8-mavzu: Funksiyalar

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Funksiya tushunchasi: e’lon qilish, aniqlash va chaqirish

Funksiya – ma’lum bir vazifani bajaradigan, nomlangan kod bloki. Dasturni funksiyalarga bo‘lish uni tushunarli, qisqa va qayta foydalanishga qulay qiladi: bir marta yozilgan funksiya dasturning istalgan joyidan istalgancha chaqirilishi mumkin. Biz allaqachon funksiyalardan foydalanganmiz: main(), sqrt(), strlen(), sort().

Funksiyaning umumiy ko‘rinishi

qaytariladigan_tur funksiya_nomi(parametrlar ro‘yxati) { // funksiya tanasi return natija; }
Tushuncha Izoh
E’lon (prototip) int kvadrat(int x); – kompilyatorga funksiya nomi, turi va parametrlarini oldindan ma’lum qiladi. Nuqtali vergul bilan tugaydi.
Aniqlash (ta’rif) Funksiyaning tanasi bilan to‘liq yozilishi.
Parametr Funksiya e’lonidagi o‘zgaruvchi: int x.
Argument Chaqiruvda beriladigan aniq qiymat: kvadrat(7) dagi 7.
void Funksiya hech qanday qiymat qaytarmasligini bildiradi.
🔬 Interaktiv: funksiya anatomiyasi va chaqiruv jarayoni
int kattasi(int a, int b) { if (a > b) { return a; } return b; } int main() { int m = kattasi(7, 12); cout << m; }
Kodning istalgan qismini yoki yuqoridagi tugmalarni bosing.
Misol 1: Prototip, aniqlash va chaqirish
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Nima uchun prototip kerak? Kompilyator kodni yuqoridan pastga o‘qiydi. Agar funksiya main() dan keyin yozilgan bo‘lsa va prototipi bo‘lmasa, main() ichidagi chaqiruvda “was not declared in this scope” xatosi chiqadi.
Misol 2: Foydali funksiyalar – tub son va EKUB
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): n, keyin ikki son
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

Hech qanday qiymat qaytarmaydigan funksiya qaysi tur bilan e’lon qilinadi?

1.2. Parametrlarni uzatish va standart qiymatlar

Oldingi mavzuda parametrlarni qiymat, ko‘rsatkich va havola orqali uzatishni ko‘rdik. Amaliyotda quyidagi qoidaga amal qilinadi:

Holat Tavsiya etilgan usul
Kichik tur (int, double, char) faqat o‘qiladi Qiymat bo‘yicha: void f(int x)
Funksiya argumentni o‘zgartirishi kerak Havola orqali: void f(int &x)
Katta obyekt (string, vector) faqat o‘qiladi Konstant havola: void f(const string &s) – nusxalanmaydi va o‘zgartirilmaydi
Massiv Ko‘rsatkich sifatida uzatiladi, o‘lchami alohida parametr: void f(int a[], int n)
Diqqat! Massiv funksiyaga hech qachon nusxalanmaydi – uning birinchi elementi manzili uzatiladi. Shuning uchun funksiya ichida massiv elementlari o‘zgartirilsa, asl massiv ham o‘zgaradi. Buning oldini olish uchun const int a[] yoziladi.

Standart (default) qiymatli parametrlar

Parametrga e’londa standart qiymat berilishi mumkin. Agar chaqiruvda shu argument berilmasa, standart qiymat ishlatiladi. Qoida: standart qiymatlar faqat o‘ngdan chapga beriladi – standart qiymatli parametrdan keyin standart qiymatsiz parametr kelishi mumkin emas.

double narx(double summa, double chegirma = 0, int soni = 1); narx(50000); // chegirma = 0, soni = 1 narx(50000, 10); // soni = 1 narx(50000, 10, 3); // hammasi berilgan void f(int a = 1, int b); // XATO: standart qiymatdan keyin oddiy parametr
🧾 Interaktiv: standart qiymatli argumentlar
double narx(double summa, double chegirma = 0, int soni = 1) { return summa * (1 - chegirma / 100) * soni; }
Misol 3: Qiymat, havola, const havola va massiv parametrlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 4: Standart qiymatli parametrlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

Quyidagi e’lonlardan qaysi biri to‘g‘ri?

