13

13-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Unumdorlik va kuzatuvchanlik

O‘lchash · N+1 va eager loading · indekslar · Redis kesh · strukturali log · health check va Sentry

Muammoli savol

Hisobot sahifasi noutbukda 0,2 soniyada ochiladi, productionda esa 9 soniya. Kod bir xil. Nega? Javob bermasdan oldin farq qayerdan kelishini taxmin qiling: kodmi, ma’lumotmi, servermi?

Javob

Ko‘pincha sabab — ma’lumot hajmi bilan o‘sadigan so‘rovlar: har bir qator uchun alohida so‘rov (N+1), indekssiz qidiruv (Seq Scan) va har safar qayta hisoblanadigan og‘ir hisobot. Buni taxmin bilan emas, o‘lchab topamiz: profiler, so‘rovlar soni, EXPLAIN ANALYZE, loglar va xatolar monitoringi.

O‘quv maqsadlari

  • Tushuntirish — unumdorlik ko‘rsatkichlari (p50/p95, so‘rovlar soni, xatolar ulushi) va kuzatuvchanlikning uch ustunini
  • Aniqlash — N+1 muammosini Debugbar yoki so‘rovlar logi yordamida
  • Qo‘llash — eager loading: with(), load(), withCount() va Model::preventLazyLoading()
  • Loyihalash — PostgreSQL uchun kompozit indekslarni va ularni EXPLAIN ANALYZE bilan tekshirishni
  • Yozish — Redis asosidagi kesh: Cache::remember, teglar va keshni bekor qilish (invalidation)
  • Sozlash — strukturali (JSON) loglash, so‘rov identifikatori va maxfiy maydonlarni yashirish
  • Yaratish — health check endpoint (/up va kengaytirilgan tekshiruvlar) va Sentry orqali xatolar monitoringini
  • Baholash — optimallashtirish natijasini “oldin/keyin” o‘lchovlari bilan
Ma’ruza rejasi
  1. Unumdorlik va kuzatuvchanlik asoslari
  2. N+1 muammosi va eager loading
  3. Indekslar va so‘rov rejasi
  4. Redis bilan keshlash
  5. Strukturali loglash
  6. Health check va Sentry

1. Unumdorlik va kuzatuvchanlik asoslari

Avval o‘lcha · p50 va p95 · loglar, metrikalar, treyslar · Debugbar va Telescope

Unumdorlik (performance) — tizim so‘rovga qancha tez va qancha resurs sarflab javob berishi. Korxona ilovasida bu bevosita pul: menejer buyurtmani 8 soniya kutsa, kuniga yuzlab daqiqa yo‘qoladi; buxgalter oy oxirida hisobotni ocha olmasa, soliq hisoboti kechikadi. Asosiy qoida: avval o‘lcha, keyin optimallashtir. “Menimcha, shu joy sekin” degan taxmin bilan kodni o‘zgartirish ko‘pincha vaqtni behuda sarflaydi va yangi xatolar keltiradi. Har bir o‘zgarishdan oldin va keyin bir xil sharoitda o‘lchov olinadi — shundagina natijani isbotlash mumkin.

O‘rtacha javob vaqti aldamchi ko‘rsatkich. 20 ta so‘rovdan 18 tasi 100 ms, 2 tasi 2 soniya bo‘lsa, o‘rtacha ~290 ms chiqadi — “yomon emas”dek. Lekin har o‘ninchi foydalanuvchi 2 soniya kutyapti. Shuning uchun persentillar ishlatiladi: p50 (mediana) — so‘rovlarning yarmi shundan tez; p95 — 95 % so‘rov shundan tez, ya’ni eng sekin 5 % ning chegarasi; p99 — eng og‘ir holatlar. Xizmat sifati maqsadi (SLO) odatda p95 orqali yoziladi: “buyurtmalar ro‘yxati p95 ≤ 300 ms”. Bundan tashqari so‘rov uchun SQL so‘rovlar soni, xotira, xatolar ulushi (error rate) va o‘tkazuvchanlik (RPS) kuzatiladi.

Kuzatuvchanlik (observability) — tizim ichida nima bo‘layotganini tashqi signallar orqali tushunish qobiliyati. Uning uch ustuni bor: loglar (har bir hodisa haqida yozuv: “HF-2026-000045 to‘landi”), metrikalar (vaqt bo‘yicha sonlar: RPS, p95, navbat uzunligi) va treyslar (bitta so‘rovning ichki bosqichlari: controller → servis → 4 ta SQL → Redis → tashqi API). Monitoring “nima buzildi?” degan savolga, kuzatuvchanlik esa “nega buzildi?” degan savolga javob beradi. Bank va moliya tizimlarida bu audit va hodisalarni tekshirish (incident investigation) uchun ham majburiy talab.

Laravel’da ishlab chiqish muhitida ikki asosiy profiler bor. barryvdh/laravel-debugbar sahifa pastida panel ko‘rsatadi: so‘rovlar soni va matni, takroriy so‘rovlar, vaqt chizig‘i (timeline), yuklangan modellar soni, xotira. laravel/telescope esa alohida /telescope sahifasida so‘rovlar, navbat vazifalari, keshga murojaatlar, loglar va istisnolarni yozib boradi. Ikkalasi ham faqat dev muhit uchun: --dev bilan o‘rnatiladi, productionda o‘chiq bo‘lishi shart — aks holda SQL matnlari, sessiya va so‘rov ma’lumotlari begona ko‘zga ochilib qoladi. Productionda esa yengilroq vositalar ishlatiladi: strukturali loglar, Sentry, Laravel Pulse kabi panel.

KUZATUVCHANLIK

Tizim ichini ko‘rish: uch ustun

Kuzatuvchanlik — “nega sekin?” va “nega xato?” degan savollarga ma’lumot bilan javob berish imkoniyati.

