12

12-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Korxona ilovalarini testlash

Test strategiyasi va Pest · Unit testlar · Integratsion testlar · API testlar · Qamrov va linterlar · Code review

Muammoli savol

Dasturchi QQS ni yaxlitlash qatorini “chiroyliroq” qilib qayta yozdi. Hammasi ishlayapti. Uch oydan keyin hisob-fakturalardagi QQS soliq hisobotidan 1 so‘mga farq qila boshladi. Buni kim, qachon sezishi kerak edi? Xato kodda emas, jarayonda. Qaysi bosqich uni ushlab qolishi mumkin edi?

Javob

QQS qoidasi uchun chegaraviy qiymatli unit test (masalan, 0.5 tiyinli holat) o‘zgarish kiritilgan daqiqadayoq qizil bo‘lardi; pre-commit hook va CI uni main ga tushirmasdi; Pull Request dagi kod tahlili esa “nima uchun yaxlitlash o‘zgardi?” deb so‘rardi. Testlar, linterlar va code review — uch qatlamli himoya.

O‘quv maqsadlari

  • Tushuntirish — test piramidasini: unit, integratsion, API va E2E testlarning o‘rni va narxini
  • Yozish — Pest da unit testlarni: expect, dataset, istisno va chegaraviy holatlar bilan
  • Qo‘llash — fabrikalar, RefreshDatabase va fake larni (Queue, Http, Notification) integratsion testlarda
  • Tekshirish — REST API ni: status kodlar, JSON tuzilmasi, validatsiya va rollar bo‘yicha huquqlar
  • Baholash — qamrov (coverage) ko‘rsatkichini va uning chegaralarini
  • Sozlash — Pint, Larastan va Pest arch testlarini hamda pre-commit hookni
  • Tashkil etish — Pull Request orqali kod tahlilini: tekshiruv ro‘yxati, izohlar madaniyati, branch himoyasi
Ma’ruza rejasi
  1. Testlash strategiyasi va Pest asoslari
  2. Unit testlar: biznes-qoidalar
  3. Integratsion testlar: baza, fabrikalar, fake lar
  4. API (feature) testlar
  5. Qamrov (coverage) va statik tahlil
  6. Kod tahlili (code review) va pre-commit hooklar

1. Testlash strategiyasi va Pest asoslari

Nima uchun test · test piramidasi · Pest o‘rnatish · AAA · yaxshi test belgilari

Moliya va savdo tizimida xato — bu pul: noto‘g‘ri QQS, manfiy qoldiq, ikki marta hisoblangan to‘lov. Qo‘lda tekshirish masshtablanmaydi: har bir yangi o‘zgarish avval ishlagan funksiyalarni buzishi mumkin (regressiya), 40 ta ekranni har relizdan oldin qo‘lda bosib chiqish esa real emas. Avtomatik testlar — bajariladigan spetsifikatsiya: ular biznes-qoidani kod ko‘rinishida qayd etadi, refaktoringni xavfsiz qiladi va har bir Pull Request da avtomatik ishlaydi. Xato qanchalik kech topilsa, uni tuzatish shunchalik qimmat: test paytida — daqiqalar, production da — buxgalteriya bilan haftalik solishtirish.

Test piramidasi: pastda — ko‘p sonli unit testlar (millisekundlar, bazasiz, sof biznes-qoidalar); o‘rtada — kamroq integratsion testlar (servis + haqiqiy PostgreSQL, tranzaksiyalar, tashqi tizimlar o‘rnida fake lar); undan yuqorida — API (feature) testlar (HTTP so‘rov → middleware → validatsiya → Policy → JSON javob); eng tepada — juda kam E2E (brauzer) testlar, ular sekin va mo‘rt. Teskari shakl — “muzqaymoq”: asosan qo‘lda va brauzer testlari — sekin, qimmat va ishonchsiz.

Pest — PHPUnit ustiga qurilgan, ifodali sintaksisli test freymvorki: test() / it() funksiyalari va expect() zanjirlari. Laravel 12 o‘rnatuvchisi loyiha yaratishda Pest ni taklif qiladi; mavjud loyihaga composer require pestphp/pest pestphp/pest-plugin-laravel --dev --with-all-dependencies va ./vendor/bin/pest --init. Testlar tests/Unit va tests/Feature papkalarida; tests/Pest.php qaysi papkada qaysi bazaviy TestCase va traitlar ishlatilishini belgilaydi. Ishga tushirish: php artisan test yoki ./vendor/bin/pest, --filter, --parallel, --stop-on-failure parametrlari bilan.

Yaxshi test belgilari: AAA tuzilmasi (Arrange — tayyorlash, Act — bajarish, Assert — tekshirish); bitta test — bitta xatti-harakat; nomi biznes tilida (“qoldiq yetmasa rezerv qilinmaydi”); deterministik — real vaqt, tarmoq va tasodifga bog‘liq emas; mustaqil — tartibi o‘zgarsa ham o‘tadi; tez. Xatti-harakatni tekshiring, ichki tafsilotni emas: SQL matni yoki private metod emas, natija va holat. Keng tarqalgan xatolar: tasdiqsiz (assertion siz) testlar, freymvorkning o‘zini testlash va kutilgan qiymatni production kodidagi formulani ko‘chirib hisoblash.

TEST PIRAMIDASI

Test turlari va ularning narxi

TurNima tekshiradiTezlik / soniOmborPro misoli
UnitSof biznes-qoida, bazasizms / yuzlabOrderStatus o‘tishlari, QQS
IntegratsionServis + PostgreSQL + tranzaksiya10–100 ms / o‘nlabStockService::reserve()
API (feature)HTTP → middleware → JSON50–300 ms / o‘nlabPOST /api/v1/orders → 201/422/403
E2E (brauzer)Foydalanuvchi ssenariysisoniyalar / bir nechtaLogin → buyurtma → hisob-faktura
Pastdan yuqoriga: testlar sekinlashadi, qimmatlashadi va mo‘rtlashadi — shuning uchun soni kamayadi.
PEST ASOSLARI