1.3. Funksiyalarni qayta yuklash va shablon funksiyalar

C++ da bir xil nomli bir nechta funksiya yaratish mumkin – bu qayta yuklash (overloading) deyiladi. Ular bir-biridan parametrlar soni yoki turlari bilan farq qilishi shart. Faqat qaytariladigan tur bilan farq qilish yetarli emas. Kompilyator chaqiruvdagi argumentlarga qarab eng mos funksiyani o‘zi tanlaydi.

double yuza(double r); // doira double yuza(double a, double b); // to‘rtburchak double yuza(double a, double b, double c);// uchburchak (Geron) int f(int x); double f(int x); // XATO: faqat qaytariladigan tur farq qiladi

Kompilyator qanday tanlaydi?

Har bir mos funksiya uchun argumentni parametrga keltirish “narxi” baholanadi. Eng arzoni yutadi:

  1. Aniq moslik – tur bir xil (int → int).
  2. Kengaytirish (promotion) – char, bool → int, float → double.
  3. Standart o‘zgartirish – int → double, double → int, long → int.
  4. Foydalanuvchi o‘zgartirishi – masalan, const char* → string.

Agar ikkita funksiya bir xil darajada mos bo‘lsa – noaniqlik (ambiguous) xatosi.

🎯 Interaktiv: kompilyator qaysi funksiyani tanlaydi?
Yuqoridagi chaqiruvlardan birini tanlang.
Misol 5: Qayta yuklangan funksiyalar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Shablon (template) funksiyalar

Agar funksiyalar mantiqi bir xil bo‘lib, faqat turlari farq qilsa, har bir tur uchun alohida yozish o‘rniga shablon yoziladi. T – tur o‘rnini bosuvchi nom. Kompilyator chaqiruvga qarab T o‘rniga kerakli turni qo‘yib, funksiyani o‘zi yaratadi.

template <typename T> T kattasi(T a, T b) { return (a > b) ? a : b; } kattasi(3, 9); // T = int kattasi(2.5, 1.5); // T = double kattasi<double>(3, 4.5); // T ni aniq ko‘rsatish
Misol 6: Shablon funksiyalar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Diqqat! kattasi("olma", "nok") deb yozilsa, T = const char* bo‘ladi va matnlar emas, ularning manzillari solishtiriladi – natija tasodifiy. Shuning uchun misolda string("olma") yozilgan.

3-bo‘lim nazorati

Qayta yuklangan (overloaded) funksiyalar bir-biridan nima bilan farq qilishi shart?

1.4. Ko‘rinish sohasi va o‘zgaruvchilarning yashash vaqti

Ko‘rinish sohasi (scope) – o‘zgaruvchi nomi dasturning qaysi qismida “ko‘rinishi”, ya’ni ishlatilishi mumkinligi. Yashash vaqti – o‘zgaruvchi xotirada qancha vaqt mavjud bo‘lishi.

Turi Qayerda e’lon qilinadi Ko‘rinish sohasi Yashash vaqti
Lokal Funksiya yoki blok { } ichida Faqat shu blok ichida Blok tugaguncha; har chaqiruvda yangidan yaratiladi
Global Barcha funksiyalardan tashqarida Butun fayl Butun dastur davomida
static lokal Funksiya ichida, static bilan Faqat shu funksiya ichida Butun dastur davomida; faqat bir marta initsializatsiya qilinadi

Agar lokal o‘zgaruvchi global o‘zgaruvchi bilan bir xil nomda bo‘lsa, lokal o‘zgaruvchi globalni yashiradi. Global o‘zgaruvchiga murojaat qilish uchun ::x (ko‘rinish sohasi operatori) ishlatiladi.

⏱ Interaktiv: lokal, static va global o‘zgaruvchilar
int global = 0; void f() { int lokal = 0; // har chaqiruvda qaytadan 0 static int statik = 0; // faqat birinchi chaqiruvda 0 lokal++; statik++; global++; cout << lokal << " " << statik << " " << global << endl; }
Misol 7: Ko‘rinish sohalari
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 8: static lokal o‘zgaruvchilar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Maslahat: global o‘zgaruvchilardan iloji boricha kam foydalaning. Ularni istalgan funksiya o‘zgartirishi mumkin, bu esa xatolarni topishni qiyinlashtiradi. Ma’lumotlarni parametrlar va qaytariladigan qiymatlar orqali uzatish yaxshiroq.

