C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi
← Barcha darslarHozirgacha dasturlarimiz protsedurali uslubda yozildi: ma’lumotlar (o‘zgaruvchilar) alohida, ularni qayta ishlovchi funksiyalar alohida edi. Dastur kattalashgan sari bunday kodni boshqarish qiyinlashadi. Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash (OYD) da ma’lumotlar va ular ustidagi amallar bitta birlikka – obyektga birlashtiriladi, xuddi real hayotdagi narsalar kabi.
| Tushuncha | Ma’nosi | Hayotiy o‘xshatish |
|---|---|---|
| Sinf (class) | Foydalanuvchi aniqlagan yangi tur: maydonlar va metodlar tavsifi | Uyning chizmasi |
| Obyekt | Sinfning xotirada yaratilgan aniq nusxasi | Chizma asosida qurilgan uy |
| Maydon (a’zo o‘zgaruvchi) | Obyekt holatini saqlaydi | Uyning rangi, qavatlari soni |
| Metod (a’zo funksiya) | Obyekt bajaradigan amal | Eshikni ochish, chiroqni yoqish |
struct da a’zolar standart bo‘yicha
public, class da esa private.
Odatda oddiy ma’lumotlar to‘plami uchun struct,
xatti-harakatga ega obyektlar uchun class ishlatiladi.
Katta sinflarda metodlar sinf ichida faqat e’lon qilinadi, tanasi esa
sinfdan tashqarida SinfNomi::metod ko‘rinishida yoziladi.
:: – ko‘rinish sohasi operatori.
Sinf va obyekt o‘rtasidagi munosabat qanday?
1.1-bo‘limdagi Talaba sinfida hamma maydonlar
public edi – demak, istalgan joyda
t.ball = -500; deb yozish mumkin. Bu obyektni noto‘g‘ri
holatga keltiradi. Inkapsulyatsiya – maydonlarni yashirib,
ularga faqat tekshiruvchi metodlar orqali kirishga ruxsat berish.
| Spetsifikator | Sinf ichida | Hosila sinflarda | Sinfdan tashqarida |
|---|---|---|---|
public |
✓ | ✓ | ✓ |
protected |
✓ | ✓ | ✗ |
private |
✓ | ✗ | ✗ |
Odatda maydonlar private, ularga kirish uchun esa
getter (qiymatni o‘qish: getBalans()) va
setter (qiymatni tekshirib yozish: setYosh())
metodlari public qilinadi.
class ichida kirish spetsifikatori ko‘rsatilmagan a’zolar standart bo‘yicha qanday bo‘ladi?
Konstruktor – obyekt yaratilganda avtomatik
chaqiriladigan maxsus metod. U maydonlarga boshlang‘ich qiymat
beradi va obyektni ishlashga tayyorlaydi. Konstruktor nomi sinf
nomi bilan bir xil bo‘ladi va u hech qanday tur qaytarmaydi
(hatto void ham yozilmaydi).
: surat(0), maxraj(1)) – maydonlarga qiymatni konstruktor tanasidan oldin, to‘g‘ridan-to‘g‘ri beradi. Bu tavsiya etilgan usul.~Kasr()) – obyekt yo‘q qilinayotganda avtomatik chaqiriladi. Parametrsiz, qayta yuklanmaydi, har sinfda faqat bitta bo‘ladi. Unda odatda new bilan ajratilgan xotira bo‘shatiladi, fayllar yopiladi.Destruktor haqida qaysi gap to‘g‘ri?
Har bir metod ichida this nomli yashirin ko‘rsatkich
mavjud – u metod chaqirilgan obyektning manzilini saqlaydi.
t1.chop() chaqirilganda this == &t1,
t2.chop() da esa this == &t2. Shu tufayli
barcha obyektlar uchun bitta metod kodi ishlaydi.
this->ism = ism;return *this; → t.a().b().c();
Oddiy maydon har bir obyektda alohida bo‘ladi. static
maydon esa sinfga tegishli – barcha obyektlar uchun bitta
umumiy nusxa mavjud, u hatto birorta obyekt bo‘lmasa ham yashaydi.
static metod faqat static a’zolar bilan ishlaydi va
SinfNomi::metod() ko‘rinishida chaqiriladi.
Metod oxiriga const yozilsa, u obyektni
o‘zgartirmasligini kafolatlaydi. const obyekt
uchun faqat const metodlarni chaqirish mumkin.
Getterlarni doim const qilish yaxshi odat.
static a’zo o‘zgaruvchi qanday xususiyatga ega?
Merosxo‘rlik – mavjud sinf (asosiy, base) asosida yangi sinf (hosila, derived) yaratish. Hosila sinf asosiy sinfning barcha maydon va metodlarini meros qilib oladi va ularga o‘zinikini qo‘shadi. Bu kod takrorlanishining oldini oladi va “... bu ... turidir” (is-a) munosabatini ifodalaydi: dasturchi – xodimning bir turi.
protected a’zolar tashqaridan yopiq, lekin hosila sinf metodlarida ko‘rinadi.private a’zolari ham meros qilinadi (obyekt ichida bor), lekin hosila sinf ularni to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘ra olmaydi.Dasturchi(...) : Xodim(i, m), til(t) { }
Hosila sinf asosiy sinf metodini xuddi shu nom bilan qayta yozishi
mumkin – shunda hosila sinf obyekti uchun yangi versiya ishlaydi.
Asosiy sinf versiyasini chaqirish uchun Asosiy::metod()
yoziladi.
Hosila sinf obyekti yaratilganda konstruktorlar qaysi tartibda ishlaydi?
Asosiy sinf ko‘rsatkichi hosila sinf obyektini ko‘rsatishi mumkin:
Hayvon *p = new It(...). Lekin 10-misolda
p->ovoz() Hayvon versiyasini chaqirdi – chunki
kompilyator metodni ko‘rsatkich turiga qarab, kompilyatsiya
vaqtida tanlaydi (statik bog‘lanish).
Metod virtual deb e’lon qilinsa, tanlov
dastur ishlayotganda, obyektning haqiqiy turiga qarab
amalga oshiriladi (dinamik bog‘lanish). Bu – polimorfizm:
bitta p->ovoz() chaqiruvi it uchun “Vov-vov”,
mushuk uchun “Miyov” bo‘ladi.
delete p; faqat asosiy
sinf destruktorini chaqiradi va hosila qismi to‘g‘ri o‘chirilmaydi.
Ba’zan asosiy sinf metodining ma’noli tanasi bo‘lmaydi: “umumiy
shakl”ning yuzasini hisoblab bo‘lmaydi. Bunday metod sof virtual
deb e’lon qilinadi: virtual double yuza() const = 0;.
Kamida bitta sof virtual metodi bor sinf abstrakt sinf
deyiladi – undan obyekt yaratib bo‘lmaydi, u faqat boshqa sinflar
uchun interfeys (majburiyatlar ro‘yxati) vazifasini bajaradi.
Hosila sinf barcha sof virtual metodlarni aniqlashi shart.
Asosiy sinf ko‘rsatkichi orqali hosila sinfning qayta aniqlangan metodi chaqirilishi uchun asosiy sinfda metod qanday e’lon qilinishi kerak?
Siz “Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash asoslari (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.
Siz sinf va obyektlar, inkapsulyatsiya, konstruktor va destruktorlar, this ko‘rsatkichi, static va const a’zolar, merosxo‘rlik, virtual funksiyalar, polimorfizm va abstrakt sinflar bilan tanishdingiz.