9-mavzu: Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash asoslari

C++ dasturlash tilida interaktiv o‘quv sahifasi

← Barcha darslar
Darsning bajarilish holati: 0 / 6 bo‘lim

1.1. Sinf va obyekt tushunchalari

Hozirgacha dasturlarimiz protsedurali uslubda yozildi: ma’lumotlar (o‘zgaruvchilar) alohida, ularni qayta ishlovchi funksiyalar alohida edi. Dastur kattalashgan sari bunday kodni boshqarish qiyinlashadi. Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash (OYD) da ma’lumotlar va ular ustidagi amallar bitta birlikka – obyektga birlashtiriladi, xuddi real hayotdagi narsalar kabi.

🔒 Inkapsulyatsiya Ma’lumotlarni yashirish va ularga faqat metodlar orqali kirishga ruxsat berish.
🧬 Merosxo‘rlik Mavjud sinf asosida yangi sinf yaratish va uning imkoniyatlarini qayta ishlatish.
🎭 Polimorfizm Bir xil nomli amalning turli obyektlarda turlicha bajarilishi.
🧩 Abstraksiya Muhim xususiyatlarni ajratib, keraksiz tafsilotlarni yashirish.
Tushuncha Ma’nosi Hayotiy o‘xshatish
Sinf (class) Foydalanuvchi aniqlagan yangi tur: maydonlar va metodlar tavsifi Uyning chizmasi
Obyekt Sinfning xotirada yaratilgan aniq nusxasi Chizma asosida qurilgan uy
Maydon (a’zo o‘zgaruvchi) Obyekt holatini saqlaydi Uyning rangi, qavatlari soni
Metod (a’zo funksiya) Obyekt bajaradigan amal Eshikni ochish, chiroqni yoqish
class Talaba { // sinf e’loni public: string ism; // maydonlar int yosh; double ball; void malumot() { // metod cout << ism << ", " << yosh << " yosh" << endl; } }; // nuqtali vergul shart! Talaba t1; // obyekt yaratish t1.ism = "Aziza"; // . (nuqta) orqali murojaat t1.malumot();
🏭 Interaktiv: bitta sinf – ko‘p obyekt
Tanlangan obyekt uchun metodni chaqiring:
Misol 1: Birinchi sinf va obyektlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
struct va class farqi: C++ da ikkalasi ham sinf yaratadi. Yagona farq – struct da a’zolar standart bo‘yicha public, class da esa private. Odatda oddiy ma’lumotlar to‘plami uchun struct, xatti-harakatga ega obyektlar uchun class ishlatiladi.

Metodlarni sinfdan tashqarida aniqlash

Katta sinflarda metodlar sinf ichida faqat e’lon qilinadi, tanasi esa sinfdan tashqarida SinfNomi::metod ko‘rinishida yoziladi. :: – ko‘rinish sohasi operatori.

Misol 2: Obyektlar massivi va tashqarida aniqlangan metodlar
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): n, keyin har bir to‘rtburchakning eni va bo‘yi
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

1-bo‘lim nazorati

Sinf va obyekt o‘rtasidagi munosabat qanday?

1.2. Inkapsulyatsiya va kirish spetsifikatorlari

1.1-bo‘limdagi Talaba sinfida hamma maydonlar public edi – demak, istalgan joyda t.ball = -500; deb yozish mumkin. Bu obyektni noto‘g‘ri holatga keltiradi. Inkapsulyatsiya – maydonlarni yashirib, ularga faqat tekshiruvchi metodlar orqali kirishga ruxsat berish.

Spetsifikator Sinf ichida Hosila sinflarda Sinfdan tashqarida
public ✓ ✓ ✓
protected ✓ ✓ ✗
private ✓ ✗ ✗

Odatda maydonlar private, ularga kirish uchun esa getter (qiymatni o‘qish: getBalans()) va setter (qiymatni tekshirib yozish: setYosh()) metodlari public qilinadi.

🏦 Interaktiv: BankHisob – yashirilgan balans
Misol 3: private maydonlar va tekshiruvchi metodlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 4: Getter va setterlar – Vaqt sinfi
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): soat, daqiqa, qo‘shiladigan daqiqalar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

2-bo‘lim nazorati

class ichida kirish spetsifikatori ko‘rsatilmagan a’zolar standart bo‘yicha qanday bo‘ladi?

1.3. Konstruktorlar va destruktorlar

Konstruktor – obyekt yaratilganda avtomatik chaqiriladigan maxsus metod. U maydonlarga boshlang‘ich qiymat beradi va obyektni ishlashga tayyorlaydi. Konstruktor nomi sinf nomi bilan bir xil bo‘ladi va u hech qanday tur qaytarmaydi (hatto void ham yozilmaydi).

class Kasr { int surat, maxraj; public: Kasr() : surat(0), maxraj(1) { } // standart konstruktor Kasr(int b) : surat(b), maxraj(1) { } // parametrli Kasr(int s, int m) : surat(s), maxraj(m) { } // qayta yuklangan ~Kasr() { } // destruktor }; Kasr a; // Kasr() chaqiriladi Kasr b(3); // Kasr(int) Kasr c(3, 4); // Kasr(int, int)
♻ Interaktiv: obyektlarning hayot sikli
Stek (avtomatik obyektlar):
Uyum (new):
Misol 5: Kasr sinfi – bir nechta konstruktor
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 6: Konstruktor va destruktorlar qachon chaqiriladi?
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

3-bo‘lim nazorati

Destruktor haqida qaysi gap to‘g‘ri?