4-bo‘lim nazorati

Funksiya ichidagi static lokal o‘zgaruvchi qanday xususiyatga ega?

1.5. Rekursiv funksiyalar

Rekursiya – funksiyaning o‘z-o‘zini chaqirishi. Rekursiv yechimda masala o‘zining kichikroq nusxasiga keltiriladi. Masalan, n! = n × (n − 1)!. Har bir rekursiv funksiyada ikki qism bo‘lishi shart:

long long faktorial(int n) { if (n <= 1) return 1; // bazaviy holat return n * faktorial(n - 1); // rekursiv qadam }

Har bir chaqiruv uchun stekda alohida kadr (parametrlar va lokal o‘zgaruvchilar) yaratiladi. Kadrlar avval bazaviy holatgacha “yig‘iladi”, keyin natijalar teskari tartibda qaytib, kadrlar birma-bir o‘chiriladi.

📚 Interaktiv: faktorial(n) chaqiruvlar steki
Diqqat! Bazaviy holat bo‘lmasa yoki unga hech qachon yetib borilmasa, funksiya o‘zini cheksiz chaqiradi, stek to‘lib ketadi va dastur stack overflow (Segmentation fault) bilan to‘xtaydi.
Misol 9: Klassik rekursiv funksiyalar
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): n
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Rekursiya har doim ham samarali emas. fib(n) bir xil qiymatlarni qayta-qayta hisoblaydi: fib(25) uchun 240 mingdan ortiq chaqiruv bo‘ladi, sikl bilan esa 25 ta qadam yetarli. Rekursiya daraxtsimon va “bo‘l va hukmronlik qil” turidagi masalalarda (Xanoy minorasi, tez saralash) ayniqsa qulay.
Misol 10: Xanoy minorasi
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): disklar soni
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

Har bir rekursiv funksiyada albatta nima bo‘lishi shart?

1.6. Funksiyaga ko‘rsatkichlar va lambda ifodalar

Funksiya ham xotirada joylashadi va uning ham manzili bor. Demak, funksiyani o‘zgaruvchida saqlash va boshqa funksiyaga argument sifatida uzatish mumkin. Bu bitta algoritmni turli “amallar” bilan ishlatish imkonini beradi.

double qoshish(double a, double b) { return a + b; } double (*f)(double, double); // funksiyaga ko‘rsatkich f = qoshish; cout << f(3, 4); // 7 double hisobla(double a, double b, double (*amal)(double, double)) { return amal(a, b); // uzatilgan funksiyani chaqirish }

Lambda ifodalar

Lambda (C++11) – joyning o‘zida yoziladigan nomsiz qisqa funksiya. U ayniqsa sort, count_if, for_each kabi algoritmlarga shart yoki amal berishda qulay.

[ushlash](parametrlar) -> qaytariladigan_tur { tana } auto kvadrat = [](int x) { return x * x; }; cout << kvadrat(5); // 25
Ushlash (capture) Ma’nosi
[]Tashqi o‘zgaruvchilar ishlatilmaydi
[k]k qiymat bo‘yicha (nusxasi) ushlanadi
[&sum]sum havola orqali ushlanadi – lambda uni o‘zgartira oladi
[=]Barcha ishlatilgan tashqi o‘zgaruvchilar qiymat bo‘yicha
[&]Barcha ishlatilgan tashqi o‘zgaruvchilar havola orqali
λ Interaktiv: lambda laboratoriyasi
vector<int> v (oldin):
natija:
Misol 11: Funksiyaga ko‘rsatkichlar – kalkulyator
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 12: Lambda ifodalar va standart algoritmlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

6-bo‘lim nazorati

Lambda ifodadagi [&] ushlash nimani bildiradi?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Funksiyalar (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz funksiyalarni e’lon qilish va chaqirish, parametrlarni uzatish usullari, standart qiymatlar, qayta yuklash va shablonlar, ko‘rinish sohasi va static o‘zgaruvchilar, rekursiya, funksiyaga ko‘rsatkichlar va lambda ifodalar bilan tanishdingiz.