13-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash
O‘lchash · N+1 va eager loading · indekslar · Redis kesh · strukturali log · health check va Sentry
Hisobot sahifasi noutbukda 0,2 soniyada ochiladi, productionda esa 9 soniya. Kod bir xil. Nega? Javob bermasdan oldin farq qayerdan kelishini taxmin qiling: kodmi, ma’lumotmi, servermi?
Ko‘pincha sabab — ma’lumot hajmi bilan o‘sadigan so‘rovlar: har bir qator uchun alohida so‘rov (N+1), indekssiz qidiruv (Seq Scan) va har safar qayta hisoblanadigan og‘ir hisobot. Buni taxmin bilan emas, o‘lchab topamiz: profiler, so‘rovlar soni, EXPLAIN ANALYZE, loglar va xatolar monitoringi.
with(), load(), withCount() va Model::preventLazyLoading()EXPLAIN ANALYZE bilan tekshirishniCache::remember, teglar va keshni bekor qilish (invalidation)/up va kengaytirilgan tekshiruvlar) va Sentry orqali xatolar monitoringiniAvval o‘lcha · p50 va p95 · loglar, metrikalar, treyslar · Debugbar va Telescope
Unumdorlik (performance) — tizim so‘rovga qancha tez va qancha resurs sarflab javob berishi. Korxona ilovasida bu bevosita pul: menejer buyurtmani 8 soniya kutsa, kuniga yuzlab daqiqa yo‘qoladi; buxgalter oy oxirida hisobotni ocha olmasa, soliq hisoboti kechikadi. Asosiy qoida: avval o‘lcha, keyin optimallashtir. “Menimcha, shu joy sekin” degan taxmin bilan kodni o‘zgartirish ko‘pincha vaqtni behuda sarflaydi va yangi xatolar keltiradi. Har bir o‘zgarishdan oldin va keyin bir xil sharoitda o‘lchov olinadi — shundagina natijani isbotlash mumkin.
O‘rtacha javob vaqti aldamchi ko‘rsatkich. 20 ta so‘rovdan 18 tasi 100 ms, 2 tasi 2 soniya bo‘lsa, o‘rtacha ~290 ms chiqadi — “yomon emas”dek. Lekin har o‘ninchi foydalanuvchi 2 soniya kutyapti. Shuning uchun persentillar ishlatiladi: p50 (mediana) — so‘rovlarning yarmi shundan tez; p95 — 95 % so‘rov shundan tez, ya’ni eng sekin 5 % ning chegarasi; p99 — eng og‘ir holatlar. Xizmat sifati maqsadi (SLO) odatda p95 orqali yoziladi: “buyurtmalar ro‘yxati p95 ≤ 300 ms”. Bundan tashqari so‘rov uchun SQL so‘rovlar soni, xotira, xatolar ulushi (error rate) va o‘tkazuvchanlik (RPS) kuzatiladi.
Kuzatuvchanlik (observability) — tizim ichida nima bo‘layotganini tashqi signallar orqali tushunish qobiliyati. Uning uch ustuni bor: loglar (har bir hodisa haqida yozuv: “HF-2026-000045 to‘landi”), metrikalar (vaqt bo‘yicha sonlar: RPS, p95, navbat uzunligi) va treyslar (bitta so‘rovning ichki bosqichlari: controller → servis → 4 ta SQL → Redis → tashqi API). Monitoring “nima buzildi?” degan savolga, kuzatuvchanlik esa “nega buzildi?” degan savolga javob beradi. Bank va moliya tizimlarida bu audit va hodisalarni tekshirish (incident investigation) uchun ham majburiy talab.
Laravel’da ishlab chiqish muhitida ikki asosiy profiler bor. barryvdh/laravel-debugbar sahifa pastida panel ko‘rsatadi: so‘rovlar soni va matni, takroriy so‘rovlar, vaqt chizig‘i (timeline), yuklangan modellar soni, xotira. laravel/telescope esa alohida /telescope sahifasida so‘rovlar, navbat vazifalari, keshga murojaatlar, loglar va istisnolarni yozib boradi. Ikkalasi ham faqat dev muhit uchun: --dev bilan o‘rnatiladi, productionda o‘chiq bo‘lishi shart — aks holda SQL matnlari, sessiya va so‘rov ma’lumotlari begona ko‘zga ochilib qoladi. Productionda esa yengilroq vositalar ishlatiladi: strukturali loglar, Sentry, Laravel Pulse kabi panel.
Kuzatuvchanlik — “nega sekin?” va “nega xato?” degan savollarga ma’lumot bilan javob berish imkoniyati.
order.confirmed + order_id, user_id.<?php function persentil(array $ms, int $p): int { sort($ms); $rank = (int) ceil($p / 100 * count($ms)); return $ms[max($rank, 1) - 1]; } $vaqtlar = [120, 95, 110, 2300, 130, 105, 98, 140, 115, 101, 125, 99, 135, 1800, 108, 112, 97, 118, 122, 103]; printf("O‘rtacha: %d ms\n", array_sum($vaqtlar) / count($vaqtlar)); printf("p50: %d ms\n", persentil($vaqtlar, 50)); printf("p95: %d ms\n", persentil($vaqtlar, 95)); printf("p99: %d ms\n", persentil($vaqtlar, 99));
O‘rtacha: 306 ms p50: 112 ms p95: 1800 ms p99: 2300 ms
sort($ms) — persentil tartiblangan qatorda hisoblanadiceil($p / 100 * n) — “eng yaqin rang” (nearest-rank) usuli: 20 ta qiymatda p95 — 19-o‘rinp95: 1800 ms — SLO va sekin so‘rovlarni qidirish aynan shu raqamdan boshlanadi# sahifa pastidagi panel: SQL, vaqt, xotira, modellar composer require barryvdh/laravel-debugbar --dev # alohida /telescope sahifasi: so'rovlar, job, kesh, log composer require laravel/telescope --dev php artisan telescope:install php artisan migrate # .env (faqat lokal!) # APP_DEBUG=true DEBUGBAR_ENABLED=true TELESCOPE_ENABLED=true
Debugbar → Queries: 103 statements, 100 duplicates Debugbar → Timeline: Application 2.41 s Debugbar → Models: Order 50, Counterparty 50, OrderItem 150
--dev — paket faqat require-dev ga yoziladi; composer install --no-dev uni o‘rnatmaydiAPP_DEBUG=false; profiler paneli hech qachon ochiq bo‘lmaydiO‘rtacha qiymat kam sonli juda sekin so‘rovlarni “yashiradi”; p95 esa eng sekin 5 % chegarasini ko‘rsatadi.