Loglar
Hodisa yozuvlari: kim, qachon, nima qildi. Masalan, order.confirmed + order_id, user_id.
Metrikalar
Vaqt bo‘yicha sonlar: RPS, p95 javob vaqti, xatolar ulushi, navbat uzunligi.
Treyslar
Bitta so‘rovning bosqichlari va har birining davomiyligi: controller → SQL → Redis → API.
Profillash
Dev muhitda bitta sahifani chuqur tahlil qilish: Debugbar, Telescope.
Monitoring “nima buzildi?”, kuzatuvchanlik “nega buzildi?” degan savolga javob beradi.
PERSENTILLAR

O‘rtacha emas, p95 ga qarang

<?php
function persentil(array $ms, int $p): int
{
    sort($ms);
    $rank = (int) ceil($p / 100 * count($ms));
    return $ms[max($rank, 1) - 1];
}

$vaqtlar = [120, 95, 110, 2300, 130, 105, 98, 140, 115, 101,
    125, 99, 135, 1800, 108, 112, 97, 118, 122, 103];

printf("O‘rtacha: %d ms\n", array_sum($vaqtlar) / count($vaqtlar));
printf("p50: %d ms\n", persentil($vaqtlar, 50));
printf("p95: %d ms\n", persentil($vaqtlar, 95));
printf("p99: %d ms\n", persentil($vaqtlar, 99));
▶ Natija
O‘rtacha: 306 ms
p50: 112 ms
p95: 1800 ms
p99: 2300 ms
  • sort($ms) — persentil tartiblangan qatorda hisoblanadi
  • ceil($p / 100 * n) — “eng yaqin rang” (nearest-rank) usuli: 20 ta qiymatda p95 — 19-o‘rin
  • O‘rtacha 306 ms — “yaxshi”dek, lekin har 10-foydalanuvchi ~2 s kutyapti
  • p95: 1800 ms — SLO va sekin so‘rovlarni qidirish aynan shu raqamdan boshlanadi
PROFILERLAR

Debugbar va Telescope — faqat dev uchun

# sahifa pastidagi panel: SQL, vaqt, xotira, modellar
composer require barryvdh/laravel-debugbar --dev

# alohida /telescope sahifasi: so'rovlar, job, kesh, log
composer require laravel/telescope --dev
php artisan telescope:install
php artisan migrate

# .env (faqat lokal!)
# APP_DEBUG=true  DEBUGBAR_ENABLED=true  TELESCOPE_ENABLED=true
▶ Natija
Debugbar → Queries: 103 statements, 100 duplicates
Debugbar → Timeline: Application 2.41 s
Debugbar → Models: Order 50, Counterparty 50, OrderItem 150
  • --dev — paket faqat require-dev ga yoziladi; composer install --no-dev uni o‘rnatmaydi
  • Queries — so‘rovlar soni va takroriy (duplicate) so‘rovlar — N+1 belgisi
  • Models — qancha Eloquent model yuklangani: xotira sarfini ko‘rsatadi
  • Production — APP_DEBUG=false; profiler paneli hech qachon ochiq bo‘lmaydi
Productionda: strukturali loglar, Sentry, Laravel Pulse (sekin so‘rovlar va endpointlar paneli).
O‘zingizni tekshiring
Nima uchun SLO o‘rtacha vaqt bilan emas, p95 bilan yoziladi?

O‘rtacha qiymat kam sonli juda sekin so‘rovlarni “yashiradi”; p95 esa eng sekin 5 % chegarasini ko‘rsatadi.

Kuzatuvchanlikning uch ustunini sanang va har biriga bittadan misol keltiring.

Loglar (order.confirmed yozuvi), metrikalar (p95, RPS), treyslar (so‘rov ichidagi SQL va API bosqichlari).

Debugbar productionda yoqilib qolsa, qanday xavf tug‘iladi?

SQL matnlari, sessiya, so‘rov parametrlari begona foydalanuvchiga ko‘rinadi; qo‘shimcha yuk ham tushadi.

2. N+1 muammosi va eager loading

Lazy loading · with() va load() · withCount() · preventLazyLoading()

N+1 muammosi — ro‘yxatni olish uchun 1 ta so‘rov va ro‘yxatdagi har bir qator uchun bog‘langan ma’lumotni olishga yana N ta so‘rov bajarilishi. Eloquent munosabatlari standart holatda lazy loading bilan ishlaydi: $order->counterparty birinchi marta murojaat qilinganda alohida select yuboriladi. Blade’da @foreach ($orders as $order) {{ $order->counterparty->name }} yozilsa, 50 ta buyurtma uchun 1 + 50 = 51 ta so‘rov ketadi; sahifada ombor nomi ham chiqsa — 101 ta. Har bir so‘rov tez (1–2 ms) bo‘lsa ham, tarmoq va bazadagi qo‘shimcha ish yig‘ilib, sahifa soniyalab ochiladi. Eng xavflisi — lokal bazada 5 ta yozuv bilan buni sezmaysiz.

Yechim — eager loading: bog‘langan ma’lumotni oldindan, bitta so‘rov bilan yuklash. Order::with(['counterparty', 'warehouse'])->paginate(50) uch so‘rov yuboradi: buyurtmalar, so‘ng where id in (...) bilan barcha kontragentlar va omborlar. Ichma-ich munosabatlar nuqta bilan yoziladi: with('items.product'). Kerakli ustunlarni tanlash mumkin: with('counterparty:id,name') (birlamchi kalit albatta kiritiladi). Munosabatga shart qo‘yish: with(['items' => fn ($q) => $q->where('quantity', '>', 0)]). Model allaqachon olingan bo‘lsa — $order->load('items.product') yoki takror yuklamaslik uchun loadMissing().

Ko‘pincha bog‘langan yozuvlarning o‘zi emas, faqat ularning soni yoki yig‘indisi kerak: “buyurtmada nechta pozitsiya bor?”. Bunda withCount('items') ishlatiladi — u har bir buyurtmaga items_count atributini qo‘shadi va subquery bilan bitta so‘rovda hisoblaydi. Shunga o‘xshash withSum('items', 'total') → items_sum_total. Sikl ichida $order->items()->count() yozish — N+1 ning yashirin turi: har bir chaqiruv alohida select count(*). Xuddi shunday, Livewire komponenti (ProductTable) har qayta render qilinganda so‘rovlar qayta bajariladi, shuning uchun u yerda ham eager loading majburiy.

N+1 ni qo‘lda kuzatib yurish qiyin, shuning uchun Laravel uni xato qilib ko‘rsata oladi: AppServiceProvider::boot() da Model::preventLazyLoading(! $this->app->isProduction()). Endi dev va test muhitida lazy loading LazyLoadingViolationException tashlaydi — xato darhol ko‘rinadi va Pest testlari ham uni ushlaydi. Productionda esa foydalanuvchi sahifasi buzilmasligi uchun o‘chiq qoladi. Muqobil variant: tekshiruvni barcha muhitlarda yoqib, productionda Model::handleLazyLoadingViolationUsing() bilan istisno o‘rniga logga yozish — shunda productiondagi N+1 holatlari ham ko‘rinadi. Model::shouldBeStrict() esa bunga qo‘shimcha ravishda mavjud bo‘lmagan atributga murojaat va $fillable da yo‘q maydonni jimgina tashlab yuborishni ham taqiqlaydi.