Birinchi unit test: AAA tuzilmasi

// tests/Unit/VatTest.php
use App\Domain\Vat;

test('QQS 12 % bilan, so‘mgacha yaxlitlanadi', function () {
    // Arrange
    $subtotal = 1_000_005;
    // Act
    $vat = Vat::of($subtotal);
    // Assert
    expect($vat)->toBe(120_001);
});

it('nol summadan QQS nolga teng', function () {
    expect(Vat::of(0))->toBe(0);
});
▶ Natija
$ php artisan test --filter=Vat
   PASS  Tests\Unit\VatTest
  ✓ QQS 12 % bilan, so‘mgacha yaxlitlanadi      0.01s
  ✓ it nol summadan QQS nolga teng               0.01s
  Tests:    2 passed (2 assertions)
  • test() / it() — test nomi — biznes tilidagi jumla; it nomga “it” qo‘shadi
  • Arrange / Act / Assert — tayyorlash, bajarish, tekshirish — har doim shu tartibda
  • expect(...)->toBe(...) — qat’iy (===) taqqoslash
  • 1_000_005 — 120 000.6 → 120 001: yaxlitlash chegarasi ataylab tanlangan
YAXSHI TEST

Yomon va yaxshi test

✗ Noto‘g‘ri
  • test('test1') — nomidan nima tekshirilishi noma’lum
  • Bitta testda 5 ta turli xatti-harakat
  • now() va real cbu.uz ga bog‘liq — ertaga qizil
  • Kutilgan qiymat production formulasidan ko‘chirilgan
  • Oldingi test yaratgan yozuvga tayanadi
✓ To‘g‘ri
  • it('qoldiq yetmasa rezerv qilinmaydi')
  • Bitta xatti-harakat, aniq Arrange / Act / Assert
  • freezeTime(), Http::fake() — deterministik
  • Kutilgan qiymat qo‘lda hisoblangan: 120_001
  • Har test o‘z ma’lumotini fabrika bilan yaratadi
O‘zingizni tekshiring
Regressiya nima va avtomatik testlar unga qanday yordam beradi?

Yangi o‘zgarish avval ishlagan funksiyani buzishi; testlar har o‘zgarishda eski xatti-harakatni avtomatik qayta tekshiradi.

Nima uchun piramidaning pastida testlar ko‘p, tepasida kam?

Pastdagilar tez, arzon va barqaror; yuqoridagilar sekin, qimmat va mo‘rt — ularni faqat asosiy ssenariylar uchun yozamiz.

Deterministik test deganda nimani tushunasiz? Bitta buzuvchi omilni ayting.

Har safar bir xil natija beradigan test; buzuvchilar: real vaqt (now()), tarmoq, tasodifiy qiymatlar, testlar tartibi.

2. Unit testlar: biznes-qoidalar

Sof domen kodi · expect API · dataset lar · istisnolar · chegaraviy qiymatlar

Unit test — eng kichik mantiq birligini ajratilgan holda tekshiradi: OrderStatus holat o‘tishlari, QQS hisoblash, valyuta konvertatsiyasi, cron ifodasi. Laravel da tests/Unit dagi testlar standart holatda freymvorkni yuklamaydi (PHPUnit ning oddiy TestCase i): fasadlar va baza yo‘q. Bu cheklov foydali — u biznes-qoidalarni sof PHP sinflarda saqlashga majbur qiladi. Agar “unit” test uchun baza kerak bo‘lsa, demak bu integratsion test yoki qoida noto‘g‘ri joyda (controllerda) yozilgan.

expect() API: toBe() — qat’iy ===; toEqual() — == (massivlarni chuqur solishtiradi); toBeTrue(), toBeFalse(), toBeNull(); toHaveCount(), toContain(), toHaveKey(), toMatchArray() (massivning bir qismi); toBeInstanceOf(); toThrow() — closure bilan; not — inkor (->not->toBeNull()); and() — boshqa qiymatga o‘tish; Pest da modelning xossalariga to‘g‘ridan-to‘g‘ri murojaat ham mumkin: expect($stock)->reserved->toBe(4). Pul — butun tiyin yoki decimal satr: toBe('1120000.00'), float bilan solishtirmang.

Dataset — bitta testni ko‘p kirish qiymatlari bilan bajarish: it(...)->with([...]). Holat mashinasi uchun ideal: barcha ruxsat etilgan va taqiqlangan o‘tishlar jadvali bitta test bilan qamraladi, natijada har bir qator alohida test sifatida ko‘rinadi. Qiymatlarni tanlashda ekvivalent sinflar (oddiy, chegaraviy, noto‘g‘ri) va chegaraviy qiymatlar tahlili qo‘llanadi: QQS uchun 0, 1 so‘m, yaxlitlash chegarasi (.5), juda katta summa; STIR uchun 8, 9, 10 raqam. Umumiy dataset lar tests/Datasets papkasida nomlanib, bir necha testda qayta ishlatiladi.

Istisnolarni tekshirish: expect(fn () => $order->transitionTo(OrderStatus::Cancelled))->toThrow(InvalidStatusTransitionException::class). Closure shart — aks holda istisno expect ga yetib kelmasdan tashlanadi va test xato bilan yiqiladi. Istisnodan keyin holat o‘zgarmaganini ham tekshiring. Chegaraviy holatlar ro‘yxati: bo‘sh ro‘yxat, nol, manfiy, maksimal qiymat, null, dublikat, oy oxiri va kabisa yili, vaqt zonasi. TDD (test-driven development) sikli — qizil (avval test), yashil (minimal kod), refaktoring — ayniqsa biznes-qoidalar uchun samarali: qoida avval test ko‘rinishida kelishiladi.

DATASET

Holat mashinasini jadval bilan testlash

use App\Enums\OrderStatus as S;

it('ruxsat etilgan o‘tishlar', function (S $from, S $to) {
    expect($from->canTransitionTo($to))->toBeTrue();
})->with([
    [S::Draft, S::Confirmed],
    [S::Confirmed, S::Reserved],
    [S::Reserved, S::Invoiced],
    [S::Invoiced, S::Shipped],
    [S::Reserved, S::Cancelled],
]);
it('taqiqlangan o‘tishlar', function (S $from, S $to) {
    expect($from->canTransitionTo($to))->toBeFalse();
})->with([
    [S::Shipped, S::Cancelled],
    [S::Invoiced, S::Cancelled],
    [S::Draft, S::Shipped],
]);
▶ Natija
  ✓ it ruxsat etilgan o‘tishlar with (OrderStatus::Draft, OrderStatus::Confirmed)
  ✓ it ruxsat etilgan o‘tishlar with (OrderStatus::Confirmed, OrderStatus::Reserved)
  ...
  ✓ it taqiqlangan o‘tishlar with (OrderStatus::Draft, OrderStatus::Shipped)
  Tests:    8 passed (8 assertions)
  • ->with([...]) — har bir qator — alohida test, alohida natija
  • ruxsat va taqiq — ikkala tomonni ham tekshiring: faqat “ishlaydi” emas
  • canTransitionTo() — 4-mavzudagi OrderStatus enumidagi o‘tish qoidasi metodi
EXPECT API