Loglar (order.confirmed yozuvi), metrikalar (p95, RPS), treyslar (so‘rov ichidagi SQL va API bosqichlari).
SQL matnlari, sessiya, so‘rov parametrlari begona foydalanuvchiga ko‘rinadi; qo‘shimcha yuk ham tushadi.
Lazy loading · with() va load() · withCount() · preventLazyLoading()
N+1 muammosi — ro‘yxatni olish uchun 1 ta so‘rov va ro‘yxatdagi har bir qator uchun bog‘langan ma’lumotni olishga yana N ta so‘rov bajarilishi. Eloquent munosabatlari standart holatda lazy loading bilan ishlaydi: $order->counterparty birinchi marta murojaat qilinganda alohida select yuboriladi. Blade’da @foreach ($orders as $order) {{ $order->counterparty->name }} yozilsa, 50 ta buyurtma uchun 1 + 50 = 51 ta so‘rov ketadi; sahifada ombor nomi ham chiqsa — 101 ta. Har bir so‘rov tez (1–2 ms) bo‘lsa ham, tarmoq va bazadagi qo‘shimcha ish yig‘ilib, sahifa soniyalab ochiladi. Eng xavflisi — lokal bazada 5 ta yozuv bilan buni sezmaysiz.
Yechim — eager loading: bog‘langan ma’lumotni oldindan, bitta so‘rov bilan yuklash. Order::with(['counterparty', 'warehouse'])->paginate(50) uch so‘rov yuboradi: buyurtmalar, so‘ng where id in (...) bilan barcha kontragentlar va omborlar. Ichma-ich munosabatlar nuqta bilan yoziladi: with('items.product'). Kerakli ustunlarni tanlash mumkin: with('counterparty:id,name') (birlamchi kalit albatta kiritiladi). Munosabatga shart qo‘yish: with(['items' => fn ($q) => $q->where('quantity', '>', 0)]). Model allaqachon olingan bo‘lsa — $order->load('items.product') yoki takror yuklamaslik uchun loadMissing().
Ko‘pincha bog‘langan yozuvlarning o‘zi emas, faqat ularning soni yoki yig‘indisi kerak: “buyurtmada nechta pozitsiya bor?”. Bunda withCount('items') ishlatiladi — u har bir buyurtmaga items_count atributini qo‘shadi va subquery bilan bitta so‘rovda hisoblaydi. Shunga o‘xshash withSum('items', 'total') → items_sum_total. Sikl ichida $order->items()->count() yozish — N+1 ning yashirin turi: har bir chaqiruv alohida select count(*). Xuddi shunday, Livewire komponenti (ProductTable) har qayta render qilinganda so‘rovlar qayta bajariladi, shuning uchun u yerda ham eager loading majburiy.
N+1 ni qo‘lda kuzatib yurish qiyin, shuning uchun Laravel uni xato qilib ko‘rsata oladi: AppServiceProvider::boot() da Model::preventLazyLoading(! $this->app->isProduction()). Endi dev va test muhitida lazy loading LazyLoadingViolationException tashlaydi — xato darhol ko‘rinadi va Pest testlari ham uni ushlaydi. Productionda esa foydalanuvchi sahifasi buzilmasligi uchun o‘chiq qoladi. Muqobil variant: tekshiruvni barcha muhitlarda yoqib, productionda Model::handleLazyLoadingViolationUsing() bilan istisno o‘rniga logga yozish — shunda productiondagi N+1 holatlari ham ko‘rinadi. Model::shouldBeStrict() esa bunga qo‘shimcha ravishda mavjud bo‘lmagan atributga murojaat va $fillable da yo‘q maydonni jimgina tashlab yuborishni ham taqiqlaydi.
<?php function sorovlar(int $n, bool $eager): array { $log = ["select * from orders limit $n"]; if ($eager) { $ids = implode(', ', range(1, $n)); $log[] = "select * from counterparties where id in ($ids)"; return $log; } foreach (range(1, $n) as $id) { $log[] = "select * from counterparties where id = $id"; } return $log; } printf("Lazy (n=50): %d ta so‘rov\n", count(sorovlar(50, false))); printf("Eager (n=50): %d ta so‘rov\n", count(sorovlar(50, true))); $s = sorovlar(3, true); echo $s[1], "\n";
Lazy (n=50): 51 ta so‘rov Eager (n=50): 2 ta so‘rov select * from counterparties where id in (1, 2, 3)
where id in (...) — eager loading barcha kalitlarni bitta so‘rovga yig‘adipublic function index(): View { $orders = Order::query() ->with([ 'counterparty:id,name,inn', 'warehouse:id,code', 'items.product:id,sku,name', ]) ->withCount('items') ->withSum('items', 'total') ->latest() ->paginate(50); return view('orders.index', compact('orders')); } // model allaqachon bor bo'lsa: // $order->loadMissing('items.product');
select * from orders order by created_at desc limit 50 offset 0 select id, name, inn from counterparties where id in (3, 7, 12, ...) select id, code from warehouses where id in (1, 2) select * from order_items where order_id in (101, 102, ...) select id, sku, name from products where id in (5, 9, 14, ...)