N+1 SIMULYATSIYASI

51 ta so‘rov yoki 2 ta so‘rov

<?php
function sorovlar(int $n, bool $eager): array
{
    $log = ["select * from orders limit $n"];
    if ($eager) {
        $ids = implode(', ', range(1, $n));
        $log[] = "select * from counterparties where id in ($ids)";
        return $log;
    }
    foreach (range(1, $n) as $id) {
        $log[] = "select * from counterparties where id = $id";
    }
    return $log;
}
printf("Lazy (n=50): %d ta so‘rov\n", count(sorovlar(50, false)));
printf("Eager (n=50): %d ta so‘rov\n", count(sorovlar(50, true)));
$s = sorovlar(3, true);
echo $s[1], "\n";
▶ Natija
Lazy (n=50): 51 ta so‘rov
Eager (n=50): 2 ta so‘rov
select * from counterparties where id in (1, 2, 3)
  • 1 + N — ro‘yxat uchun 1 ta, har bir qator uchun yana 1 ta so‘rov
  • where id in (...) — eager loading barcha kalitlarni bitta so‘rovga yig‘adi
  • n o‘sadi — lazy — chiziqli o‘sadi, eager — o‘zgarmas (munosabatlar soniga teng)
EAGER LOADING

with(), load(), withCount() — OrderController

public function index(): View
{
    $orders = Order::query()
        ->with([
            'counterparty:id,name,inn',
            'warehouse:id,code',
            'items.product:id,sku,name',
        ])
        ->withCount('items')
        ->withSum('items', 'total')
        ->latest()
        ->paginate(50);

    return view('orders.index', compact('orders'));
}

// model allaqachon bor bo'lsa:
// $order->loadMissing('items.product');
▶ Natija
select * from orders order by created_at desc limit 50 offset 0
select id, name, inn from counterparties where id in (3, 7, 12, ...)
select id, code from warehouses where id in (1, 2)
select * from order_items where order_id in (101, 102, ...)
select id, sku, name from products where id in (5, 9, 14, ...)
  • 'counterparty:id,name,inn' — faqat kerakli ustunlar; id albatta bo‘lsin
  • 'items.product' — ichma-ich munosabat: avval order_items, keyin products
  • withCount('items') — items_count atributi — subquery orqali, alohida so‘rovsiz
  • withSum('items', 'total') — items_sum_total — yig‘indi ham shu so‘rovda
Natija: 101+ so‘rov o‘rniga 5 ta (sahifalashdagi count(*) bilan 6 ta).
HIMOYA

Lazy loading’ni dev muhitda taqiqlash

// app/Providers/AppServiceProvider.php
public function boot(): void
{
    // lazy loading -> LazyLoadingViolationException
    Model::preventLazyLoading();

    // productionda sahifa buzilmasin: istisno o'rniga log
    if ($this->app->isProduction()) {
        Model::handleLazyLoadingViolationUsing(
            function (Model $model, string $relation): void {
                Log::warning('lazy_loading', [
                    'model' => $model::class,
                    'relation' => $relation,
                ]);
            });
    }
}
▶ Natija
Illuminate\Database\LazyLoadingViolationException
Attempted to lazy load [counterparty] on model
[App\Models\Order] but lazy loading is disabled.
  • preventLazyLoading() — lazy loading — istisno: dev va testda xato darhol ko‘rinadi
  • handleLazyLoadingViolationUsing — istisno o‘rniga o‘z ishlovchingiz: productionda faqat logga yozish
  • isProduction() — APP_ENV=production bo‘lsa true
  • Model::shouldBeStrict() — qo‘shimcha: yo‘q atribut va $fillable dan tashqari maydonni ham taqiqlaydi
Eng sodda variant: Model::preventLazyLoading(! $this->app->isProduction()); — productionda tekshiruv umuman o‘chadi.

Nechta SQL so‘rov?

Har bir holatda sahifa nechta so‘rov yuborishini hisoblang (sahifalash count so‘rovini hisobga olmang).

20 ta buyurtma, Blade’da $order->counterparty->name chiqariladi, with() yo‘q.
$orders = Order::latest()->take(20)->get();

✓ 21 — 1 ta buyurtmalar so‘rovi + har bir buyurtma uchun kontragent = 21.

Xuddi shu holat, lekin eager loading bilan.
$orders = Order::with('counterparty')
    ->latest()->take(20)->get();

✓ 2 — Buyurtmalar + where id in (...) bilan barcha kontragentlar = 2.

20 ta buyurtma va har birida $order->items()->count() chaqiriladi.
$orders = Order::with('items')->take(20)->get();

✓ 22 — items() — so‘rov quruvchi (builder): yuklangan kolleksiya ishlatilmaydi. 1 + 1 (eager) + 20 ta count(*) = 22. To‘g‘risi: withCount('items') yoki $order->items->count().

with('items.product') bilan 20 ta buyurtma (jami 60 ta pozitsiya) yuklanadi.
$orders = Order::with('items.product')->take(20)->get();

✓ 3 — orders + order_items (in) + products (in) = 3; pozitsiyalar soni ahamiyatsiz.

O‘zingizni tekshiring
N+1 muammosi nima va u nega lokal muhitda sezilmaydi?

Ro‘yxat uchun 1 ta va har bir qator uchun yana 1 tadan so‘rov. Lokal bazada qatorlar kam, shuning uchun so‘rovlar soni ham kam bo‘ladi.

with() va load() ning farqi nimada?

with() so‘rov bajarilishidan oldin, load() esa allaqachon olingan model yoki kolleksiyaga munosabatlarni yuklaydi.

Sikl ichida $order->items()->count() o‘rniga nima yozish kerak?

So‘rovda withCount('items') va $order->items_count (yoki yuklangan $order->items->count()).

3. Indekslar va so‘rov rejasi

B-tree · kompozit indeks va chap prefiks · EXPLAIN ANALYZE · indeks ishlamaydigan holatlar

Indeks — jadval ustunlari bo‘yicha alohida tartiblangan tuzilma bo‘lib, baza kerakli qatorlarni butun jadvalni o‘qimasdan topadi. PostgreSQL’da standart indeks turi — B-tree: tenglik (=, in), oraliq (>, between), order by va like 'UN-%' (prefiks bilan) so‘rovlarini tezlashtiradi. Indekssiz so‘rovda baza Seq Scan qiladi — 200 ming qatorni ketma-ket o‘qib, filtrga mosini qoldiradi. Indeks bilan Index Scan — daraxt bo‘yicha bir necha sahifani o‘qib, darhol kerakli qatorlarga boradi. Farq jadval o‘sgan sari ortadi: 1 000 qatorda sezilmaydi, 1 million qatorda o‘nlab yoki yuzlab marta.