Ko‘p ishlatiladigan tekshiruvlar

TekshiruvMa’nosiMisol
toBe($x)Qat’iy tenglik ===expect($vat)->toBe(120_000)
toEqual($x)==, massivlarni chuqurexpect($dto->toArray())->toEqual([...])
toMatchArray([...])Massivda shu kalit-qiymatlar bor->toMatchArray(['status' => 'draft'])
toHaveCount(n)Elementlar soniexpect($items)->toHaveCount(3)
toThrow(E::class)Closure istisno tashlaydiexpect(fn () => ...)->toThrow(...)
not->...Inkorexpect($rate)->not->toBeNull()
->prop->toBe()Obyekt xossasi bo‘yichaexpect($stock)->reserved->toBe(4)
Decimal ustunlar Eloquent da satr qaytaradi: toBe('1120000.00'), toBe(1120000) emas.
SOF PHP MODELI

Dataset aslida nima qiladi

$allowed = ['draft>confirmed', 'draft>cancelled', 'confirmed>reserved',
    'confirmed>cancelled', 'reserved>invoiced', 'reserved>cancelled',
    'invoiced>shipped'];
$dataset = [
    ['draft', 'confirmed', true], ['reserved', 'cancelled', true],
    ['invoiced', 'cancelled', false], ['shipped', 'draft', false],
    ['draft', 'shipped', true],                 // ataylab xato kutilma
];
$passed = $failed = 0;
foreach ($dataset as [$from, $to, $expected]) {
    $ok = in_array("$from>$to", $allowed, true) === $expected;
    $ok ? $passed++ : $failed++;
    echo ($ok ? 'PASS' : 'FAIL') . " $from -> $to" . PHP_EOL;
}
echo "Tests: $passed passed, $failed failed";
▶ Natija
PASS draft -> confirmed
PASS reserved -> cancelled
PASS invoiced -> cancelled
PASS shipped -> draft
FAIL draft -> shipped
Tests: 4 passed, 1 failed
  • $allowed — ruxsat etilgan o‘tishlar ro‘yxati — 4-mavzudagi qoidalar
  • $dataset — kirish + kutilgan natija jadvali
  • foreach ... as [$from, $to, $expected] — har qator — alohida tekshiruv
  • FAIL — kutilma noto‘g‘ri yozilgan — test ham kod, u ham xato bo‘lishi mumkin

Unit testlar

To‘g‘ri javobni tanlang.

Qaysi test natijasi muvaffaqiyatli?
expect('1120000.00')->toBe(1120000);

✓ Yiqiladi: tur farq qiladi — toBe — ===: satr va butun son teng emas.

Istisnoni to‘g‘ri tekshiradigan yozuv qaysi?
  1. expect($s->reserve(1, 1, 99))->toThrow(E::class)
  2. expect(fn () => $s->reserve(1, 1, 99))->toThrow(E::class)
  3. expect(E::class)->toThrow($s->reserve(1, 1, 99))
  4. toThrow faqat feature testda ishlaydi

✓ `expect(fn () => $s->reserve(1, 1, 99))->toThrow(E::class)` — Closure bo‘lmasa, istisno expect chaqirilishidan oldin tashlanadi va test yiqiladi.

STIR validatsiyasi uchun eng foydali chegaraviy qiymatlar to‘plami?
  1. Faqat 123456789
  2. 8, 9 va 10 raqamli satrlar hamda harfli satr
  3. Tasodifiy 100 ta son
  4. Faqat bo‘sh satr

✓ 8, 9 va 10 raqamli satrlar hamda harfli satr — Chegaraning ikki tomoni va noto‘g‘ri sinf vakili — eng ko‘p xatoni ushlaydi.

O‘zingizni tekshiring
Unit testga baza kerak bo‘lib qolsa, bu nimadan dalolat beradi?

Bu integratsion test yoki biznes-qoida noto‘g‘ri qatlamda (controller/model) yozilgan; qoidani sof sinfga ajratish kerak.

toBe va toEqual farqi nimada?

toBe — === (tur va qiymat), toEqual — == (massivlarni chuqur, tur o‘zgartirib solishtiradi).

Dataset holat mashinasini testlashda qanday yordam beradi?

Barcha ruxsat etilgan va taqiqlangan o‘tishlar jadvalini bitta test bilan, har qatorni alohida natija sifatida tekshiradi.

3. Integratsion testlar: baza, fabrikalar, fake lar

RefreshDatabase · test bazasi · factory, state, sequence · invariantlar · Queue/Http fake

Integratsion test qismlarni birga tekshiradi: servis + Eloquent + PostgreSQL + tranzaksiya. RefreshDatabase traiti migratsiyalarni bir marta bajaradi va har bir testni tranzaksiyaga o‘rab, oxirida rollback qiladi — testlar bir-biridan ajralgan va tez. Test bazasi — alohida omborpro_test (PostgreSQL, production bilan bir xil). SQLite :memory: tezroq, lekin farqlari bor: lockForUpdate() ishlamaydi, decimal, sana va JSON boshqacha, LIKE registrga sezgirligi farq qiladi. Qoldiq va pul invariantlarini production bilan bir xil bazada tekshiring. Sozlama phpunit.xml dagi <env> qatorlarida yoki .env.testing faylida.

Fabrikalar (3-mavzuda yaratilgan) test ma’lumotini qisqa yozish imkonini beradi: Product::factory()->count(3)->create(); state — nomlangan variant (->inactive()); ->sequence(['unit' => 'kg'], ['unit' => 'dona']) — navbatma-navbat qiymatlar; ->for($category) va ->has(OrderItem::factory()->count(2), 'items') — bog‘lanishlar; make() — bazaga yozmaydi, create() — yozadi. Qoida: definition() minimal va har doim yaroqli yozuv yaratsin, testda esa faqat shu test uchun muhim maydonni aniq ko‘rsating: Stock::factory()->create(['quantity' => 5, 'reserved' => 3]) — o‘quvchi nima tekshirilayotganini darhol ko‘radi.