'counterparty:id,name,inn' — faqat kerakli ustunlar; id albatta bo‘lsinorder_items, keyin productswithCount('items') — items_count atributi — subquery orqali, alohida so‘rovsizwithSum('items', 'total') — items_sum_total — yig‘indi ham shu so‘rovdacount(*) bilan 6 ta).// app/Providers/AppServiceProvider.php public function boot(): void { // lazy loading -> LazyLoadingViolationException Model::preventLazyLoading(); // productionda sahifa buzilmasin: istisno o'rniga log if ($this->app->isProduction()) { Model::handleLazyLoadingViolationUsing( function (Model $model, string $relation): void { Log::warning('lazy_loading', [ 'model' => $model::class, 'relation' => $relation, ]); }); } }
Illuminate\Database\LazyLoadingViolationException Attempted to lazy load [counterparty] on model [App\Models\Order] but lazy loading is disabled.
preventLazyLoading() — lazy loading — istisno: dev va testda xato darhol ko‘rinadiisProduction() — APP_ENV=production bo‘lsa trueModel::shouldBeStrict() — qo‘shimcha: yo‘q atribut va $fillable dan tashqari maydonni ham taqiqlaydiModel::preventLazyLoading(! $this->app->isProduction()); — productionda tekshiruv umuman o‘chadi.Har bir holatda sahifa nechta so‘rov yuborishini hisoblang (sahifalash count so‘rovini hisobga olmang).
$order->counterparty->name chiqariladi, with() yo‘q.$orders = Order::latest()->take(20)->get();
✓ 21 — 1 ta buyurtmalar so‘rovi + har bir buyurtma uchun kontragent = 21.
$orders = Order::with('counterparty') ->latest()->take(20)->get();
✓ 2 — Buyurtmalar + where id in (...) bilan barcha kontragentlar = 2.
$order->items()->count() chaqiriladi.$orders = Order::with('items')->take(20)->get();
✓ 22 — items() — so‘rov quruvchi (builder): yuklangan kolleksiya ishlatilmaydi. 1 + 1 (eager) + 20 ta count(*) = 22. To‘g‘risi: withCount('items') yoki $order->items->count().
with('items.product') bilan 20 ta buyurtma (jami 60 ta pozitsiya) yuklanadi.$orders = Order::with('items.product')->take(20)->get();
✓ 3 — orders + order_items (in) + products (in) = 3; pozitsiyalar soni ahamiyatsiz.
Ro‘yxat uchun 1 ta va har bir qator uchun yana 1 tadan so‘rov. Lokal bazada qatorlar kam, shuning uchun so‘rovlar soni ham kam bo‘ladi.
with() va load() ning farqi nimada?with() so‘rov bajarilishidan oldin, load() esa allaqachon olingan model yoki kolleksiyaga munosabatlarni yuklaydi.
$order->items()->count() o‘rniga nima yozish kerak?So‘rovda withCount('items') va $order->items_count (yoki yuklangan $order->items->count()).
B-tree · kompozit indeks va chap prefiks · EXPLAIN ANALYZE · indeks ishlamaydigan holatlar
Indeks — jadval ustunlari bo‘yicha alohida tartiblangan tuzilma bo‘lib, baza kerakli qatorlarni butun jadvalni o‘qimasdan topadi. PostgreSQL’da standart indeks turi — B-tree: tenglik (=, in), oraliq (>, between), order by va like 'UN-%' (prefiks bilan) so‘rovlarini tezlashtiradi. Indekssiz so‘rovda baza Seq Scan qiladi — 200 ming qatorni ketma-ket o‘qib, filtrga mosini qoldiradi. Indeks bilan Index Scan — daraxt bo‘yicha bir necha sahifani o‘qib, darhol kerakli qatorlarga boradi. Farq jadval o‘sgan sari ortadi: 1 000 qatorda sezilmaydi, 1 million qatorda o‘nlab yoki yuzlab marta.
Indeks bepul emas: har bir insert/update indeksni ham yangilaydi, disk joyi ketadi. Shuning uchun indeks “har ehtimolga qarshi” emas, haqiqiy so‘rovlar asosida qo‘yiladi: qaysi ustunlar where, join, order by da qatnashadi? OmborPro’da tipik so‘rovlar: “holati confirmed bo‘lgan buyurtmalar, eng yangisi birinchi”, “mahsulotning ombordagi harakatlari sana bo‘yicha”, “muddati o‘tgan to‘lanmagan hisob-fakturalar”. Muhim fakt: PostgreSQL tashqi kalit (foreign key) ustunlariga avtomatik indeks yaratmaydi (MySQL InnoDB yaratadi). foreignId('counterparty_id')->constrained() faqat cheklov qo‘shadi — join va eager loading’dagi where counterparty_id in (...) uchun indeksni o‘zingiz qo‘shishingiz kerak. unique cheklovi esa (masalan, products.sku, stocks(warehouse_id, product_id)) avtomatik ravishda unique indeks yaratadi.
Kompozit indeks — bir nechta ustun bo‘yicha indeks: $table->index(['status', 'created_at']). Ustunlar tartibi hal qiluvchi: indeks telefon kitobiga o‘xshaydi — avval familiya, keyin ism bo‘yicha tartiblangan. Familiya bilan qidirish oson, faqat ism bilan — yo‘q. Bu chap prefiks qoidasi: (status, created_at) indeksi where status = ? va where status = ? and created_at >= ? uchun ishlaydi, lekin faqat where created_at >= ? uchun deyarli foydasiz. Amaliy qoida: avval tenglik bilan solishtiriladigan ustunlar, keyin oraliq yoki tartiblash ustuni. Oraliq shartli ustundan keyingi ustunlar indeksdan qidiruv uchun foydalanilmaydi.