Indeks bepul emas: har bir insert/update indeksni ham yangilaydi, disk joyi ketadi. Shuning uchun indeks “har ehtimolga qarshi” emas, haqiqiy so‘rovlar asosida qo‘yiladi: qaysi ustunlar where, join, order by da qatnashadi? OmborPro’da tipik so‘rovlar: “holati confirmed bo‘lgan buyurtmalar, eng yangisi birinchi”, “mahsulotning ombordagi harakatlari sana bo‘yicha”, “muddati o‘tgan to‘lanmagan hisob-fakturalar”. Muhim fakt: PostgreSQL tashqi kalit (foreign key) ustunlariga avtomatik indeks yaratmaydi (MySQL InnoDB yaratadi). foreignId('counterparty_id')->constrained() faqat cheklov qo‘shadi — join va eager loading’dagi where counterparty_id in (...) uchun indeksni o‘zingiz qo‘shishingiz kerak. unique cheklovi esa (masalan, products.sku, stocks(warehouse_id, product_id)) avtomatik ravishda unique indeks yaratadi.

Kompozit indeks — bir nechta ustun bo‘yicha indeks: $table->index(['status', 'created_at']). Ustunlar tartibi hal qiluvchi: indeks telefon kitobiga o‘xshaydi — avval familiya, keyin ism bo‘yicha tartiblangan. Familiya bilan qidirish oson, faqat ism bilan — yo‘q. Bu chap prefiks qoidasi: (status, created_at) indeksi where status = ? va where status = ? and created_at >= ? uchun ishlaydi, lekin faqat where created_at >= ? uchun deyarli foydasiz. Amaliy qoida: avval tenglik bilan solishtiriladigan ustunlar, keyin oraliq yoki tartiblash ustuni. Oraliq shartli ustundan keyingi ustunlar indeksdan qidiruv uchun foydalanilmaydi.

Indeks haqiqatan ishlatilayotganini taxmin qilmasdan, `EXPLAIN ANALYZE` bilan tekshiramiz: u so‘rovni haqiqatan bajaradi va rejani (plan) ko‘rsatadi — Seq Scan yoki Index Scan, qancha qator filtrlab tashlandi (Rows Removed by Filter), haqiqiy vaqt (actual time) va Execution Time. Laravel’da so‘rov SQL’ini ->toRawSql() (Laravel 10.15+) bilan olish yoki to‘g‘ridan-to‘g‘ri ->explain() chaqirish mumkin. Indeks ishlamaydigan keng tarqalgan holatlar: ustunga funksiya qo‘llash (whereRaw('date(created_at) = ?')), boshida % bo‘lgan like '%001', turlarning mos kelmasligi, juda past selektivlik (masalan, faqat is_active bo‘yicha — qatorlarning 95 % i true). Kichik jadvalda planner Seq Scan’ni tanlashi normal holat — bu xato emas.

INDEKSLAR

Indeks — tartiblangan “mundarija”

Indeks bazaga kerakli qatorlarni butun jadvalni o‘qimasdan topish imkonini beradi, lekin har bir yozishga qo‘shimcha narx qo‘shadi.

B-tree
Standart tur: =, in, >, between, order by, like 'UN-%' uchun.
Kompozit
Bir nechta ustun: (status, created_at). Tartib muhim — chap prefiks qoidasi.
Unique
sku, (warehouse_id, product_id) — cheklov va indeks bir vaqtda.
Narxi
Har bir insert/update indekslarni ham yangilaydi; disk joyi ketadi.
PostgreSQL tashqi kalit ustunlariga indeksni avtomatik yaratmaydi — counterparty_id, order_id ga o‘zingiz qo‘shing.
MIGRATSIYA

OmborPro uchun indekslar

return new class extends Migration
{
    public function up(): void
    {
        Schema::table('orders', function (Blueprint $table) {
            $table->index(['status', 'created_at']);
            $table->index('counterparty_id');
        });
        Schema::table('stock_movements', function (Blueprint $t) {
            $t->index(['product_id', 'created_at']);
        });
        Schema::table('invoices', function (Blueprint $table) {
            $table->index(['status', 'due_at']);
        });
    }
};
▶ Natija
INFO  Running migrations.
2026_10_27_100000_add_performance_indexes ........ 184ms DONE

-- yaratilgan indekslar: orders_status_created_at_index,
-- orders_counterparty_id_index, invoices_status_due_at_index ...
  • ['status', 'created_at'] — avval tenglik ustuni, keyin oraliq/tartiblash ustuni
  • index('counterparty_id') — FK ustuni: join va eager loading in (...) uchun
  • ['status', 'due_at'] — “muddati o‘tgan to‘lanmagan hisob-fakturalar” hisoboti
  • Nomlash — Laravel nomi: jadval_ustun1_ustun2_index
Katta jadvalda indeks yaratish yozishni bloklashi mumkin; productionda bu masala 14-mavzuda ko‘riladi.
EXPLAIN ANALYZE

Seq Scan → Index Scan

EXPLAIN (ANALYZE, COSTS OFF)
SELECT id, number, total
FROM orders
WHERE status = 'confirmed'
  AND created_at >= '2026-10-01'
ORDER BY created_at DESC
LIMIT 50;
▶ Natija
-- indeks yo'q (200 000 qator):
Seq Scan on orders (actual time=0.02..39.5 rows=4210 loops=1)
  Rows Removed by Filter: 195790
Execution Time: 41.9 ms
-- (status, created_at) indeksi bilan:
Index Scan Backward using orders_status_created_at_index on orders
Execution Time: 0.2 ms
  • ANALYZE — so‘rov haqiqatan bajariladi — update/delete uchun ehtiyot bo‘ling
  • Rows Removed by Filter — keraksiz o‘qilgan qatorlar — indeks kerakligining belgisi
  • Index Scan Backward — order by created_at desc ham indeks tartibidan olinadi, Sort yo‘q
  • Execution Time — “oldin/keyin” hisobotiga yoziladigan raqam
Laravel’da: Order::where(...)->explain() yoki ->toRawSql() bilan SQL’ni olib psql’da ishga tushiring.
TUZOQLAR

Indeks bor, lekin ishlamaydi

HolatNega ishlamaydiYechim
whereRaw('date(created_at) = ?')ustunga funksiya qo‘llanganwhereBetween('created_at', [$kun, $ertasi])
like '%001'boshida % — tartib foydasizprefiks qidiruv like 'UN-%' yoki to‘liq matnli qidiruv
Indeks (status, created_at), so‘rov faqat created_at bo‘yichachap prefiks yo‘qalohida created_at indeksi yoki tartibni o‘zgartirish
where is_active = true (95 % qator)selektivlik past — Seq Scan arzonroqindeks qo‘ymang yoki qisman indeks
where inn = 123456789 (ustun varchar)tur mos emas — almashtirish kerakqiymatni satr sifatida bering
Qisman indeks: CREATE INDEX ... ON invoices (due_at) WHERE status <> 'paid' — migratsiyada DB::statement() bilan.
O‘zingizni tekshiring
(status, created_at) indeksi where created_at >= ? so‘roviga nega yordam bermaydi?