4-mavzudagi invariantlar integratsion testlarning asosiy nishoni: qoldiq yetmasa rezerv qilinmaydi va holat o‘zgarmaydi ($stock->fresh()), stock_movements ga yozuv tushmaydi; jo‘natish quantity va reserved ni kamaytiradi va out harakatini yozadi; bekor qilish rezervni bo‘shatadi. Baza tasdiqlari: assertDatabaseHas, assertDatabaseMissing, assertDatabaseCount, assertModelExists. Parallel so‘rovlar (poyga holati) ni testda qayta yaratish qiyin — buning uchun kodda lockForUpdate() va bazada CHECK cheklovlariga tayaniladi, testda esa cheklov ishlashini tekshirish mumkin.

Tashqi ta’sirlar fake bilan almashtiriladi: Queue::fake() + assertPushed / assertPushedOn, Notification::fake() + assertSentTo, Mail::fake(), Event::fake(), Storage::fake(), Http::fake() + Http::preventStrayRequests() — testlar hech qachon haqiqiy cbu.uz yoki to‘lov tizimiga murojaat qilmasligi kerak. Vaqt: $this->freezeTime(), $this->travelTo(...) — rejalashtirish va “bugun” mantig‘i uchun. Xatolar: fake() ni amaldan keyin chaqirish; hamma narsani fake qilib, aslida hech narsani tekshirmaslik; testlarda haqiqiy SMS yoki to‘lov API siga so‘rov ketib qolishi.

FACTORY

ProductFactory: definition va state

class ProductFactory extends Factory
{
    public function definition(): array
    {
        return [
            'sku' => fake()->unique()->bothify('UN-###'),
            'name' => fake()->words(3, true),
            'category_id' => Category::factory(),
            'unit' => fake()->randomElement(['dona', 'kg', 'quti']),
            'price' => fake()->numberBetween(1_000, 500_000) . '.00',
            'min_stock' => 10, 'is_active' => true,
        ];
    }
    public function inactive(): static
    {
        return $this->state(fn () => ['is_active' => false]);
    }
}
▶ Natija
Product::factory()->count(3)->create();              // 3 ta faol
Product::factory()->inactive()->make();               // bazaga yozmaydi
Product::factory()->sequence(['unit' => 'kg'], ['unit' => 'dona'])
    ->count(4)->create();                             // kg, dona, kg, dona
  • fake()->unique() — sku unique — takrorlanmas qiymat
  • Category::factory() — bog‘liq yozuv avtomatik yaratiladi
  • '.00' — narx — decimal satr, float emas
  • inactive() — nomlangan state — testda o‘qilishi oson
INVARIANT TESTI

Qoldiq yetmasa — rezerv yo‘q, holat o‘zgarmaydi

it('qoldiq yetmasa rezerv qilinmaydi', function () {
    $stock = Stock::factory()
        ->create(['quantity' => 5, 'reserved' => 3]);
    $service = app(StockService::class);

    expect(fn () => $service->reserve(
        $stock->warehouse_id, $stock->product_id, 3,
    ))->toThrow(InsufficientStockException::class);

    expect($stock->fresh())
        ->quantity->toBe(5)
        ->reserved->toBe(3);
    $this->assertDatabaseMissing('stock_movements', [
        'product_id' => $stock->product_id, 'type' => 'reserve',
    ]);
});
▶ Natija
   PASS  Tests\Feature\StockServiceTest
  ✓ it qoldiq yetmasa rezerv qilinmaydi          0.08s
  • mavjud = 5 − 3 = 2 — 3 ta so‘raldi — InsufficientStockException
  • $stock->fresh() — bazadan qayta o‘qish: holat haqiqatan o‘zgarmadimi
  • assertDatabaseMissing — jurnalga yarim yozuv tushmagan — tranzaksiya rollback
HTTP FAKE

CbuRateService: tarmoqsiz test

it('CBU dan faqat kerakli valyutalarni saqlaydi', function () {
    Http::preventStrayRequests();
    Http::fake(['cbu.uz/*' => Http::response([
        ['Ccy' => 'USD', 'Rate' => '12850.45', 'Nominal' => '1',
            'Date' => '27.10.2026'],
        ['Ccy' => 'GBP', 'Rate' => '16500.00', 'Nominal' => '1',
            'Date' => '27.10.2026'],
    ])]);

    expect(app(CbuRateService::class)->fetch())->toBe(1);

    $this->assertDatabaseHas('exchange_rates', [
        'date' => '2026-10-27', 'currency' => 'USD',
    ]);
    Http::assertSentCount(1);
});
▶ Natija
  ✓ it CBU dan faqat kerakli valyutalarni saqlaydi    0.05s
  (haqiqiy cbu.uz ga so‘rov ketmadi)
  • preventStrayRequests() — fake qilinmagan har qanday so‘rov — istisno
  • Http::response([...]) — API javobini qo‘lda yozamiz — deterministik
  • GBP — keraksiz valyuta saqlanmasligi ham tekshiriladi
  • assertSentCount(1) — keraksiz takroriy so‘rov yo‘q
FAKE LAR

Yon ta’sirlarni almashtirish

VositaTekshiruvOmborPro misoli
Queue::fake()assertPushedOn('reports', ...)Hisobot jobi navbatga tushdi
Notification::fake()assertSentTo($user, ...)Omborchiga LowStockNotification
Http::fake([...])assertSent(fn ($r) => ...)cbu.uz, SMS provayderi
Event::fake([...])assertDispatched(OrderConfirmed::class)Buyurtma tasdiqlandi hodisasi
Storage::fake('local')Storage::disk('local')->assertExists()Hisobot fayli yaratildi
$this->freezeTime()now() o‘zgarmaydiKunlik kesh kaliti, scheduler
Fake amaldan OLDIN chaqiriladi; aks holda haqiqiy job/xat/so‘rov ketib bo‘ladi.
O‘zingizni tekshiring
RefreshDatabase testlarni bir-biridan qanday ajratadi?

Migratsiyani bir marta bajaradi va har testni tranzaksiyaga o‘rab, oxirida rollback qiladi.

Nima uchun pul va qoldiq invariantlarini SQLite emas, PostgreSQL da testlash afzal?