Indeks haqiqatan ishlatilayotganini taxmin qilmasdan, `EXPLAIN ANALYZE` bilan tekshiramiz: u so‘rovni haqiqatan bajaradi va rejani (plan) ko‘rsatadi — Seq Scan yoki Index Scan, qancha qator filtrlab tashlandi (Rows Removed by Filter), haqiqiy vaqt (actual time) va Execution Time. Laravel’da so‘rov SQL’ini ->toRawSql() (Laravel 10.15+) bilan olish yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ->explain() chaqirish mumkin. Indeks ishlamaydigan keng tarqalgan holatlar: ustunga funksiya qo‘llash (whereRaw('date(created_at) = ?')), boshida % bo‘lgan like '%001', turlarning mos kelmasligi, juda past selektivlik (masalan, faqat is_active bo‘yicha — qatorlarning 95 % i true). Kichik jadvalda planner Seq Scan’ni tanlashi normal holat — bu xato emas.
Indeks bazaga kerakli qatorlarni butun jadvalni o‘qimasdan topish imkonini beradi, lekin har bir yozishga qo‘shimcha narx qo‘shadi.
=, in, >, between, order by, like 'UN-%' uchun.(status, created_at). Tartib muhim — chap prefiks qoidasi.sku, (warehouse_id, product_id) — cheklov va indeks bir vaqtda.insert/update indekslarni ham yangilaydi; disk joyi ketadi.counterparty_id, order_id ga o‘zingiz qo‘shing.return new class extends Migration { public function up(): void { Schema::table('orders', function (Blueprint $table) { $table->index(['status', 'created_at']); $table->index('counterparty_id'); }); Schema::table('stock_movements', function (Blueprint $t) { $t->index(['product_id', 'created_at']); }); Schema::table('invoices', function (Blueprint $table) { $table->index(['status', 'due_at']); }); } };
INFO Running migrations. 2026_10_27_100000_add_performance_indexes ........ 184ms DONE -- yaratilgan indekslar: orders_status_created_at_index, -- orders_counterparty_id_index, invoices_status_due_at_index ...
['status', 'created_at'] — avval tenglik ustuni, keyin oraliq/tartiblash ustuniindex('counterparty_id') — FK ustuni: join va eager loading in (...) uchun['status', 'due_at'] — “muddati o‘tgan to‘lanmagan hisob-fakturalar” hisobotijadval_ustun1_ustun2_indexEXPLAIN (ANALYZE, COSTS OFF) SELECT id, number, total FROM orders WHERE status = 'confirmed' AND created_at >= '2026-10-01' ORDER BY created_at DESC LIMIT 50;
-- indeks yo'q (200 000 qator): Seq Scan on orders (actual time=0.02..39.5 rows=4210 loops=1) Rows Removed by Filter: 195790 Execution Time: 41.9 ms -- (status, created_at) indeksi bilan: Index Scan Backward using orders_status_created_at_index on orders Execution Time: 0.2 ms
update/delete uchun ehtiyot bo‘lingorder by created_at desc ham indeks tartibidan olinadi, Sort yo‘qOrder::where(...)->explain() yoki ->toRawSql() bilan SQL’ni olib psql’da ishga tushiring.| Holat | Nega ishlamaydi | Yechim |
|---|---|---|
whereRaw('date(created_at) = ?') | ustunga funksiya qo‘llangan | whereBetween('created_at', [$kun, $ertasi]) |
like '%001' | boshida % — tartib foydasiz | prefiks qidiruv like 'UN-%' yoki to‘liq matnli qidiruv |
Indeks (status, created_at), so‘rov faqat created_at bo‘yicha | chap prefiks yo‘q | alohida created_at indeksi yoki tartibni o‘zgartirish |
where is_active = true (95 % qator) | selektivlik past — Seq Scan arzonroq | indeks qo‘ymang yoki qisman indeks |
where inn = 123456789 (ustun varchar) | tur mos emas — almashtirish kerak | qiymatni satr sifatida bering |
CREATE INDEX ... ON invoices (due_at) WHERE status <> 'paid' — migratsiyada DB::statement() bilan.(status, created_at) indeksi where created_at >= ? so‘roviga nega yordam bermaydi?Chap prefiks qoidasi: indeks avval status bo‘yicha tartiblangan; birinchi ustunsiz undan samarali foydalanib bo‘lmaydi.
EXPLAIN ANALYZE natijasida qaysi qatorlar indeks yetishmasligini ko‘rsatadi?Seq Scan va katta Rows Removed by Filter; shuningdek, Sort tuguni va katta Execution Time.
foreignId()->constrained() indeks yaratadimi?Yo‘q, faqat tashqi kalit cheklovini qo‘shadi; indeksni $table->index('counterparty_id') bilan alohida qo‘shish kerak.
Cache::remember · TTL va kalitlar · teglar · keshni bekor qilish · stampede
Kesh — qimmat hisoblangan natijani tez xotirada vaqtincha saqlab, keyingi so‘rovlarda qayta hisoblamaslik. Eng yaxshi nomzodlar — kam o‘zgaradigan, lekin tez-tez o‘qiladigan ma’lumotlar: oylik savdo hisoboti, kategoriyalar daraxti, Markaziy bank kurslari (CbuRateService — kurs kuniga bir marta o‘zgaradi), dashboard ko‘rsatkichlari. Keshlanmaydiganlar: mavjud qoldiq tekshiruvi (rezerv qilishdan oldin har doim bazadan, tranzaksiya ichida), to‘lov holati, foydalanuvchi huquqlari kabi har soniyada to‘g‘ri bo‘lishi shart bo‘lgan ma’lumotlar. Kesh — tezlik va yangilik (freshness) o‘rtasidagi kelishuv: “hisobot 10 daqiqagacha eskirgan bo‘lishi mumkin” degan qarorni biznes bilan kelishib olish kerak.
