 9: Matritsani chiqarish va qatorlar yig‘indisi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 10: Kvadrat matritsa – diagonal yig‘indisi va transponirlash
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): n, keyin n × n ta element
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

int m[3][4]; massivida jami nechta element bor?

1.6. Belgili massivlar (C-satrlar)

char turidagi massiv matnni saqlash uchun ishlatiladi. C++ da bunday satrning oxiri maxsus nol-belgi '\0' bilan belgilanadi. Shu sababli "Salom" so‘zi 5 ta harfdan iborat bo‘lsa ham, uni saqlash uchun 6 ta element kerak bo‘ladi.

char s1[] = "Salom"; // 6 bayt: S a l o m \0 char s2[20] = "Dasturlash"; // 20 bayt ajratiladi, 11 tasi band char s3[] = {'C', '+', '+', '\0'}; // belgilar bilan initsializatsiya
🔤 Interaktiv: satr xotirada qanday saqlanadi

<cstring> kutubxonasining asosiy funksiyalari

Funksiya Vazifasi
strlen(s) Satr uzunligi ('\0' hisobga olinmaydi).
strcpy(a, b) b satrini a ga nusxalaydi.
strcat(a, b) b ni a ning oxiriga qo‘shadi.
strcmp(a, b) Satrlarni solishtiradi: teng bo‘lsa 0 qaytaradi.
Misol 11: Satrni belgilar bo‘yicha aylanib chiqish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Eslatma: cin >> s faqat birinchi bo‘sh joygacha o‘qiydi. Butun qatorni (bo‘sh joylar bilan) o‘qish uchun cin.getline(s, o‘lcham) ishlatiladi.
Misol 12: Gapdagi unli harflar va so‘zlarni sanash, katta harfga o‘tkazish
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): istalgan gap
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

6-bo‘lim nazorati

char s[] = "Salom"; massivi nechta elementdan iborat?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Massivlar (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz bir o‘lchovli massivlarni e’lon qilish va initsializatsiya qilish, elementlarni qayta ishlash, qidirish va saralash, ikki o‘lchovli massivlar hamda belgili massivlar bilan ishlashni o‘rgandingiz.