SQLite da lockForUpdate, decimal va ba’zi SQL xatti-harakatlari boshqacha; production bilan bir xil baza yolg‘on “yashil”dan saqlaydi.

Http::preventStrayRequests() nima uchun kerak?

Fake qilinmagan tashqi so‘rov testni tarmoqqa bog‘lab qo‘ymasligi va real tizimga ta’sir qilmasligi uchun — bunday so‘rov istisno beradi.

4. API (feature) testlar

HTTP so‘rov butun stek orqali · status va JSON tasdiqlari · JWT va rollar · validatsiya

Feature (API) test so‘rovni butun stek orqali o‘tkazadi: marshrut, middleware (auth:api — JWT), FormRequest validatsiyasi, Policy, controller, servis va API Resource. U frontend, mobil ilova va integratorlar tayanadigan shartnomani (7-mavzudagi OpenAPI) himoya qiladi: maydon nomi o‘zgarsa yoki status kod 200 dan 201 ga o‘tsa, test darhol xabar beradi. getJson, postJson, putJson, deleteJson yordamchilari Accept: application/json sarlavhasini qo‘yadi — validatsiya xatosi redirect emas, 422 JSON bo‘lib qaytadi.

Tasdiqlar: status — assertOk() (200), assertCreated() (201), assertNoContent() (204), assertUnauthorized() (401), assertForbidden() (403), assertNotFound() (404), assertUnprocessable() (422); JSON — assertJsonPath('data.0.sku', 'UN-001'), assertJsonCount(10, 'data'), assertJsonStructure([...]), assertJsonValidationErrors(['items']), assertJsonMissingPath(...). Ular baza tasdiqlari va fake lar bilan birlashtiriladi: “201 qaytdi” yetarli emas, “order_items da 2 ta qator va OrderConfirmed hodisasi” ham tekshiriladi.

Autentifikatsiya va RBAC: $this->actingAs($user, 'api') JWT guardi bilan foydalanuvchini o‘rnatadi; rollar (5-mavzu) beforeEach da seeder bilan yaratiladi. Huquqlar matritsasi — rol × endpoint × kutilgan kod — dataset bilan ixcham yoziladi: admin, menejer → 201, omborchi, buxgalter → 403, tokensiz → 401. Xavfsizlik testlari: mass assignment (yaratishda status => 'shipped' yuborilsa e’tiborsiz qolishi), IDOR (boshqa foydalanuvchining hisobot faylini yuklab olib bo‘lmasligi), validatsiya chegaralari.

Tashkil etish: har bir resurs uchun bitta fayl (tests/Feature/Api/OrderApiTest.php), umumiy tayyorgarlik beforeEach da, takrorlanadigan ma’lumot — tests/Pest.php dagi yordamchi funksiyada (validOrderPayload()). Testlar bir-biriga bog‘liq bo‘lmasin. Freymvorkning o‘zini (masalan, sahifalash sinfi to‘g‘ri sanashini) emas, bizning qarorlarimizni tekshiring: qaysi maydonlar qaytadi, qaysi rol nimaga ruxsat oladi, qaysi biznes-xato qaysi kod bilan qaytadi. Javobni to‘liq solishtiruvchi assertExactJson dan ehtiyot bo‘ling — u har kichik o‘zgarishda sinadi.

GET

Mahsulotlar ro‘yxati: sahifalash va tuzilma

beforeEach(function () {
    $this->seed(RoleSeeder::class);
    $this->user = User::factory()->create()->assignRole('menejer');
});

it('mahsulotlarni sahifalab qaytaradi', function () {
    Product::factory()->count(25)->create();

    $this->actingAs($this->user, 'api')
        ->getJson('/api/v1/products?per_page=10')
        ->assertOk()
        ->assertJsonCount(10, 'data')
        ->assertJsonPath('meta.total', 25)
        ->assertJsonStructure(['data' => [['sku', 'name', 'price']]]);
});
▶ Natija
   PASS  Tests\Feature\Api\ProductApiTest
  ✓ it mahsulotlarni sahifalab qaytaradi        0.21s
  • beforeEach — har testdan oldin: rollar va foydalanuvchi
  • actingAs($user, 'api') — JWT guardi orqali autentifikatsiya
  • assertJsonPath('meta.total', 25) — sahifalash meta — 7-mavzudagi format
  • assertJsonStructure — shartnoma: maydon nomlari o‘zgarmasin
RBAC VA VALIDATSIYA

403 va 422 ni tekshirish

it('bo‘sh items bilan 422 qaytaradi', function () {
    $this->actingAs($this->user, 'api')
        ->postJson('/api/v1/orders', validOrderPayload(['items' => []]))
        ->assertUnprocessable()
        ->assertJsonValidationErrors(['items']);
});

it('rol bo‘yicha huquq', function (string $role, int $code) {
    $user = User::factory()->create()->assignRole($role);

    $this->actingAs($user, 'api')
        ->postJson('/api/v1/orders', validOrderPayload())
        ->assertStatus($code);
})->with([
    ['admin', 201], ['menejer', 201],
    ['omborchi', 403], ['buxgalter', 403],
]);
▶ Natija
  ✓ it bo‘sh items bilan 422 qaytaradi
  ✓ it rol bo‘yicha huquq with ('admin', 201)
  ✓ it rol bo‘yicha huquq with ('menejer', 201)
  ✓ it rol bo‘yicha huquq with ('omborchi', 403)
  ✓ it rol bo‘yicha huquq with ('buxgalter', 403)
  • validOrderPayload([...]) — tests/Pest.php dagi yordamchi: yaroqli so‘rov + o‘zgartirish
  • assertJsonValidationErrors — aynan qaysi maydon xato ekanini tekshiradi
  • rol × kod dataset — huquqlar matritsasi bitta testda
FAKE + HTTP

Hisobot so‘rovi: 202 va navbatdagi job

it('hisobot so‘rovi jobni navbatga qo‘yadi', function () {
    Queue::fake();
    $accountant = User::factory()->create()->assignRole('buxgalter');

    $this->actingAs($accountant)
        ->postJson('/reports/sales', [
            'from' => '2026-10-01', 'to' => '2026-10-31',
        ])
        ->assertStatus(202);

