6-mavzu: Satrlar va kengaytirilgan belgilar

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. string sinfi: e’lon qilish, kiritish va elementlarga murojaat

Oldingi mavzuda satrlarni char massivi ko‘rinishida saqlashni ko‘rdik. Bunday C-satrlarda o‘lchamni oldindan bilish, '\0' ni kuzatish va strcpy, strcat kabi funksiyalardan foydalanish kerak edi. C++ standart kutubxonasi buning o‘rniga qulay va xavfsiz std::string sinfini taqdim etadi. U <string> sarlavha faylida e’lon qilingan.

E’lon qilish usullari

#include <string> string s1; // bo‘sh satr "" string s2 = "Salom"; // literal orqali string s3("Dunyo"); // konstruktor orqali string s4(5, '*'); // "*****" – 5 ta bir xil belgi string s5 = s2; // boshqa satr nusxasi

Asosiy metodlar

Metod Vazifasi
s.length(), s.size() Satrdagi belgilar soni (ikkalasi bir xil).
s.empty() Satr bo‘shmi – true / false.
s[i] i-belgi. Chegarani tekshirmaydi.
s.at(i) i-belgi. Chegaradan chiqilsa out_of_range istisnosi tashlanadi.
s.front(), s.back() Birinchi va oxirgi belgi.
s.clear() Satrni bo‘shatadi.
🔍 Interaktiv: satr belgilari va indekslari
Misol 1: string bilan dastlabki tanishuv
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Satrni klaviaturadan kiritish: cin va getline

cin >> s faqat bitta so‘zni – birinchi bo‘sh joy, tabulyatsiya yoki yangi qatorgacha o‘qiydi. Butun qatorni o‘qish uchun getline(cin, s) funksiyasi ishlatiladi.

Diqqat! cin >> dan keyin darhol getline chaqirilsa, u buferda qolgan '\n' belgisini o‘qib, bo‘sh satr qaytaradi. Buning oldini olish uchun oraga cin.ignore(); yoki getline(cin >> ws, s) yoziladi.
Misol 2: cin va getline farqi
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): 1-qatorda ism, 2-qatorda gap
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

string s = "Dastur"; bo‘lsa, s.length() nimaga teng?

1.2. Satrlar ustida amallar: birlashtirish, taqqoslash, o‘zgartirish

Birlashtirish (konkatenatsiya)

string a = "Salom", b = "dunyo"; string c = a + ", " + b + "!"; // "Salom, dunyo!" a += "!"; // a = "Salom!" a.append(" Qalaysiz?"); // oxiriga qo‘shish a.push_back('?'); // bitta belgi qo‘shish
Diqqat! Ikki literalni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qo‘shib bo‘lmaydi: "Salom" + "dunyo" – kompilyatsiya xatosi, chunki ular string emas, const char*. Kamida bitta operand string bo‘lishi kerak.

Taqqoslash

Satrlar ==, !=, <, > operatorlari bilan leksikografik (lug‘atdagi kabi) tartibda solishtiriladi: belgilar chapdan o‘ngga, ularning kodlari bo‘yicha taqqoslanadi. Shu sababli "Zebra" < "olma" – rost, chunki katta harflar kodi kichik harflarnikidan kichik ('Z' = 90, 'o' = 111).

O‘zgartiruvchi metodlar

Metod Vazifasi Misol (s = "Salom")
insert(pos, str) pos o‘rniga satr qo‘yadi s.insert(0, "Va ") → "Va Salom"
erase(pos, n) pos dan boshlab n ta belgini o‘chiradi s.erase(1, 2) → "Som"
replace(pos, n, str) n ta belgini str bilan almashtiradi s.replace(0, 1, "K") → "Kalom"
pop_back() Oxirgi belgini o‘chiradi "Salo"
🛠 Interaktiv: satr metodlari laboratoriyasi
Misol 3: Birlashtirish va taqqoslash
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 4: insert, erase, replace, push_back, pop_back
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

Satrdan berilgan pozitsiyadan boshlab bir nechta belgini o‘chirish uchun qaysi metod ishlatiladi?

1.3. Satrda qidirish va qism satrlar

Matn bilan ishlashda ko‘pincha satr ichidan biror so‘z yoki belgini topish, satrning bir qismini ajratib olish kerak bo‘ladi. string sinfida buning uchun maxsus metodlar bor.

Metod Vazifasi
s.find(t) t ning birinchi uchrash indeksini qaytaradi.
s.find(t, pos) Qidiruvni pos indeksidan boshlaydi.
s.rfind(t) t ning oxirgi uchrash indeksi (o‘ngdan qidiradi).
s.substr(pos, n) pos dan boshlab n ta belgidan iborat qism satr.
s.find_first_of("abc") Berilgan belgilardan istalgan birining birinchi uchrashi.
string::npos – “topilmadi” degan maxsus qiymat. Agar find() hech narsa topmasa, aynan shu qiymatni qaytaradi. Shuning uchun natija doim shunday tekshiriladi: if (s.find(t) != string::npos) { ... }
🔎 Interaktiv: find() va substr()
Misol 5: Elektron pochta manzilini tahlil qilish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 6: So‘zni sanash va barcha uchrashlarini almashtirish
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): matn, izlanadigan so‘z, yangi so‘z
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3-bo‘lim nazorati

Agar s.find("abc") satrdan hech narsa topmasa, qanday qiymat qaytaradi?