Chap prefiks qoidasi: indeks avval status bo‘yicha tartiblangan; birinchi ustunsiz undan samarali foydalanib bo‘lmaydi.

EXPLAIN ANALYZE natijasida qaysi qatorlar indeks yetishmasligini ko‘rsatadi?

Seq Scan va katta Rows Removed by Filter; shuningdek, Sort tuguni va katta Execution Time.

PostgreSQL’da foreignId()->constrained() indeks yaratadimi?

Yo‘q, faqat tashqi kalit cheklovini qo‘shadi; indeksni $table->index('counterparty_id') bilan alohida qo‘shish kerak.

4. Redis bilan keshlash

Cache::remember · TTL va kalitlar · teglar · keshni bekor qilish · stampede

Kesh — qimmat hisoblangan natijani tez xotirada vaqtincha saqlab, keyingi so‘rovlarda qayta hisoblamaslik. Eng yaxshi nomzodlar — kam o‘zgaradigan, lekin tez-tez o‘qiladigan ma’lumotlar: oylik savdo hisoboti, kategoriyalar daraxti, Markaziy bank kurslari (CbuRateService — kurs kuniga bir marta o‘zgaradi), dashboard ko‘rsatkichlari. Keshlanmaydiganlar: mavjud qoldiq tekshiruvi (rezerv qilishdan oldin har doim bazadan, tranzaksiya ichida), to‘lov holati, foydalanuvchi huquqlari kabi har soniyada to‘g‘ri bo‘lishi shart bo‘lgan ma’lumotlar. Kesh — tezlik va yangilik (freshness) o‘rtasidagi kelishuv: “hisobot 10 daqiqagacha eskirgan bo‘lishi mumkin” degan qarorni biznes bilan kelishib olish kerak.

Laravel 12 da standart kesh drayveri — database. Productionda Redis ishlatiladi: .env da CACHE_STORE=redis, REDIS_HOST=redis (Docker Compose servisi nomi), REDIS_CLIENT=phpredis. Asosiy API: Cache::remember($key, $ttl, $callback) — kalit bo‘lsa qiymatni qaytaradi (HIT), bo‘lmasa callback’ni bajarib, natijani TTL muddatga saqlaydi (MISS). TTL soniyalarda yoki now()->addMinutes(10) ko‘rinishida beriladi. Cache::forget($key) — o‘chirish, Cache::rememberForever() — muddatsiz (ehtiyot bo‘ling: faqat aniq invalidation bo‘lsa). Keshga Eloquent modellar emas, oddiy massiv yoki DTO saqlang: modelni serializatsiya qilish og‘ir va keyinchalik munosabatlar bilan kutilmagan holatlar beradi.

Kesh kaliti natijaga ta’sir qiluvchi barcha parametrlarni o‘z ichiga olishi shart. report:sales kaliti bilan oktyabr hisobotini keshlasangiz, noyabr uchun ham oktyabr raqamlari chiqadi — bu eng xavfli kesh xatosi, chunki dastur “ishlayapti”, faqat noto‘g‘ri raqam ko‘rsatadi. To‘g‘ri kalit: report:sales:2026-10:wh=3. Foydalanuvchiga xos ma’lumot bo‘lsa (masalan, menejer faqat o‘z buyurtmalarini ko‘radi) — kalitga user_id yoki rol kiritiladi, aks holda bir foydalanuvchining ma’lumoti boshqasiga ko‘rinib qoladi. Kalitga versiya qo‘shish (v2) hisobot formati o‘zgarganda eski keshdan qutulishning oddiy usuli.

Keshni bekor qilish (invalidation) — keshlashning eng qiyin qismi. Ikki usul bor: qisqa TTL (oddiy, lekin ma’lumot TTL davomida eskirgan bo‘lishi mumkin) va hodisaga asoslangan tozalash. Laravel teglari (tags) bog‘liq kalitlarni guruhlaydi: Cache::tags(['reports'])->remember(...) va buyurtma tasdiqlanganda Cache::tags(['reports'])->flush() — barcha hisobotlar bir zarbada tozalanadi. Teglar redis, memcached va array drayverlarida ishlaydi, file va database da ishlamaydi. Teg bilan saqlangan qiymatni o‘sha teglar bilan o‘qish kerak. Yana bir xavf — cache stampede: mashhur kalit muddati tugaganda bir vaqtda yuzlab so‘rov og‘ir hisobotni qayta hisoblashga tushadi. Himoya: Cache::lock('report:sales:2026-10', 10)->block(5, fn () => ...) bilan faqat bitta jarayon hisoblaydi, qolganlari kutadi.

CACHE-ASIDE

remember(): HIT va MISS

<?php
function remember(array &$c, string $k, int $ttl, int $now,
    callable $fn): array
{
    if (isset($c[$k]) && $c[$k]['exp'] > $now) {
        return [$c[$k]['v'], 'HIT'];
    }
    $c[$k] = ['v' => $fn(), 'exp' => $now + $ttl];
    return [$c[$k]['v'], 'MISS'];
}
$cache = [];
$hisobot = fn () => array_sum([1200000, 850000, 430000]);
foreach ([0, 100, 599, 600, 700] as $t) {
    [$v, $h] = remember($cache, 'report:sales:2026-10', 600, $t,
        $hisobot);
    echo "t={$t}s  {$h}  {$v}\n";
}
▶ Natija
t=0s  MISS  2480000
t=100s  HIT  2480000
t=599s  HIT  2480000
t=600s  MISS  2480000
t=700s  HIT  2480000
  • isset && exp > $now — kalit bor va muddati tugamagan — HIT, hisoblash yo‘q
  • $now + $ttl — TTL = 600 s: 600-soniyada kalit eskiradi va qayta hisoblanadi
  • Cache::remember — Laravel’da xuddi shu mantiq bitta chaqiruvda
REPORTSERVICE