    Queue::assertPushedOn('reports', GenerateSalesReport::class,
        fn ($job) => $job->from === '2026-10-01'
            && $job->user->is($accountant));
});
▶ Natija
  ✓ it hisobot so‘rovi jobni navbatga qo‘yadi   0.09s
  • Queue::fake() — job bajarilmaydi, faqat navbatga qo‘yilgani yoziladi
  • assertPushedOn('reports', ...) — to‘g‘ri navbat va to‘g‘ri parametrlar
  • $job->user->is(...) — model bir xil yozuv ekanini solishtirish
TASDIQLAR

HTTP javob tasdiqlari

UsulKod / ma’noQachon
assertOk()200Ro‘yxat, ko‘rish
assertCreated()201Yangi resurs yaratildi
assertStatus(202)202Asinxron qabul qilindi
assertUnauthorized()401Token yo‘q yoki yaroqsiz
assertForbidden()403Rol yoki Policy ruxsat bermaydi
assertUnprocessable()422Validatsiya xatosi
assertJsonPath(p, v)Yo‘l bo‘yicha qiymatMaydon qiymati muhim bo‘lsa
assertJsonStructure([...])Maydonlar mavjudShartnoma himoyasi
O‘zingizni tekshiring
Nima uchun API testlarda post() emas, postJson() ishlatiladi?

postJson JSON tana va Accept: application/json yuboradi; validatsiya xatosi redirect emas, 422 JSON qaytadi.

Rollar bo‘yicha huquqlarni testlashning ixcham usuli qanday?

Dataset: rol va kutilgan status kod juftliklari jadvali, bitta test har bir qatorni tekshiradi.

Faqat assertCreated() bilan cheklanish nima uchun yetarli emas?

Kod to‘g‘ri bo‘lsa ham ma’lumot noto‘g‘ri saqlanishi mumkin; baza holatini, JSON maydonlarini va yon ta’sirlarni (hodisa, job) ham tekshirish kerak.

5. Qamrov (coverage) va statik tahlil

Xdebug / PCOV · --coverage --min · qamrovni talqin qilish · Pint · Larastan · arch testlar

Qamrov (coverage) — testlar bajargan kod qatorlari (yoki tarmoqlari) ulushi. O‘lchash uchun PHP kengaytmasi kerak: Xdebug (XDEBUG_MODE=coverage, qatorlar va tarmoqlar, sekinroq) yoki PCOV (faqat qatorlar, tez). php artisan test --coverage --min=80 har bir fayl va jami foizni chiqaradi, jami chegaradan past bo‘lsa — chiqish kodi xato (CI yiqiladi). HTML hisobot uchun --coverage-html coverage. Qaysi papkalar hisoblanishi phpunit.xml dagi <source><include> bo‘limida (app/).

Qamrovni to‘g‘ri talqin qiling: u nima testlanmaganini ko‘rsatadi, testlar sifatini emas. Hech qanday tasdiqsiz chaqirilgan kod ham “qoplangan” hisoblanadi. Amaliy maqsad: biznes-logika (app/Services, app/Enums, domen sinflari) — 90 % va undan yuqori, “yopishtiruvchi” kod (oddiy controller, konfiguratsiya) — pastroq; umumiy chegara 70–80 %. Eng muhimi — dinamika: Pull Request qamrovni pasaytirmasin. Tasdiqlar kuchini o‘lchash uchun mutatsion testlash (Infection; Pest 3 da --mutate) kodga ataylab kichik xato kiritib, testlar uni ushlashini tekshiradi.

Laravel Pint — PHP-CS-Fixer asosidagi kod uslubi tuzatuvchisi, Laravel 12 da require-dev da tayyor turadi. ./vendor/bin/pint — tuzatadi, --test — faqat tekshiradi (xato bo‘lsa chiqish kodi 1, CI va hook uchun), --dirty — faqat o‘zgargan fayllar. Sozlama pint.json da: {"preset": "laravel"} yoki psr12, qo‘shimcha qoidalar bilan. Natija: code review da bo‘sh joy va qavslar haqida bahslar yo‘qoladi — ularni mashina hal qiladi.

Larastan — PHPStan statik analizatorining Laravel kengaytmasi: fasadlar, Eloquent modellari, bog‘lanishlar va konteyner “sehri”ni tushunadi. composer require --dev larastan/larastan, phpstan.neon da includes va level (0–9); 5-darajadan boshlab, asta-sekin oshiriladi. Mavjud katta loyihada --generate-baseline eski xatolarni “muzlatadi”, yangi kod esa toza yoziladi. U kodni ishga tushirmasdan noto‘g‘ri turlar, mavjud bo‘lmagan metodlar va null ga murojaatni topadi. Pest arch testlari esa arxitektura qoidalarini kodga aylantiradi: controllerlar DB fasadini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlatmaydi, dd() qolib ketmagan, modellar Model dan meros oladi.

QAMROV

php artisan test --coverage --min=80

# Docker obrazida PCOV (dev bosqichi):
#   RUN pecl install pcov && docker-php-ext-enable pcov

docker compose exec app php artisan test --coverage --min=80

# HTML hisobot: qaysi qatorlar qoplanmagan
docker compose exec app ./vendor/bin/pest --coverage-html coverage
▶ Natija
  Services/CbuRateService ............................ 100.0 %
  Services/OrderService .................. 41..58 / 86.4 %
  Services/StockService .............................. 95.2 %
  Http/Controllers/ReportController ...... 22..31 / 62.5 %
  Total: 81.7 %
  • PCOV / Xdebug — kengaytmasiz qamrov o‘lchanmaydi
  • --min=80 — jami 80 % dan past — chiqish kodi xato
  • 41..58 — qoplanmagan qatorlar — qayerga test yozish kerakligi
SOF PHP MODELI

