C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi
← Barcha darslarKompyuter xotirasi – raqamlangan baytlar ketma-ketligi. Har bir baytning o‘z manzili bor. Dasturda e’lon qilingan har bir o‘zgaruvchi xotiradan joy egallaydi va shu joyning boshlang‘ich manzili o‘zgaruvchining manzili hisoblanadi.
Ko‘rsatkich (pointer) – qiymat sifatida boshqa o‘zgaruvchining manzilini saqlaydigan o‘zgaruvchi. U orqali o‘zgaruvchiga bilvosita murojaat qilish, dinamik xotira ajratish va funksiyalarga katta ma’lumotlarni nusxalamasdan uzatish mumkin.
| Operator | Nomi | Vazifasi |
|---|---|---|
&x |
Manzil olish | x o‘zgaruvchining xotiradagi manzilini qaytaradi. |
*p |
Murojaat (dereference) | p ko‘rsatayotgan manzildagi qiymatni beradi. |
* belgisi ikki xil ma’noda ishlatiladi.
E’londa (int *p) u “bu ko‘rsatkich” degani, ifodada
(*p = 20) esa “ko‘rsatilgan joydagi qiymat” degani.
Ko‘rsatkich turi u ko‘rsatadigan o‘zgaruvchi turiga mos bo‘lishi kerak:
int* faqat int ni ko‘rsatadi.
0x7ffd...) har safar
dastur ishga tushganda boshqacha chiqadi – operatsion tizim xotirani
har gal turli joydan ajratadi. 64 bitli tizimda istalgan
ko‘rsatkich hajmi 8 bayt.
int x = 10; int *p = &x; *p = 20; – shu kod bajarilgandan keyin x nimaga teng?
Massiv nomi – uning birinchi elementining manzili:
a va &a[0] bir xil. Shu sababli
massivni ko‘rsatkich orqali aylanib chiqish mumkin.
Ko‘rsatkichga butun son qo‘shilganda manzil baytlarda emas,
elementlarda siljiydi: p + 1 keyingi elementni
ko‘rsatadi, ya’ni manzil sizeof(tur) baytga oshadi.
| Ifoda | Ma’nosi |
|---|---|
p + i |
i-elementning manzili (&a[i]) |
*(p + i) |
i-element qiymati – a[i] bilan aynan bir xil |
p++, p-- |
Keyingi / oldingi elementga o‘tish |
q - p |
Ikki ko‘rsatkich orasidagi elementlar soni |
p < q |
Ko‘rsatkichlarni solishtirish (bitta massiv ichida) |
int a[5]; int *p = a; bo‘lsa, *(p + 3) ifodasi nimani bildiradi?
Funksiyaga argument odatda qiymat bo‘yicha uzatiladi:
funksiya o‘zgaruvchining nusxasi bilan ishlaydi va asl
o‘zgaruvchi o‘zgarmaydi. Funksiya chaqiruvchi tomondagi
o‘zgaruvchini o‘zgartirishi uchun unga o‘zgaruvchining
manzili (ko‘rsatkich) yoki havolasi (reference,
&) uzatiladi.
| Uzatish usuli | E’lon | Chaqiruv | Asl o‘zgaruvchi o‘zgaradimi? |
|---|---|---|---|
| Qiymat bo‘yicha | void f(int x) |
f(a) |
Yo‘q |
| Ko‘rsatkich orqali | void f(int *x) |
f(&a) |
Ha, *x orqali |
| Havola orqali | void f(int &x) |
f(a) |
Ha, x – a ning taxallusi |
| E’lon | *p = ... (qiymatni o‘zgartirish) |
p = ... (boshqa joyni ko‘rsatish) |
|---|---|---|
int *p |
✓ mumkin | ✓ mumkin |
const int *p |
✗ mumkin emas | ✓ mumkin |
int *const p |
✓ mumkin | ✗ mumkin emas |
const int *const p |
✗ mumkin emas | ✗ mumkin emas |
Ko‘rsatkichga ko‘rsatkich (int **pp) – boshqa
ko‘rsatkichning manzilini saqlaydi. **pp ikki marta
murojaat qilib, oxirgi qiymatga yetib boradi. Bu ikki o‘lchovli
dinamik massivlarda kerak bo‘ladi (1.5-bo‘lim).
Qaysi funksiya main() dagi a va b ning qiymatlarini haqiqatan almashtiradi?