Laravel 12 da standart kesh drayveri — database. Productionda Redis ishlatiladi: .env da CACHE_STORE=redis, REDIS_HOST=redis (Docker Compose servisi nomi), REDIS_CLIENT=phpredis. Asosiy API: Cache::remember($key, $ttl, $callback) — kalit bo‘lsa qiymatni qaytaradi (HIT), bo‘lmasa callback’ni bajarib, natijani TTL muddatga saqlaydi (MISS). TTL soniyalarda yoki now()->addMinutes(10) ko‘rinishida beriladi. Cache::forget($key) — o‘chirish, Cache::rememberForever() — muddatsiz (ehtiyot bo‘ling: faqat aniq invalidation bo‘lsa). Keshga Eloquent modellar emas, oddiy massiv yoki DTO saqlang: modelni serializatsiya qilish og‘ir va keyinchalik munosabatlar bilan kutilmagan holatlar beradi.
Kesh kaliti natijaga ta’sir qiluvchi barcha parametrlarni o‘z ichiga olishi shart. report:sales kaliti bilan oktyabr hisobotini keshlasangiz, noyabr uchun ham oktyabr raqamlari chiqadi — bu eng xavfli kesh xatosi, chunki dastur “ishlayapti”, faqat noto‘g‘ri raqam ko‘rsatadi. To‘g‘ri kalit: report:sales:2026-10:wh=3. Foydalanuvchiga xos ma’lumot bo‘lsa (masalan, menejer faqat o‘z buyurtmalarini ko‘radi) — kalitga user_id yoki rol kiritiladi, aks holda bir foydalanuvchining ma’lumoti boshqasiga ko‘rinib qoladi. Kalitga versiya qo‘shish (v2) hisobot formati o‘zgarganda eski keshdan qutulishning oddiy usuli.
Keshni bekor qilish (invalidation) — keshlashning eng qiyin qismi. Ikki usul bor: qisqa TTL (oddiy, lekin ma’lumot TTL davomida eskirgan bo‘lishi mumkin) va hodisaga asoslangan tozalash. Laravel teglari (tags) bog‘liq kalitlarni guruhlaydi: Cache::tags(['reports'])->remember(...) va buyurtma tasdiqlanganda Cache::tags(['reports'])->flush() — barcha hisobotlar bir zarbada tozalanadi. Teglar redis, memcached va array drayverlarida ishlaydi, file va database da ishlamaydi. Teg bilan saqlangan qiymatni o‘sha teglar bilan o‘qish kerak. Yana bir xavf — cache stampede: mashhur kalit muddati tugaganda bir vaqtda yuzlab so‘rov og‘ir hisobotni qayta hisoblashga tushadi. Himoya: Cache::lock('report:sales:2026-10', 10)->block(5, fn () => ...) bilan faqat bitta jarayon hisoblaydi, qolganlari kutadi.
<?php function remember(array &$c, string $k, int $ttl, int $now, callable $fn): array { if (isset($c[$k]) && $c[$k]['exp'] > $now) { return [$c[$k]['v'], 'HIT']; } $c[$k] = ['v' => $fn(), 'exp' => $now + $ttl]; return [$c[$k]['v'], 'MISS']; } $cache = []; $hisobot = fn () => array_sum([1200000, 850000, 430000]); foreach ([0, 100, 599, 600, 700] as $t) { [$v, $h] = remember($cache, 'report:sales:2026-10', 600, $t, $hisobot); echo "t={$t}s {$h} {$v}\n"; }
t=0s MISS 2480000 t=100s HIT 2480000 t=599s HIT 2480000 t=600s MISS 2480000 t=700s HIT 2480000
isset && exp > $now — kalit bor va muddati tugamagan — HIT, hisoblash yo‘q$now + $ttl — TTL = 600 s: 600-soniyada kalit eskiradi va qayta hisoblanadiCache::remember — Laravel’da xuddi shu mantiq bitta chaqiruvdapublic function monthlySales(string $month, int $whId): array { $key = "report:sales:v1:{$month}:wh={$whId}"; $tags = ['reports', "warehouse:{$whId}"]; return Cache::tags($tags)->remember($key, now()->addMinutes(10), fn () => Order::query() ->where('warehouse_id', $whId) ->where('status', OrderStatus::Shipped) ->whereBetween('created_at', $this->monthRange($month)) ->selectRaw('date(created_at) as day, sum(total) as sum') ->groupBy('day') ->pluck('sum', 'day') ->all()); }
1-chaqiruv: MISS → 3 ta SQL, 640 ms 2-chaqiruv: HIT → 0 ta SQL, 2 ms (Redis GET)
$key — oy, ombor va format versiyasi — natijaga ta’sir qiluvchi hamma narsatags([...]) — keyin reports yoki bitta ombor bo‘yicha tozalash mumkinnow()->addMinutes(10) — TTL — xavfsizlik to‘ri: invalidation unutilsa ham 10 daqiqada yangilanadi->all() — keshga kolleksiya yoki model emas, oddiy massiv saqlanadifile va database drayverlarida ishlamaydi: .env da CACHE_STORE=redis.// app/Listeners/FlushReportCache.php class FlushReportCache { public function handle(OrderConfirmed $event): void { $whId = $event->order->warehouse_id; Cache::tags(["warehouse:{$whId}"])->flush(); } } // stampede himoyasi: bir vaqtda faqat bitta jarayon hisoblaydi $data = Cache::lock("lock:report:{$month}", 10) ->block(5, fn () => $reports->monthlySales($month, 1)); // .env // CACHE_STORE=redis REDIS_HOST=redis REDIS_CLIENT=phpredis
OrderConfirmed(BY-2026-000123, warehouse_id=1) → Cache::tags(['warehouse:1'])->flush() → keyingi hisobot so'rovi: MISS, yangi raqamlar
tags([...])->flush() — faqat shu omborning hisobotlari tozalanadi, boshqalari keshda qoladiCache::lock()->block(5, ...) — qulf 10 s; boshqa jarayonlar 5 s gacha kutadiHar bir ma’lumotni to‘g‘ri qutiga joylashtiring.