Qamrov foizi qanday hisoblanadi

$files = [
    'Services/OrderService.php' => [120, 104],   // [jami, qoplangan]
    'Services/StockService.php' => [84, 80],
    'Http/Controllers/ReportController.php' => [40, 25],
    'Models/Product.php' => [0, 0],   // bajariladigan qator yo‘q
];
$all = $hit = 0;
foreach ($files as $file => [$lines, $covered]) {
    if ($lines === 0) {
        continue;
    }
    $all += $lines;
    $hit += $covered;
    printf("%-38s %5.1f %%\n", $file, $covered / $lines * 100);
}
printf("Total: %.1f %%\n", $hit / $all * 100);
echo $hit / $all >= 0.8 ? 'OK (min 80 %)' : 'FAIL (min 80 %)';
▶ Natija
Services/OrderService.php               86.7 %
Services/StockService.php               95.2 %
Http/Controllers/ReportController.php   62.5 %
Total: 85.7 %
OK (min 80 %)
  • [jami, qoplangan] — bajariladigan va testda bajarilgan qatorlar
  • $hit / $all — jami — fayllar foizlarining o‘rtachasi emas, qatorlar yig‘indisi
  • 62.5 % — jami yaxshi bo‘lsa ham, alohida fayl past bo‘lishi mumkin
LARASTAN

phpstan.neon va natija

# phpstan.neon
includes:
    - vendor/larastan/larastan/extension.neon

parameters:
    paths:
        - app/
    level: 6

# ishga tushirish:
#   ./vendor/bin/phpstan analyse --memory-limit=1G
# eski loyihada boshlash:
#   ./vendor/bin/phpstan analyse --generate-baseline
▶ Natija
 ------ --------------------------------------------------------
  Line   app/Services/InvoiceService.php
 ------ --------------------------------------------------------
  42     Method App\Services\InvoiceService::vat() should return
         string but returns float.
 [ERROR] Found 1 error
  • extension.neon — Laravel “sehrini” (fasad, Eloquent) PHPStan ga tushuntiradi
  • level: 6 — 0–9: daraja oshgani sari qat’iyroq
  • --generate-baseline — eski xatolarni muzlatib, yangi kodni toza saqlash
ARCH TESTLAR

Arxitektura qoidalari — test ko‘rinishida

// tests/Feature/ArchTest.php
arch('controllerlar DB fasadini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlatmaydi')
    ->expect('App\Http\Controllers')
    ->not->toUse('Illuminate\Support\Facades\DB');

arch('debug funksiyalari qolib ketmagan')
    ->expect(['dd', 'dump', 'ray'])
    ->not->toBeUsed();

arch('modellar Eloquent Model dan meros oladi')
    ->expect('App\Models')
    ->toExtend('Illuminate\Database\Eloquent\Model');
▶ Natija
  ✓ arch controllerlar DB fasadini to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlatmaydi
  ✗ arch debug funksiyalari qolib ketmagan
    Expecting 'dd' not to be used in 'App\Services\ReportService' (line 57).
  • arch() — Pest 2 arxitektura testlari — kodni ishga tushirmay tahlil
  • not->toUse(DB) — SQL faqat servis/repository qatlamida (2-mavzu)
  • toBeUsed — unutilgan dd() production ga chiqmasin
O‘zingizni tekshiring
Qamrov 100 % bo‘lsa, kod xatosiz degani-mi? Nima uchun?

Yo‘q: qamrov faqat kod bajarilganini bildiradi; tasdiqsiz yoki zaif tasdiqli testlar ham qamrovni oshiradi.

pint va pint --test farqi nimada va qaysi biri CI da ishlatiladi?

pint fayllarni tuzatadi, --test faqat tekshirib xato kod qaytaradi — CI va pre-commit da --test.

Larastan test topa olmaydigan qanday xatoni topadi?

Testlanmagan tarmoqdagi tur xatolari, mavjud bo‘lmagan metod chaqiruvi, null ga murojaat — kodni ishga tushirmasdan.

6. Kod tahlili (code review) va pre-commit hooklar

Pull Request jarayoni · tekshiruv ro‘yxati · izohlar madaniyati · branch himoyasi · git hook

Kod tahlili — o‘zgarishni boshqa dasturchi main ga qo‘shilishidan oldin ko‘rib chiqishi. Maqsadlari: mashina topa olmaydigan xatolarni (biznes-mantiq, xavfsizlik, dizayn) ushlash, bilimni jamoaga tarqatish (bitta odam ketsa, loyiha to‘xtamasin) va standartlarni saqlash. GitHub da jarayon Pull Request orqali: feature/... tarmog‘i → PR tavsifi (nima, nima uchun, qanday tekshirildi, bog‘langan issue) → avtomatik tekshiruvlar (Pint, Larastan, Pest) → bir yoki ikki ko‘rib chiquvchi → tuzatishlar → tasdiq (approve) → squash merge. main tarmog‘i himoyalangan: faqat PR orqali, kamida bitta tasdiq va yashil tekshiruvlar bilan; CODEOWNERS fayli muhim papkalar uchun mas’ul ko‘rib chiquvchini avtomatik tayinlaydi.

Korxona ilovasi uchun tekshiruv ro‘yxati: biznes-qoidalar va invariantlar (holat o‘tishlari, manfiy qoldiq yo‘qligi); tranzaksiya va qulflar (DB::transaction, lockForUpdate); avtorizatsiya (Policy) va validatsiya; xavfsizlik (SQL injection, $fillable, maxfiy kalitlar kodda emas); unumdorlik (N+1, indekslar); pul — decimal/tiyin; testlar bormi va ular xatti-harakatni tekshiradimi; migratsiya qaytariladiganmi va katta jadvalda xavfsizmi; nomlar va o‘qiluvchanlik. PR hajmi — 400 qatorgacha; katta PR ni ko‘rib chiqish sifati keskin tushadi. Ko‘rib chiqish — 24 soat ichida.

Izohlar madaniyati: izoh kod haqida, odam haqida emas; aniq va taklif bilan (“bu yerda afterCommit() kerak, aks holda worker eski qoldiqni o‘qiydi”); jiddiylik belgisi bilan — blocking: (tuzatmasdan merge yo‘q), question:, nit: (mayda, ixtiyoriy); GitHub ning “suggested change” funksiyasi bilan tayyor tuzatish taklif qilish. Muallif har bir izohga javob beradi yoki tuzatadi. Linter topadigan narsalar (bo‘sh joy, import tartibi) haqida izoh yozmang — bu vaqt isrofi; ularni avtomatlashtiring.

Pre-commit hook — git commit paytida avtomatik ishlaydigan skript: xatoni iloji boricha erta (“shift-left”) ushlaydi. .git/hooks Git da saqlanmaydi, shuning uchun skript .githooks/pre-commit ga yoziladi va har bir dasturchi bir marta git config core.hooksPath .githooks bajaradi (yoki composer skripti orqali). Hook tez bo‘lsin: staged PHP fayllarga pint --test va phpstan, unit testlar; to‘liq to‘plam — CI da (14-mavzu). git commit --no-verify hookni chetlab o‘tadi — shuning uchun haqiqiy kafolat baribir CI va branch himoyasi. Tayyor vositalar: CaptainHook, GrumPHP (PHP), Husky (Node).