Hisobotni teglar bilan keshlash

public function monthlySales(string $month, int $whId): array
{
    $key = "report:sales:v1:{$month}:wh={$whId}";
    $tags = ['reports', "warehouse:{$whId}"];

    return Cache::tags($tags)->remember($key, now()->addMinutes(10),
        fn () => Order::query()
            ->where('warehouse_id', $whId)
            ->where('status', OrderStatus::Shipped)
            ->whereBetween('created_at', $this->monthRange($month))
            ->selectRaw('date(created_at) as day, sum(total) as sum')
            ->groupBy('day')
            ->pluck('sum', 'day')
            ->all());
}
▶ Natija
1-chaqiruv:  MISS → 3 ta SQL, 640 ms
2-chaqiruv:  HIT  → 0 ta SQL, 2 ms (Redis GET)
  • $key — oy, ombor va format versiyasi — natijaga ta’sir qiluvchi hamma narsa
  • tags([...]) — keyin reports yoki bitta ombor bo‘yicha tozalash mumkin
  • now()->addMinutes(10) — TTL — xavfsizlik to‘ri: invalidation unutilsa ham 10 daqiqada yangilanadi
  • ->all() — keshga kolleksiya yoki model emas, oddiy massiv saqlanadi
Teglar file va database drayverlarida ishlamaydi: .env da CACHE_STORE=redis.
INVALIDATION

Ma’lumot o‘zgarsa — keshni tozalash

// app/Listeners/FlushReportCache.php
class FlushReportCache
{
    public function handle(OrderConfirmed $event): void
    {
        $whId = $event->order->warehouse_id;
        Cache::tags(["warehouse:{$whId}"])->flush();
    }
}

// stampede himoyasi: bir vaqtda faqat bitta jarayon hisoblaydi
$data = Cache::lock("lock:report:{$month}", 10)
    ->block(5, fn () => $reports->monthlySales($month, 1));

// .env
// CACHE_STORE=redis  REDIS_HOST=redis  REDIS_CLIENT=phpredis
▶ Natija
OrderConfirmed(BY-2026-000123, warehouse_id=1)
→ Cache::tags(['warehouse:1'])->flush()
→ keyingi hisobot so'rovi: MISS, yangi raqamlar
  • OrderConfirmed — 10-mavzudagi hodisa: listener uni avtomatik eshitadi
  • tags([...])->flush() — faqat shu omborning hisobotlari tozalanadi, boshqalari keshda qoladi
  • Cache::lock()->block(5, ...) — qulf 10 s; boshqa jarayonlar 5 s gacha kutadi
Qoida: har bir keshlangan qiymat uchun “uni nima eskirtiradi?” degan savolga javob yozilgan bo‘lsin.

Keshlash kerakmi?

Har bir ma’lumotni to‘g‘ri qutiga joylashtiring.

Keshlash mumkin
  • Oylik savdo hisoboti (10 daqiqa eskirishi mumkin) — Og‘ir agregatsiya, kam o‘zgaradi — klassik nomzod.
  • Markaziy bank USD kursi bugungi sana uchun — Kuniga bir marta o‘zgaradi; kalitga sana kiritiladi.
  • Kategoriyalar daraxti menyusi — Kam o‘zgaradi; kategoriya saqlanganda tozalanadi.
  • Dashboard: bugungi buyurtmalar soni — 1–2 daqiqa TTL bilan — yuklama keskin kamayadi.
Keshlamang — har doim bazadan
  • Rezerv qilishdan oldin mavjud qoldiq — Invariant: qoldiq manfiy bo‘lmasligi uchun tranzaksiya ichida bazadan o‘qiladi.
  • Hisob-faktura to‘lov holati (webhookdan keyin) — Pul bilan bog‘liq holat darhol to‘g‘ri bo‘lishi shart.
  • Foydalanuvchi rollari va ruxsatlari (kalitda user_id yo‘q) — Umumiy kalit bilan bir foydalanuvchi huquqi boshqasiga o‘tib ketadi.
  • Login paytidagi parol tekshiruvi — Xavfsizlik — har doim joriy ma’lumot bilan.
O‘zingizni tekshiring
Nega kesh kaliti barcha parametrlarni o‘z ichiga olishi shart?

Aks holda turli parametrlar bir kalitni bo‘lishadi va noto‘g‘ri (boshqa oy yoki ombor) natija qaytadi.

Laravel kesh teglari qaysi drayverlarda ishlamaydi?

file va database (shuningdek dynamodb) drayverlarida; Redis yoki Memcached kerak.

Cache stampede nima va undan qanday himoyalanamiz?

Mashhur kalit eskirganda ko‘p jarayon bir vaqtda qayta hisoblaydi; Cache::lock()->block() bilan faqat bitta jarayon hisoblaydi.

5. Strukturali loglash

Log darajalari · kontekst · JSON kanal · request_id · maxfiy ma’lumotlar

Oddiy matnli log (Buyurtma 123 tasdiqlandi, summa 1500000) inson uchun o‘qiladi, lekin uni qidirish va tahlil qilish qiyin: “oxirgi soatda Payme orqali muvaffaqiyatsiz to‘lovlar nechta?” degan savolga javob olish uchun regex yozish kerak. Strukturali loglash — har bir yozuvni o‘zgarmas xabar va alohida maydonlardan (kontekst) iborat qilish: Log::info('order.confirmed', ['order_id' => 123, 'total' => 1500000]). Xabar matni o‘zgarmas bo‘lgani uchun bir turdagi hodisalarni sanash oson, maydonlar bo‘yicha esa filtrlash mumkin. Log yig‘ish tizimlari (Loki, ELK, Graylog) JSON formatdagi yozuvni to‘g‘ridan-to‘g‘ri indeksaydi.

Laravel loglash Monolog kutubxonasi ustiga qurilgan va RFC 5424 dagi 8 ta darajani qo‘llaydi: debug, info, notice, warning, error, critical, alert, emergency. Darajani to‘g‘ri tanlash muhim: info — biznes hodisalari (buyurtma tasdiqlandi, import tugadi), warning — g‘ayrioddiy, lekin tizim ishlayapti (kurs API sekin javob berdi, qayta urinish), error — amal bajarilmadi (to‘lov webhook imzosi noto‘g‘ri), critical — tizimning muhim qismi ishlamayapti (baza ulanmadi). Kanal LOG_LEVEL dan past darajalarni yozmaydi: productionda odatda info yoki warning, debug emas.