1.4. this ko‘rsatkichi, static a’zolar va const metodlar

this ko‘rsatkichi

Har bir metod ichida this nomli yashirin ko‘rsatkich mavjud – u metod chaqirilgan obyektning manzilini saqlaydi. t1.chop() chaqirilganda this == &t1, t2.chop() da esa this == &t2. Shu tufayli barcha obyektlar uchun bitta metod kodi ishlaydi.

static a’zolar

Oddiy maydon har bir obyektda alohida bo‘ladi. static maydon esa sinfga tegishli – barcha obyektlar uchun bitta umumiy nusxa mavjud, u hatto birorta obyekt bo‘lmasa ham yashaydi. static metod faqat static a’zolar bilan ishlaydi va SinfNomi::metod() ko‘rinishida chaqiriladi.

const metodlar

Metod oxiriga const yozilsa, u obyektni o‘zgartirmasligini kafolatlaydi. const obyekt uchun faqat const metodlarni chaqirish mumkin. Getterlarni doim const qilish yaxshi odat.

👥 Interaktiv: static maydon – barcha obyektlar uchun bitta
Misol 7: this ko‘rsatkichi va zanjirli chaqiruvlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...
Misol 8: static a’zolar va const metodlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

4-bo‘lim nazorati

static a’zo o‘zgaruvchi qanday xususiyatga ega?

1.5. Merosxo‘rlik (vorislik)

Merosxo‘rlik – mavjud sinf (asosiy, base) asosida yangi sinf (hosila, derived) yaratish. Hosila sinf asosiy sinfning barcha maydon va metodlarini meros qilib oladi va ularga o‘zinikini qo‘shadi. Bu kod takrorlanishining oldini oladi va “... bu ... turidir” (is-a) munosabatini ifodalaydi: dasturchi – xodimning bir turi.

class Xodim { // asosiy sinf protected: string ism; long long maosh; public: void malumot(); }; class Dasturchi : public Xodim { // hosila sinf string til; // yangi maydon public: void kodYoz(); // yangi metod };
🧬 Interaktiv: meros qilingan a’zolar va ularning kirish darajasi
Misol 9: Xodim → Dasturchi, Menejer
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Metodlarni qayta aniqlash

Hosila sinf asosiy sinf metodini xuddi shu nom bilan qayta yozishi mumkin – shunda hosila sinf obyekti uchun yangi versiya ishlaydi. Asosiy sinf versiyasini chaqirish uchun Asosiy::metod() yoziladi.

Misol 10: Metodni qayta aniqlash
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

5-bo‘lim nazorati

Hosila sinf obyekti yaratilganda konstruktorlar qaysi tartibda ishlaydi?

1.6. Polimorfizm, virtual funksiyalar va abstrakt sinflar

Asosiy sinf ko‘rsatkichi hosila sinf obyektini ko‘rsatishi mumkin: Hayvon *p = new It(...). Lekin 10-misolda p->ovoz() Hayvon versiyasini chaqirdi – chunki kompilyator metodni ko‘rsatkich turiga qarab, kompilyatsiya vaqtida tanlaydi (statik bog‘lanish).

Metod virtual deb e’lon qilinsa, tanlov dastur ishlayotganda, obyektning haqiqiy turiga qarab amalga oshiriladi (dinamik bog‘lanish). Bu – polimorfizm: bitta p->ovoz() chaqiruvi it uchun “Vov-vov”, mushuk uchun “Miyov” bo‘ladi.

class Shakl { public: virtual double yuza() { return 0; } // virtual metod virtual ~Shakl() { } // virtual destruktor }; class Doira : public Shakl { double r; public: double yuza() override { return 3.14159 * r * r; } // override – C++11 };
🎭 Interaktiv: virtual kalit so‘zi nimani o‘zgartiradi?
Qoida: agar sinfda kamida bitta virtual metod bo‘lsa yoki u asosiy sinf sifatida ishlatilsa, uning destruktorini ham virtual qiling. Aks holda delete p; faqat asosiy sinf destruktorini chaqiradi va hosila qismi to‘g‘ri o‘chirilmaydi.
Misol 11: Virtual va virtual bo‘lmagan metodlar
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

Abstrakt sinflar

Ba’zan asosiy sinf metodining ma’noli tanasi bo‘lmaydi: “umumiy shakl”ning yuzasini hisoblab bo‘lmaydi. Bunday metod sof virtual deb e’lon qilinadi: virtual double yuza() const = 0;. Kamida bitta sof virtual metodi bor sinf abstrakt sinf deyiladi – undan obyekt yaratib bo‘lmaydi, u faqat boshqa sinflar uchun interfeys (majburiyatlar ro‘yxati) vazifasini bajaradi. Hosila sinf barcha sof virtual metodlarni aniqlashi shart.

Misol 12: Abstrakt Shakl sinfi va polimorf ro‘yxat
Kiruvchi ma’lumotlar (stdin): n, keyin shakllar (D r | T a b | U a b c)
Natija:
Natija bu yerda ko‘rsatiladi...

6-bo‘lim nazorati

Asosiy sinf ko‘rsatkichi orqali hosila sinfning qayta aniqlangan metodi chaqirilishi uchun asosiy sinfda metod qanday e’lon qilinishi kerak?

🎉 Tabriklaymiz!

Siz “Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash asoslari (C++ dasturlash tilida)” mavzusini muvaffaqiyatli yakunladingiz.

Siz sinf va obyektlar, inkapsulyatsiya, konstruktor va destruktorlar, this ko‘rsatkichi, static va const a’zolar, merosxo‘rlik, virtual funksiyalar, polimorfizm va abstrakt sinflar bilan tanishdingiz.