PULL REQUEST

O‘zgarish main ga qanday yetib boradi

  1. Tarmoq — git switch -c feature/low-stock-alert — issue raqami bilan
  2. Kichik commitlar — pre-commit hook: Pint, Larastan, unit testlar
  3. PR ochish — Shablon: nima, nima uchun, qanday tekshirildi, skrinshotlar
  4. Avtomatik tekshiruvlar — Pint, Larastan, Pest + qamrov — hammasi yashil
  5. Kod tahlili — Ko‘rib chiquvchi izohlari → tuzatishlar → approve
  6. Squash merge — main ga bitta toza commit; tarmoq o‘chiriladi
Branch himoyasi: to‘g‘ridan-to‘g‘ri push taqiqlangan, ≥ 1 tasdiq va yashil tekshiruvlar majburiy.
PRE-COMMIT

.githooks/pre-commit

#!/bin/sh
# o‘rnatish: git config core.hooksPath .githooks
FILES=$(git diff --cached --name-only --diff-filter=ACMR -- '*.php')
[ -z "$FILES" ] && exit 0

echo "Pint..."
./vendor/bin/pint --test $FILES || {
    echo "Uslub xatosi: ./vendor/bin/pint ni ishga tushiring"
    exit 1
}
echo "Larastan..."
./vendor/bin/phpstan analyse --no-progress $FILES || exit 1

echo "Unit testlar..."
./vendor/bin/pest --testsuite=Unit --stop-on-failure || exit 1
▶ Natija
$ git commit -m "Kam qoldiq xabari"
Pint...
  ⨯ app/Jobs/SendLowStockAlert.php   no_unused_imports
Uslub xatosi: ./vendor/bin/pint ni ishga tushiring
(commit bekor qilindi)
  • --diff-filter=ACMR — qo‘shilgan, nusxalangan, o‘zgargan, nomi o‘zgargan — o‘chirilganlar emas
  • pint --test $FILES — faqat staged fayllar — tez
  • --testsuite=Unit — hook da faqat tez testlar; to‘liq to‘plam — CI da
  • exit 1 — noldan farqli kod — commit bekor qilinadi
TEKSHIRUV RO‘YXATI

Ko‘rib chiquvchi nimaga qaraydi

Biznes-qoidalarHolat o‘tishlari, manfiy qoldiq, QQS va yaxlitlash to‘g‘rimi?
TranzaksiyaBir nechta yozuv — DB::transaction; qoldiq — lockForUpdate; job — afterCommit.
XavfsizlikPolicy, validatsiya, $fillable, xom SQL da bog‘langan parametrlar, kalitlar .env da.
UnumdorlikN+1 yo‘qmi, kerakli indeks bormi, katta ro‘yxat sahifalanganmi?
TestlarYangi qoida uchun test bormi? U xatti-harakatni tekshiradimi?
Migratsiyadown() bormi, katta jadvalda xavfsizmi, default qiymatlar?
Uslub va import tartibi — ro‘yxatda yo‘q: ularni Pint hal qiladi.

Xatoni kim ushlaydi?

Har bir muammoni uni eng ishonchli topadigan himoya qatlamiga joylashtiring.

Linter / statik tahlil
  • Ishlatilmagan use qatori — Pint no_unused_imports qoidasi.
  • Metod string o‘rniga float qaytaradi — Larastan tur xatosi.
  • Controllerda qolib ketgan dd($order) — Pest arch testi yoki statik tahlil.
Avtomatik test
  • shipped → cancelled o‘tishiga ruxsat berilgan — Holat mashinasi dataset testi.
  • QQS yaxlitlashi 1 so‘mga xato — Chegaraviy qiymatli unit test.
  • Omborchi buyurtma yarata olyapti — Rollar matritsasi API testi.
Code review (inson)
  • Ikki yozuv tranzaksiyasiz saqlanmoqda — Ko‘rib chiquvchi ko‘radi; test buni kamdan-kam ushlaydi.
  • Klass nomi vazifasini aks ettirmaydi — O‘qiluvchanlik — inson bahosi.
  • Yangi ustunga indeks qo‘yilmagan — Unumdorlik — review (yoki 13-mavzudagi profillash).
O‘zingizni tekshiring
Branch himoyasida qaysi uchta sozlama eng muhim?

To‘g‘ridan-to‘g‘ri push taqiqi (faqat PR), kamida bitta tasdiq, yashil avtomatik tekshiruvlar.

nit: va blocking: izohlarining farqi nimada?

nit: — mayda, ixtiyoriy taklif; blocking: — tuzatilmaguncha merge qilib bo‘lmaydi.

Pre-commit hook bo‘lsa ham nima uchun CI kerak?

Hook ni --no-verify bilan chetlab o‘tish yoki o‘rnatmaslik mumkin; CI esa har bir PR da majburiy va to‘liq to‘plamni ishlatadi.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

Test piramidasining pastki qavati?

Unit testlar — tez, ko‘p, bazasiz.

Istisnoni Pest da qanday tekshiramiz?

expect(fn () => ...)->toThrow(E::class) — closure bilan.

RefreshDatabase nima qiladi?

Migratsiyani bir marta bajaradi, har testni tranzaksiyada rollback qiladi.

Factory dagi state nima?

Nomlangan variant, masalan ->inactive() — state([...]) orqali.

Validatsiya xatosi qaysi tasdiq bilan tekshiriladi?

assertUnprocessable() va assertJsonValidationErrors([...]).

Qamrov o‘lchash uchun nima kerak?

Xdebug (coverage rejimi) yoki PCOV kengaytmasi.

Larastan nimani tekshiradi?

Laravel ni tushunadigan statik tur tahlili (PHPStan, daraja 0–9).

Hook ni Git da qanday ulashamiz?

.githooks/ papkasi va git config core.hooksPath .githooks.

Chiqish chiptasi

  1. Loyihangizdagi eng xavfli biznes-qoida qaysi va uni qaysi turdagi test bilan himoyalaysiz?
  2. Qamrov 85 %, lekin production da xato chiqdi. Bunga qanday izoh berasiz?
  3. Bugun hamkasbingiz PR iga yozadigan birinchi blocking: izoh qanday bo‘lardi?