Aks holda turli parametrlar bir kalitni bo‘lishadi va noto‘g‘ri (boshqa oy yoki ombor) natija qaytadi.
file va database (shuningdek dynamodb) drayverlarida; Redis yoki Memcached kerak.
Mashhur kalit eskirganda ko‘p jarayon bir vaqtda qayta hisoblaydi; Cache::lock()->block() bilan faqat bitta jarayon hisoblaydi.
Log darajalari · kontekst · JSON kanal · request_id · maxfiy ma’lumotlar
Oddiy matnli log (Buyurtma 123 tasdiqlandi, summa 1500000) inson uchun o‘qiladi, lekin uni qidirish va tahlil qilish qiyin: “oxirgi soatda Payme orqali muvaffaqiyatsiz to‘lovlar nechta?” degan savolga javob olish uchun regex yozish kerak. Strukturali loglash — har bir yozuvni o‘zgarmas xabar va alohida maydonlardan (kontekst) iborat qilish: Log::info('order.confirmed', ['order_id' => 123, 'total' => 1500000]). Xabar matni o‘zgarmas bo‘lgani uchun bir turdagi hodisalarni sanash oson, maydonlar bo‘yicha esa filtrlash mumkin. Log yig‘ish tizimlari (Loki, ELK, Graylog) JSON formatdagi yozuvni to‘g‘ridan-to‘g‘ri indeksaydi.
Laravel loglash Monolog kutubxonasi ustiga qurilgan va RFC 5424 dagi 8 ta darajani qo‘llaydi: debug, info, notice, warning, error, critical, alert, emergency. Darajani to‘g‘ri tanlash muhim: info — biznes hodisalari (buyurtma tasdiqlandi, import tugadi), warning — g‘ayrioddiy, lekin tizim ishlayapti (kurs API sekin javob berdi, qayta urinish), error — amal bajarilmadi (to‘lov webhook imzosi noto‘g‘ri), critical — tizimning muhim qismi ishlamayapti (baza ulanmadi). Kanal LOG_LEVEL dan past darajalarni yozmaydi: productionda odatda info yoki warning, debug emas.
Kanallar config/logging.php da sozlanadi. JSON chiqarish uchun monolog drayverli kanal yaratiladi va formatter sifatida Monolog\Formatter\JsonFormatter beriladi; .env da LOG_CHANNEL=stack va LOG_STACK=daily,json bilan oddiy va JSON loglar bir vaqtda yoziladi. Docker konteynerlarida loglarni fayl o‘rniga php://stderr ga yozish qulay — konteyner platformasi ularni o‘zi yig‘adi. Har bir so‘rovga request_id (korrelyatsiya identifikatori) berish — bitta foydalanuvchi so‘rovi bilan bog‘liq barcha yozuvlarni (controller, servis, navbat vazifasi) bitta qidiruv bilan topish imkonini beradi. Laravel 11 dagi Context facade’i (Context::add('request_id', ...)) qo‘shilgan ma’lumotni barcha log yozuvlariga avtomatik qo‘shadi va navbatga yuborilgan job’larga ham uzatadi.
Loglash xavfsizlik bilan bevosita bog‘liq. Logga hech qachon parol, JWT/API token, karta raqami, to‘liq pasport ma’lumoti yozilmaydi; telefon va STIR kabi shaxsiy ma’lumotlar niqoblanadi (+99890*****67). Log fayllari ko‘pincha ko‘proq odamga (DevOps, tashqi monitoring xizmati) ochiq bo‘ladi va uzoq saqlanadi — shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonun talablari loglarga ham tegishli. Ikkinchi xato — haddan tashqari ko‘p loglash: har bir sikl iteratsiyasida debug yozish disk va log tizimini to‘ldiradi. Uchinchisi — istisnoni “yutib yuborish”: catch (Exception $e) {} o‘rniga kamida report($e) yoki Log::error('...', ['exception' => $e]).
// app/Http/Middleware/AssignRequestId.php public function handle(Request $request, Closure $next): Response { $id = $request->header('X-Request-Id') ?: (string) Str::uuid(); Context::add('request_id', $id); $response = $next($request); $response->headers->set('X-Request-Id', $id); return $response; } // app/Services/OrderService.php public function logConfirmed(Order $order): void { Log::info('order.confirmed', [ 'order_id' => $order->id, 'number' => $order->number, 'total' => $order->total, 'user_id' => auth()->id(), ]); }
[2026-10-27 10:15:02] production.INFO: order.confirmed
{"order_id":123,"number":"BY-2026-000123","total":"1500000.00",
"user_id":7} {"request_id":"9b2f6c1e-..."}[...] kontekst — o‘zgaruvchan qiymatlar alohida maydonlarda, matn ichida emasContext::add — Laravel 12: shu so‘rovdagi barcha loglarga va job’larga qo‘shiladiX-Request-Id — javob sarlavhasida qaytariladi — foydalanuvchi xabar berganda shu ID bilan qidiramizuse Monolog\Formatter\JsonFormatter; use Monolog\Handler\StreamHandler; return [ 'default' => env('LOG_CHANNEL', 'stack'), 'channels' => [ 'stack' => ['driver' => 'stack', 'channels' => explode(',', env('LOG_STACK', 'single'))], 'json' => [ 'driver' => 'monolog', 'level' => env('LOG_LEVEL', 'info'), 'handler' => StreamHandler::class, 'handler_with' => ['stream' => 'php://stderr'], 'formatter' => JsonFormatter::class, ], // single, daily, stderr ... standart kanallar ], ];
{"message":"order.confirmed","context":{"order_id":123,
"total":"1500000.00"},"level":200,"level_name":"INFO",
"channel":"production","datetime":"2026-10-27T10:15:02.123456+05:00",
"extra":{"request_id":"9b2f6c1e-..."}}'driver' => 'monolog' — istalgan Monolog handler va formatter bilan kanalphp://stderr — Docker’da loglar konteyner chiqishiga yoziladiLOG_STACK=daily,json — bir vaqtda kunlik fayl va JSON oqimi.env: LOG_CHANNEL=stack, LOG_STACK=daily,json, LOG_LEVEL=info. Natijadagi level: 200 — Monolog’da INFO.<?php function logLine(string $level, string $msg, array $ctx): string { $secret = ['password', 'token', 'card_number']; foreach ($ctx as $k => $v) { if (in_array($k, $secret, true)) { $ctx[$k] = '***'; } elseif ($k === 'phone') { $ctx[$k] = substr($v, 0, 6) . '*****' . substr($v, -2); } } return json_encode(['level' => strtoupper($level), 'message' => $msg, 'context' => $ctx]); } echo logLine('warning', 'payment.failed', [ 'invoice_id' => 45, 'method' => 'payme', 'token' => 'tok_abc123', 'phone' => '+998901234567', ]), "\n";
{"level":"WARNING","message":"payment.failed","context":{"invoice_id":45,"method":"payme","token":"***","phone":"+99890*****67"}}$secret — parol va tokenlar to‘liq yashiriladitap sozlamasi orqali barcha loglarga qo‘llash mumkin.Xabar o‘zgarmas, qiymatlar alohida maydonlarda — hodisalarni sanash, filtrlash va maydon bo‘yicha qidirish oson.