Hozirgacha barcha o‘zgaruvchilar stekda joylashardi: ular o‘lchami kompilyatsiya vaqtida ma’lum bo‘lishi kerak va funksiya tugashi bilan avtomatik o‘chiriladi. Ammo ko‘pincha kerakli xotira hajmi faqat dastur ishlayotganda ma’lum bo‘ladi (masalan, foydalanuvchi nechta son kiritishini oldindan bilmaymiz). Bunday hollarda xotira uyumdan (heap) dinamik ravishda ajratiladi.
| Stek (stack) | Uyum (heap) | |
|---|---|---|
| Ajratish | Avtomatik, e’lon qilinganda | Qo‘lda, new orqali |
| Bo‘shatish | Avtomatik, blok tugaganda | Qo‘lda, delete orqali |
| Hajmi | Kichik (odatda 1–8 MB) | Katta (operativ xotira hajmicha) |
| O‘lcham | Kompilyatsiya vaqtida ma’lum | Ishlash vaqtida aniqlanadi |
new ga bitta
delete, har bir new[] ga bitta
delete[] to‘g‘ri kelishi kerak. Bo‘shatilmagan xotira
dastur tugaguncha band bo‘lib qoladi – bu xotira sizishi
(memory leak) deyiladi.
int *p = new int[n]; bilan ajratilgan xotira qanday to‘g‘ri bo‘shatiladi?
Ajratilgan blokning o‘lchamini o‘zgartirib bo‘lmaydi. Agar joy
yetmay qolsa, kattaroq yangi blok ajratiladi, eski
elementlar unga nusxalanadi, eski blok bo‘shatiladi va ko‘rsatkich
yangi blokka yo‘naltiriladi. Har safar sig‘im (capacity)
ikki barobar oshirilsa, nusxalashlar soni kam bo‘ladi –
vector ham aynan shunday ishlaydi.
Ikki o‘lchovli dinamik massiv – bu ko‘rsatkichlar massivi:
avval qatorlarga ko‘rsatkichlar massivi (int* lar)
ajratiladi, so‘ng har bir qator uchun alohida blok ajratiladi.
Bo‘shatish teskari tartibda bajariladi: avval qatorlar,
keyin ko‘rsatkichlar massivi. Qatorlar uzunligi har xil bo‘lishi ham
mumkin (masalan, uchburchak shaklidagi massiv).
int **m ko‘rinishidagi ikki o‘lchovli dinamik massiv qanday tartibda bo‘shatiladi?
Qo‘lda xotira boshqarish kuchli, ammo xavfli vosita. Quyidagi xatolar C++ dasturlarida eng ko‘p uchraydi va ular ko‘pincha kompilyator tomonidan aniqlanmaydi:
| Xato | Tavsifi |
|---|---|
| Xotira sizishi (memory leak) | Ajratilgan blok manzili yo‘qotiladi va u hech qachon bo‘shatilmaydi. |
| Osilib qolgan ko‘rsatkich (dangling pointer) | Ko‘rsatkich bo‘shatilgan yoki mavjud bo‘lmagan xotirani ko‘rsatadi. |
| Ikki marta delete (double free) | Bitta blok ikki marta bo‘shatiladi – dastur buzilishi mumkin. |
| new[] / delete mos kelmasligi | new[] bilan ajratilgan massiv delete (qavslarsiz) bilan bo‘shatiladi. |
| nullptr ga murojaat | *p, bunda p == nullptr – dastur “Segmentation fault” bilan to‘xtaydi. |
Zamonaviy C++ da (C++11 dan boshlab) xotirani qo‘lda
delete qilish o‘rniga <memory>
kutubxonasidagi aqlli ko‘rsatkichlar ishlatiladi. Ular
doirasidan chiqqanda xotirani avtomatik bo‘shatadi.
| Tur | Xususiyati |
|---|---|
unique_ptr<T> |
Yagona egasi bor. Nusxalab bo‘lmaydi, faqat move() bilan uzatiladi. Yaratish: make_unique<T>(...). |
shared_ptr<T> |
Bir nechta egasi bo‘lishi mumkin. Ichida hisoblagich (use_count()) bor – oxirgi ega yo‘qolganda xotira bo‘shaydi. |
vector<T> |
Aqlli ko‘rsatkich emas, lekin dinamik massivning xavfsiz o‘rnini bosuvchisi – o‘zi kengayadi va o‘zi bo‘shaydi. |
Qaysi aqlli ko‘rsatkichni nusxalab bo‘lmaydi va u doirasidan chiqqanda xotirani avtomatik bo‘shatadi?
Siz “Ko‘rsatkichlar va dinamik xotira bilan ishlash (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.
Siz ko‘rsatkichlar va manzillar, ko‘rsatkichlar arifmetikasi,
funksiyalarga ko‘rsatkich va havola orqali uzatish,
new / delete, dinamik massivlar,
xotira xatolari hamda aqlli ko‘rsatkichlar bilan tanishdingiz.