Kanallar config/logging.php da sozlanadi. JSON chiqarish uchun monolog drayverli kanal yaratiladi va formatter sifatida Monolog\Formatter\JsonFormatter beriladi; .env da LOG_CHANNEL=stack va LOG_STACK=daily,json bilan oddiy va JSON loglar bir vaqtda yoziladi. Docker konteynerlarida loglarni fayl o‘rniga php://stderr ga yozish qulay — konteyner platformasi ularni o‘zi yig‘adi. Har bir so‘rovga request_id (korrelyatsiya identifikatori) berish — bitta foydalanuvchi so‘rovi bilan bog‘liq barcha yozuvlarni (controller, servis, navbat vazifasi) bitta qidiruv bilan topish imkonini beradi. Laravel 11 dagi Context facade’i (Context::add('request_id', ...)) qo‘shilgan ma’lumotni barcha log yozuvlariga avtomatik qo‘shadi va navbatga yuborilgan job’larga ham uzatadi.

Loglash xavfsizlik bilan bevosita bog‘liq. Logga hech qachon parol, JWT/API token, karta raqami, to‘liq pasport ma’lumoti yozilmaydi; telefon va STIR kabi shaxsiy ma’lumotlar niqoblanadi (+99890*****67). Log fayllari ko‘pincha ko‘proq odamga (DevOps, tashqi monitoring xizmati) ochiq bo‘ladi va uzoq saqlanadi — shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risidagi qonun talablari loglarga ham tegishli. Ikkinchi xato — haddan tashqari ko‘p loglash: har bir sikl iteratsiyasida debug yozish disk va log tizimini to‘ldiradi. Uchinchisi — istisnoni “yutib yuborish”: catch (Exception $e) {} o‘rniga kamida report($e) yoki Log::error('...', ['exception' => $e]).

KONTEKST

Log + kontekst va request_id

// app/Http/Middleware/AssignRequestId.php
public function handle(Request $request, Closure $next): Response
{
    $id = $request->header('X-Request-Id') ?: (string) Str::uuid();
    Context::add('request_id', $id);
    $response = $next($request);
    $response->headers->set('X-Request-Id', $id);
    return $response;
}

// app/Services/OrderService.php
public function logConfirmed(Order $order): void
{
    Log::info('order.confirmed', [
        'order_id' => $order->id, 'number' => $order->number,
        'total' => $order->total, 'user_id' => auth()->id(),
    ]);
}
▶ Natija
[2026-10-27 10:15:02] production.INFO: order.confirmed
{"order_id":123,"number":"BY-2026-000123","total":"1500000.00",
"user_id":7} {"request_id":"9b2f6c1e-..."}
  • 'order.confirmed' — o‘zgarmas xabar — sanash va qidirish oson
  • [...] kontekst — o‘zgaruvchan qiymatlar alohida maydonlarda, matn ichida emas
  • Context::add — Laravel 12: shu so‘rovdagi barcha loglarga va job’larga qo‘shiladi
  • X-Request-Id — javob sarlavhasida qaytariladi — foydalanuvchi xabar berganda shu ID bilan qidiramiz
JSON KANAL

config/logging.php: JSON formatdagi kanal

use Monolog\Formatter\JsonFormatter;
use Monolog\Handler\StreamHandler;

return [
    'default' => env('LOG_CHANNEL', 'stack'),
    'channels' => [
        'stack' => ['driver' => 'stack',
            'channels' => explode(',', env('LOG_STACK', 'single'))],
        'json' => [
            'driver' => 'monolog',
            'level' => env('LOG_LEVEL', 'info'),
            'handler' => StreamHandler::class,
            'handler_with' => ['stream' => 'php://stderr'],
            'formatter' => JsonFormatter::class,
        ],
        // single, daily, stderr ... standart kanallar
    ],
];
▶ Natija
{"message":"order.confirmed","context":{"order_id":123,
"total":"1500000.00"},"level":200,"level_name":"INFO",
"channel":"production","datetime":"2026-10-27T10:15:02.123456+05:00",
"extra":{"request_id":"9b2f6c1e-..."}}
  • 'driver' => 'monolog' — istalgan Monolog handler va formatter bilan kanal
  • JsonFormatter — har bir yozuv — bitta qator JSON: Loki/ELK uchun tayyor
  • php://stderr — Docker’da loglar konteyner chiqishiga yoziladi
  • LOG_STACK=daily,json — bir vaqtda kunlik fayl va JSON oqimi
.env: LOG_CHANNEL=stack, LOG_STACK=daily,json, LOG_LEVEL=info. Natijadagi level: 200 — Monolog’da INFO.
MAXFIY MA’LUMOTLAR

Logga yozishdan oldin niqoblash

<?php
function logLine(string $level, string $msg, array $ctx): string
{
    $secret = ['password', 'token', 'card_number'];
    foreach ($ctx as $k => $v) {
        if (in_array($k, $secret, true)) {
            $ctx[$k] = '***';
        } elseif ($k === 'phone') {
            $ctx[$k] = substr($v, 0, 6) . '*****' . substr($v, -2);
        }
    }
    return json_encode(['level' => strtoupper($level),
        'message' => $msg, 'context' => $ctx]);
}
echo logLine('warning', 'payment.failed', [
    'invoice_id' => 45, 'method' => 'payme',
    'token' => 'tok_abc123', 'phone' => '+998901234567',
]), "\n";
▶ Natija
{"level":"WARNING","message":"payment.failed","context":{"invoice_id":45,"method":"payme","token":"***","phone":"+99890*****67"}}
  • $secret — parol va tokenlar to‘liq yashiriladi
  • phone — shaxsiy ma’lumot qisman niqoblanadi — qidirish uchun yetarli, oshkor emas
  • json_encode — bitta qator JSON — log tizimi maydonlarni ajratib oladi
Laravel’da buni Monolog processor yoki kanalning tap sozlamasi orqali barcha loglarga qo‘llash mumkin.
O‘zingizni tekshiring
Strukturali logning oddiy matnli logdan afzalligi nimada?

Xabar o‘zgarmas, qiymatlar alohida maydonlarda — hodisalarni sanash, filtrlash va maydon bo‘yicha qidirish oson.

Productionda LOG_LEVEL=debug qo‘yish nega yomon?

Juda ko‘p yozuv: disk va log tizimi to‘ladi, kerakli yozuvni topish qiyinlashadi, maxfiy ma’lumot oqib chiqish xavfi oshadi.

Logga yozilmasligi kerak bo‘lgan 3 ta ma’lumotni ayting.

Parol, token (JWT, API kalit), karta raqami; shaxsiy ma’lumotlar (telefon, STIR) esa niqoblanadi.