LOG_LEVEL=debug qo‘yish nega yomon?Juda ko‘p yozuv: disk va log tizimi to‘ladi, kerakli yozuvni topish qiyinlashadi, maxfiy ma’lumot oqib chiqish xavfi oshadi.
Parol, token (JWT, API kalit), karta raqami; shaxsiy ma’lumotlar (telefon, STIR) esa niqoblanadi.
/up marshruti · DiagnosingHealth · kengaytirilgan tekshiruvlar · Sentry bilan xatolar monitoringi
Health check — tizim ishlayotganini avtomatik tekshirish uchun maxsus endpoint. Uni yuklama taqsimlovchi (load balancer), Docker healthcheck, uptime monitoring xizmatlari (masalan, Uptime Kuma) har 10–30 soniyada chaqiradi va javob 200 bo‘lmasa, signal beradi yoki konteynerni qayta ishga tushiradi. Ikki darajani farqlash foydali: liveness (“jarayon tirikmi?” — ilova umuman javob beryaptimi) va readiness (“so‘rovlarga xizmat qila oladimi?” — baza, Redis, navbat ham ishlayaptimi). Laravel 12 da bootstrap/app.php dagi withRouting(..., health: '/up') parametri tayyor /up marshrutini yaratadi: ilova yuklansa 200, istisno bo‘lsa 500 qaytaradi.
/up so‘rovi kelganda Laravel Illuminate\Foundation\Events\DiagnosingHealth hodisasini yuboradi. Bu hodisaga listener qo‘shib, o‘z tekshiruvlaringizni ulash mumkin: masalan, DB::select('select 1') va Redis’ga yozish. Listener istisno tashlasa, /up 500 qaytaradi. Batafsilroq ma’lumot kerak bo‘lsa (qaysi qism ishlamayapti, javob vaqti qancha), alohida /health marshruti JSON qaytaradi: {"status":"degraded","checks":{...}}. Bunda muhimlik darajasi hisobga olinadi: baza ishlamasa — fail (503), navbat ishchisi orqada qolsa — degraded (200, lekin ogohlantirish). Health endpoint maxfiy ma’lumot (parol, versiya tafsilotlari, ichki IP) chiqarmasligi kerak; batafsil javobni token yoki IP bilan himoyalash tavsiya etiladi.
Sentry — xatolar (exceptions) va unumdorlikni kuzatish platformasi. Ilovada ushlanmagan istisno yuz berganda, Sentry uni stack trace, so‘rov URL’i, foydalanuvchi, muhit va reliz versiyasi bilan birga yuboradi; bir xil xatolarni bitta “issue” ga guruhlaydi va yangi xato paydo bo‘lganda jamoaga xabar beradi. O‘rnatish: composer require sentry/sentry-laravel, php artisan sentry:publish --dsn=..., so‘ng Laravel 12 da bootstrap/app.php dagi withExceptions() ichida Integration::handles($exceptions). SENTRY_TRACES_SAMPLE_RATE (masalan, 0.2) so‘rovlarning qancha qismi uchun unumdorlik treysi yozilishini belgilaydi — 1.0 productionda qimmat va ortiqcha.
Moliya-bank sohasida monitoringga ma’lumot yuborishda ehtiyot bo‘lish kerak. Sentry standart holatda shaxsiy ma’lumotlarni (IP, cookie, foydalanuvchi) yubormaydi (send_default_pii o‘chiq) — buni shunday qoldiring va kerak bo‘lsa faqat user_id ni qo‘shing. Ma’lumotlarni mamlakat ichida saqlash talabi bo‘lsa, Sentry’ning o‘z serveringizga o‘rnatiladigan (self-hosted) varianti yoki Sentry API bilan mos ochiq kodli GlitchTip ishlatiladi. Kuzatuvchanlik tizimi to‘liq zanjir bo‘lib ishlaydi: Sentry xato haqida xabar beradi → issue’dagi request_id bo‘yicha JSON loglardan to‘liq tarix topiladi → Debugbar yoki EXPLAIN ANALYZE bilan sabab tahlil qilinadi → tuzatish va test → reliz.