1.4. Belgilar bilan ishlash: ASCII va <cctype>

Kompyuter xotirasida har bir belgi son (kod) sifatida saqlanadi. ASCII jadvali 0–127 oralig‘idagi kodlarni belgilaydi: lotin harflari, raqamlar, tinish belgilari va boshqaruv belgilari. char turi aslida kichik butun son bo‘lgani uchun belgilar ustida arifmetik amallar bajarish mumkin:

char c = 'A'; cout << (int)c; // 65 – belgining kodi cout << char(c + 2); // 'C' int raqam = '7' - '0'; // 7 – raqam-belgini songa aylantirish char kichik = c + 32; // 'a' – kichik va katta harf farqi 32

<cctype> kutubxonasi funksiyalari

Funksiya Qachon rost (true)?
isalpha(c)Harf bo‘lsa
isdigit(c)Raqam (0–9) bo‘lsa
isalnum(c)Harf yoki raqam bo‘lsa
isspace(c)Bo‘sh joy, tab, yangi qator bo‘lsa
isupper(c) / islower(c)Katta / kichik harf bo‘lsa
ispunct(c)Tinish belgisi bo‘lsa
toupper(c) / tolower(c)Katta / kichik harfga o‘tkazib qaytaradi
🔠 Interaktiv: ASCII jadvali (32–126)
yoki jadvaldagi belgini bosing
Misol 7: Matndagi belgilar statistikasi va so‘zlarni bosh harf bilan yozish
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin):
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Satr va sonlar o‘rtasida o‘zgartirish

Funksiya Vazifasi
to_string(x)Sonni satrga aylantiradi: to_string(42) → "42"
stoi(s)Satrni int ga: stoi("125") → 125
stod(s)Satrni double ga: stod("3.14") → 3.14
Misol 8: Belgilar arifmetikasi va satr ↔ son o‘zgartirish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

4-bo‘lim nazorati

'A' belgisining ASCII kodi nechaga teng?

1.5. Kengaytirilgan belgilar: wchar_t, wstring va Unicode

ASCII atigi 128 ta belgini qamrab oladi – unda kirill harflari, o‘, g‘ kabi o‘zbek belgilari, xitoy ierogliflari yoki emoji yo‘q. Dunyodagi barcha yozuvlarni ifodalash uchun Unicode standarti yaratilgan: unda har bir belgiga yagona raqam – kod nuqtasi (masalan, U+0410 – kirill “А”) beriladi.

Kod nuqtalari xotirada turli kodlashlar yordamida saqlanadi:

C++ dagi kengaytirilgan belgi turlari

Tur Satr turi Literal Hajmi
char string "Salom", u8"Salom" 1 bayt
wchar_t wstring L"Салом" Windowsda 2, Linuxda 4 bayt
char16_t u16string u"Салом" 2 bayt (UTF-16)
char32_t u32string U"Салом" 4 bayt (UTF-32)
Muhim! Oddiy string baytlarni sanaydi, belgilarni emas. UTF-8 da string s = "Салом"; uchun s.size() 5 emas, 10 ga teng, chunki har bir kirill harfi 2 bayt. s[0] esa “С” harfining faqat birinchi baytini beradi. Bunday matnlarni belgima-belgi qayta ishlash uchun wstring yoki u32string ishlatiladi.
🌐 Interaktiv: matn xotirada qancha joy egallaydi?
Misol 9: string va wstring o‘lchamlarini solishtirish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

wcout va lokal (locale)

Keng satrlarni chiqarish uchun wcout, kiritish uchun wcin ishlatiladi. Ular to‘g‘ri ishlashi uchun dastur boshida lokal o‘rnatiladi – u konsol qaysi kodlashda ishlashini bildiradi. Keng belgilar uchun <cwctype> dagi towupper, iswalpha kabi funksiyalar mavjud.

Eslatma: bitta dasturda cout va wcout ni aralashtirib ishlatmang – chiqish oqimi birinchi ishlatilgan turga “bog‘lanib” qoladi va ikkinchisining natijasi chiqmasligi mumkin. Windows konsolida esa qo‘shimcha ravishda _setmode(_fileno(stdout), _O_U16TEXT); sozlamasi kerak bo‘ladi.
Misol 10: wstring bilan kirill matnini qayta ishlash
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

UTF-8 kodlashda string s = "Салом"; (kirill harflarida) uchun s.size() nimaga teng?

1.6. Satrlar bilan amaliy masalalar

O‘rganilgan metodlarni birlashtirib, real masalalarni hal qilamiz: palindromni tekshirish, matnni so‘zlarga ajratish va oddiy shifrlash. So‘zlarga ajratishda <sstream> kutubxonasidagi stringstream juda qulay: u satrni cin kabi oqimga aylantiradi.

#include <algorithm> reverse(s.begin(), s.end()); // satrni teskari aylantirish #include <sstream> stringstream ss("bir ikki uch"); string soz; while (ss >> soz) { ... } // har bir so‘zni navbat bilan o‘qish
🔐 Interaktiv: Sezar shifri

Har bir lotin harfi alifboda k pozitsiya o‘ngga suriladi: (c - 'a' + k) % 26 + 'a'. Deshifrlash uchun 26 - k ga suriladi.

🔁 Palindrom tekshiruvchi
Misol 11: Palindromni tekshirish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 12: So‘zlarga ajratish va Sezar shifri
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): 1-qatorda matn, 2-qatorda siljish k
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

6-bo‘lim nazorati

Satrni so‘zlarga ajratish uchun qaysi vosita eng qulay?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Satrlar va kengaytirilgan belgilar (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz std::string sinfi, satrlarni birlashtirish, taqqoslash va o‘zgartirish, qidirish va qism satrlar, ASCII va <cctype> funksiyalari, Unicode, UTF-8, wchar_t va wstring bilan ishlashni o‘rgandingiz.