C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi
← Barcha darslar
Funksiya – ma’lum bir vazifani bajaradigan, nomlangan kod
bloki. Dasturni funksiyalarga bo‘lish uni tushunarli, qisqa va
qayta foydalanishga qulay qiladi: bir marta yozilgan funksiya
dasturning istalgan joyidan istalgancha chaqirilishi mumkin.
Biz allaqachon funksiyalardan foydalanganmiz: main(),
sqrt(), strlen(), sort().
| Tushuncha | Izoh |
|---|---|
| E’lon (prototip) | int kvadrat(int x); – kompilyatorga funksiya nomi, turi va parametrlarini oldindan ma’lum qiladi. Nuqtali vergul bilan tugaydi. |
| Aniqlash (ta’rif) | Funksiyaning tanasi bilan to‘liq yozilishi. |
| Parametr | Funksiya e’lonidagi o‘zgaruvchi: int x. |
| Argument | Chaqiruvda beriladigan aniq qiymat: kvadrat(7) dagi 7. |
| void | Funksiya hech qanday qiymat qaytarmasligini bildiradi. |
main() dan keyin yozilgan bo‘lsa
va prototipi bo‘lmasa, main() ichidagi chaqiruvda
“was not declared in this scope” xatosi chiqadi.
Hech qanday qiymat qaytarmaydigan funksiya qaysi tur bilan e’lon qilinadi?
Oldingi mavzuda parametrlarni qiymat, ko‘rsatkich va havola orqali uzatishni ko‘rdik. Amaliyotda quyidagi qoidaga amal qilinadi:
| Holat | Tavsiya etilgan usul |
|---|---|
Kichik tur (int, double, char) faqat o‘qiladi |
Qiymat bo‘yicha: void f(int x) |
| Funksiya argumentni o‘zgartirishi kerak | Havola orqali: void f(int &x) |
Katta obyekt (string, vector) faqat o‘qiladi |
Konstant havola: void f(const string &s) – nusxalanmaydi va o‘zgartirilmaydi |
| Massiv | Ko‘rsatkich sifatida uzatiladi, o‘lchami alohida parametr: void f(int a[], int n) |
const int a[] yoziladi.
Parametrga e’londa standart qiymat berilishi mumkin. Agar chaqiruvda shu argument berilmasa, standart qiymat ishlatiladi. Qoida: standart qiymatlar faqat o‘ngdan chapga beriladi – standart qiymatli parametrdan keyin standart qiymatsiz parametr kelishi mumkin emas.
Quyidagi e’lonlardan qaysi biri to‘g‘ri?
C++ da bir xil nomli bir nechta funksiya yaratish mumkin – bu qayta yuklash (overloading) deyiladi. Ular bir-biridan parametrlar soni yoki turlari bilan farq qilishi shart. Faqat qaytariladigan tur bilan farq qilish yetarli emas. Kompilyator chaqiruvdagi argumentlarga qarab eng mos funksiyani o‘zi tanlaydi.
Har bir mos funksiya uchun argumentni parametrga keltirish “narxi” baholanadi. Eng arzoni yutadi:
int → int).char, bool → int, float → double.int → double, double → int, long → int.const char* → string.Agar ikkita funksiya bir xil darajada mos bo‘lsa – noaniqlik (ambiguous) xatosi.
Agar funksiyalar mantiqi bir xil bo‘lib, faqat turlari farq qilsa,
har bir tur uchun alohida yozish o‘rniga shablon yoziladi.
T – tur o‘rnini bosuvchi nom. Kompilyator chaqiruvga
qarab T o‘rniga kerakli turni qo‘yib, funksiyani o‘zi
yaratadi.
kattasi("olma", "nok") deb yozilsa,
T = const char* bo‘ladi va matnlar emas, ularning
manzillari solishtiriladi – natija tasodifiy. Shuning uchun
misolda string("olma") yozilgan.
Qayta yuklangan (overloaded) funksiyalar bir-biridan nima bilan farq qilishi shart?
Ko‘rinish sohasi (scope) – o‘zgaruvchi nomi dasturning qaysi qismida “ko‘rinishi”, ya’ni ishlatilishi mumkinligi. Yashash vaqti – o‘zgaruvchi xotirada qancha vaqt mavjud bo‘lishi.
| Turi | Qayerda e’lon qilinadi | Ko‘rinish sohasi | Yashash vaqti |
|---|---|---|---|
| Lokal | Funksiya yoki blok { } ichida |
Faqat shu blok ichida | Blok tugaguncha; har chaqiruvda yangidan yaratiladi |
| Global | Barcha funksiyalardan tashqarida | Butun fayl | Butun dastur davomida |
| static lokal | Funksiya ichida, static bilan |
Faqat shu funksiya ichida | Butun dastur davomida; faqat bir marta initsializatsiya qilinadi |
Agar lokal o‘zgaruvchi global o‘zgaruvchi bilan bir xil nomda
bo‘lsa, lokal o‘zgaruvchi globalni yashiradi. Global
o‘zgaruvchiga murojaat qilish uchun ::x (ko‘rinish
sohasi operatori) ishlatiladi.
Funksiya ichidagi static lokal o‘zgaruvchi qanday xususiyatga ega?
Rekursiya – funksiyaning o‘z-o‘zini chaqirishi. Rekursiv
yechimda masala o‘zining kichikroq nusxasiga keltiriladi.
Masalan, n! = n × (n − 1)!. Har bir rekursiv
funksiyada ikki qism bo‘lishi shart:
0! = 1.Har bir chaqiruv uchun stekda alohida kadr (parametrlar va lokal o‘zgaruvchilar) yaratiladi. Kadrlar avval bazaviy holatgacha “yig‘iladi”, keyin natijalar teskari tartibda qaytib, kadrlar birma-bir o‘chiriladi.
fib(n)
bir xil qiymatlarni qayta-qayta hisoblaydi: fib(25)
uchun 240 mingdan ortiq chaqiruv bo‘ladi, sikl bilan esa 25 ta qadam
yetarli. Rekursiya daraxtsimon va “bo‘l va hukmronlik qil” turidagi
masalalarda (Xanoy minorasi, tez saralash) ayniqsa qulay.
Har bir rekursiv funksiyada albatta nima bo‘lishi shart?
Funksiya ham xotirada joylashadi va uning ham manzili bor. Demak, funksiyani o‘zgaruvchida saqlash va boshqa funksiyaga argument sifatida uzatish mumkin. Bu bitta algoritmni turli “amallar” bilan ishlatish imkonini beradi.
Lambda (C++11) – joyning o‘zida yoziladigan nomsiz qisqa
funksiya. U ayniqsa sort, count_if,
for_each kabi algoritmlarga shart yoki amal berishda
qulay.
| Ushlash (capture) | Ma’nosi |
|---|---|
[] | Tashqi o‘zgaruvchilar ishlatilmaydi |
[k] | k qiymat bo‘yicha (nusxasi) ushlanadi |
[&sum] | sum havola orqali ushlanadi – lambda uni o‘zgartira oladi |
[=] | Barcha ishlatilgan tashqi o‘zgaruvchilar qiymat bo‘yicha |
[&] | Barcha ishlatilgan tashqi o‘zgaruvchilar havola orqali |
Lambda ifodadagi [&] ushlash nimani bildiradi?
Siz “Funksiyalar (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.
Siz funksiyalarni e’lon qilish va chaqirish, parametrlarni uzatish usullari, standart qiymatlar, qayta yuklash va shablonlar, ko‘rinish sohasi va static o‘zgaruvchilar, rekursiya, funksiyaga ko‘rsatkichlar va lambda ifodalar bilan tanishdingiz.