// bootstrap/app.php return Application::configure(basePath: dirname(__DIR__)) ->withRouting( web: __DIR__.'/../routes/web.php', api: __DIR__.'/../routes/api.php', commands: __DIR__.'/../routes/console.php', health: '/up', ) // ... ->create(); // AppServiceProvider::boot() Event::listen(function (DiagnosingHealth $event) { DB::select('select 1'); Cache::store('redis')->put('health:ping', now()->timestamp, 60); });
$ curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://omborpro.test/up
200
# PostgreSQL to'xtatilganda:
500health: '/up' — tayyor marshrut: ilova yuklansa 200, istisno bo‘lsa 500/up chaqirilganda yuboriladigan hodisaEvent::listen(fn (DiagnosingHealth $e)) — turi bo‘yicha hodisani aniqlaydi; istisno → 500/up — Docker healthcheck va uptime monitor uchun yengil tekshiruv; og‘ir so‘rovlar qo‘ymang.Route::get('/health', function () { $check = function (callable $fn): array { $t = microtime(true); $ok = rescue(fn () => $fn() !== false, false, false); $ms = (int) round((microtime(true) - $t) * 1000); return ['ok' => $ok, 'ms' => $ms]; }; $checks = [ 'database' => $check(fn () => DB::select('select 1')), 'redis' => $check(fn () => Redis::ping()), 'queue' => $check(fn () => Queue::size('default') < 1000), ]; $fail = ! $checks['database']['ok'] || ! $checks['redis']['ok']; $all = ! in_array(false, array_column($checks, 'ok'), true); $status = $fail ? 'fail' : ($all ? 'ok' : 'degraded'); $code = $fail ? 503 : 200; return response()->json(compact('status', 'checks'), $code); });
HTTP/1.1 200 OK
{"status":"degraded","checks":{"database":{"ok":true,"ms":3},
"redis":{"ok":true,"ms":1},"queue":{"ok":false,"ms":2}}}rescue($fn, false, false) — istisnoni ushlab false qaytaradi, report qilmaydifail va 503degraded: ishlayapti, lekin ogohlantirish->middleware('throttle:30,1') qo‘shib, uni ortiqcha chaqiruvlardan himoyalang.<?php $checks = [ 'database' => ['ok' => true, 'critical' => true], 'redis' => ['ok' => true, 'critical' => true], 'queue' => ['ok' => false, 'critical' => false], ]; $failed = array_keys(array_filter($checks, fn ($c) => !$c['ok'])); $critical = array_filter($failed, fn ($n) => $checks[$n]['critical']); $status = match (true) { $critical !== [] => 'fail', $failed !== [] => 'degraded', default => 'ok', }; $http = $status === 'fail' ? 503 : 200; echo "HTTP $http\n"; echo json_encode(['status' => $status, 'failed' => $failed]), "\n";
HTTP 200
{"status":"degraded","failed":["queue"]}match (true) — eng jiddiy holat birinchi tekshiriladi503 / 200 — degraded da trafik to‘xtatilmaydi, faqat ogohlantirish beriladi// composer require sentry/sentry-laravel // php artisan sentry:publish --dsn=https://KEY@sentry.example.uz/1 // bootstrap/app.php use Illuminate\Foundation\Configuration\Exceptions; use Sentry\Laravel\Integration; return Application::configure(basePath: dirname(__DIR__)) // ->withRouting(...)->withMiddleware(...) ->withExceptions(function (Exceptions $exceptions) { Integration::handles($exceptions); }) ->create(); // .env // SENTRY_LARAVEL_DSN=https://KEY@sentry.example.uz/1 // SENTRY_TRACES_SAMPLE_RATE=0.2 // SENTRY_SEND_DEFAULT_PII=false
$ php artisan sentry:test [Sentry] DSN discovered! [Sentry] Sending test event... [Sentry] Event sent with ID: 3f1c...e9
Integration::handles — Laravel 12: ushlanmagan istisnolar Sentry’ga yuboriladiTRACES_SAMPLE_RATE=0.2 — so‘rovlarning 20 % i uchun unumdorlik treysiSEND_DEFAULT_PII=false — IP, cookie, foydalanuvchi ma’lumotlari yuborilmaydi.env da, repozitoriyga yozilmaydi.Liveness — jarayon tirik va javob beryapti; readiness — bog‘liq servislar (baza, Redis) bilan birga so‘rovlarga xizmat qila oladi.
/up marshrutiga o‘z tekshiruvingizni qanday qo‘shasiz?DiagnosingHealth hodisasiga listener qo‘shiladi; listener istisno tashlasa /up 500 qaytaradi.
send_default_pii=false, kichik traces_sample_rate, DSN faqat .env da, kerak bo‘lsa self-hosted Sentry/GlitchTip.
with(), load(), withCount(); dev muhitda Model::preventLazyLoading().EXPLAIN ANALYZE bilan tekshiring.flush(); teglar uchun Redis kerak.request_id; maxfiy ma’lumotlar yo‘q./up + DiagnosingHealth, JSON /health (503), Sentry bilan xatolar monitoringi.with() siz chiqarilsa, nechta so‘rov ketadi?1 + 50 = 51 ta.
withCount('items') qaysi atributni qo‘shadi?items_count.
Model::preventLazyLoading() qachon istisno tashlaydi?Yoqilgan muhitda munosabat oldindan yuklanmagan holda unga murojaat qilinganda — LazyLoadingViolationException.
(status, created_at) indeksi qaysi so‘rovga mos: where status = ? yoki where created_at > ??where status = ? (chap prefiks).
EXPLAIN ANALYZE dagi Seq Scan nimani anglatadi?Jadval to‘liq ketma-ket o‘qilgan — indeks ishlatilmagan.
Cache::tags() ishlashi uchun qaysi drayver kerak?Redis (yoki Memcached); file va database mos emas.
Bir turdagi hodisalarni sanash va maydonlar bo‘yicha qidirish uchun.
503 (Service Unavailable) — load balancer HTTP kodga qaraydi.
Cache::remember('report', 600, ...) kalitida qanday xato bor va uni qanday tuzatasiz?request_id yordamida sababni qanday topasiz?