6. Health check va Sentry

/up marshruti · DiagnosingHealth · kengaytirilgan tekshiruvlar · Sentry bilan xatolar monitoringi

Health check — tizim ishlayotganini avtomatik tekshirish uchun maxsus endpoint. Uni yuklama taqsimlovchi (load balancer), Docker healthcheck, uptime monitoring xizmatlari (masalan, Uptime Kuma) har 10–30 soniyada chaqiradi va javob 200 bo‘lmasa, signal beradi yoki konteynerni qayta ishga tushiradi. Ikki darajani farqlash foydali: liveness (“jarayon tirikmi?” — ilova umuman javob beryaptimi) va readiness (“so‘rovlarga xizmat qila oladimi?” — baza, Redis, navbat ham ishlayaptimi). Laravel 12 da bootstrap/app.php dagi withRouting(..., health: '/up') parametri tayyor /up marshrutini yaratadi: ilova yuklansa 200, istisno bo‘lsa 500 qaytaradi.

/up so‘rovi kelganda Laravel Illuminate\Foundation\Events\DiagnosingHealth hodisasini yuboradi. Bu hodisaga listener qo‘shib, o‘z tekshiruvlaringizni ulash mumkin: masalan, DB::select('select 1') va Redis’ga yozish. Listener istisno tashlasa, /up 500 qaytaradi. Batafsilroq ma’lumot kerak bo‘lsa (qaysi qism ishlamayapti, javob vaqti qancha), alohida /health marshruti JSON qaytaradi: {"status":"degraded","checks":{...}}. Bunda muhimlik darajasi hisobga olinadi: baza ishlamasa — fail (503), navbat ishchisi orqada qolsa — degraded (200, lekin ogohlantirish). Health endpoint maxfiy ma’lumot (parol, versiya tafsilotlari, ichki IP) chiqarmasligi kerak; batafsil javobni token yoki IP bilan himoyalash tavsiya etiladi.

Sentry — xatolar (exceptions) va unumdorlikni kuzatish platformasi. Ilovada ushlanmagan istisno yuz berganda, Sentry uni stack trace, so‘rov URL’i, foydalanuvchi, muhit va reliz versiyasi bilan birga yuboradi; bir xil xatolarni bitta “issue” ga guruhlaydi va yangi xato paydo bo‘lganda jamoaga xabar beradi. O‘rnatish: composer require sentry/sentry-laravel, php artisan sentry:publish --dsn=..., so‘ng Laravel 12 da bootstrap/app.php dagi withExceptions() ichida Integration::handles($exceptions). SENTRY_TRACES_SAMPLE_RATE (masalan, 0.2) so‘rovlarning qancha qismi uchun unumdorlik treysi yozilishini belgilaydi — 1.0 productionda qimmat va ortiqcha.

Moliya-bank sohasida monitoringga ma’lumot yuborishda ehtiyot bo‘lish kerak. Sentry standart holatda shaxsiy ma’lumotlarni (IP, cookie, foydalanuvchi) yubormaydi (send_default_pii o‘chiq) — buni shunday qoldiring va kerak bo‘lsa faqat user_id ni qo‘shing. Ma’lumotlarni mamlakat ichida saqlash talabi bo‘lsa, Sentry’ning o‘z serveringizga o‘rnatiladigan (self-hosted) varianti yoki Sentry API bilan mos ochiq kodli GlitchTip ishlatiladi. Kuzatuvchanlik tizimi to‘liq zanjir bo‘lib ishlaydi: Sentry xato haqida xabar beradi → issue’dagi request_id bo‘yicha JSON loglardan to‘liq tarix topiladi → Debugbar yoki EXPLAIN ANALYZE bilan sabab tahlil qilinadi → tuzatish va test → reliz.

LARAVEL 11

/up marshruti va o‘z tekshiruvlarimiz

// bootstrap/app.php
return Application::configure(basePath: dirname(__DIR__))
    ->withRouting(
        web: __DIR__.'/../routes/web.php',
        api: __DIR__.'/../routes/api.php',
        commands: __DIR__.'/../routes/console.php',
        health: '/up',
    )
    // ...
    ->create();

// AppServiceProvider::boot()
Event::listen(function (DiagnosingHealth $event) {
    DB::select('select 1');
    Cache::store('redis')->put('health:ping', now()->timestamp, 60);
});
▶ Natija
$ curl -s -o /dev/null -w "%{http_code}\n" https://omborpro.test/up
200
# PostgreSQL to'xtatilganda:
500
  • health: '/up' — tayyor marshrut: ilova yuklansa 200, istisno bo‘lsa 500
  • DiagnosingHealth — /up chaqirilganda yuboriladigan hodisa
  • Event::listen(fn (DiagnosingHealth $e)) — turi bo‘yicha hodisani aniqlaydi; istisno → 500
/up — Docker healthcheck va uptime monitor uchun yengil tekshiruv; og‘ir so‘rovlar qo‘ymang.
KENGAYTIRILGAN

/health: JSON javob va 503

Route::get('/health', function () {
    $check = function (callable $fn): array {
        $t = microtime(true);
        $ok = rescue(fn () => $fn() !== false, false, false);
        $ms = (int) round((microtime(true) - $t) * 1000);
        return ['ok' => $ok, 'ms' => $ms];
    };
    $checks = [
        'database' => $check(fn () => DB::select('select 1')),
        'redis' => $check(fn () => Redis::ping()),
        'queue' => $check(fn () => Queue::size('default') < 1000),
    ];
    $fail = ! $checks['database']['ok'] || ! $checks['redis']['ok'];
    $all = ! in_array(false, array_column($checks, 'ok'), true);
    $status = $fail ? 'fail' : ($all ? 'ok' : 'degraded');
    $code = $fail ? 503 : 200;
    return response()->json(compact('status', 'checks'), $code);
});
▶ Natija
HTTP/1.1 200 OK
{"status":"degraded","checks":{"database":{"ok":true,"ms":3},
"redis":{"ok":true,"ms":1},"queue":{"ok":false,"ms":2}}}
  • rescue($fn, false, false) — istisnoni ushlab false qaytaradi, report qilmaydi
  • database, redis — muhim tekshiruvlar: ishlamasa — fail va 503
  • queue — navbatda 1000+ vazifa — degraded: ishlayapti, lekin ogohlantirish
Marshrutga ->middleware('throttle:30,1') qo‘shib, uni ortiqcha chaqiruvlardan himoyalang.
HOLATNI HISOBLASH

ok · degraded · fail

<?php
$checks = [
    'database' => ['ok' => true, 'critical' => true],
    'redis' => ['ok' => true, 'critical' => true],
    'queue' => ['ok' => false, 'critical' => false],
];
$failed = array_keys(array_filter($checks, fn ($c) => !$c['ok']));
$critical = array_filter($failed, fn ($n) => $checks[$n]['critical']);
$status = match (true) {
    $critical !== [] => 'fail',
    $failed !== [] => 'degraded',
    default => 'ok',
};
$http = $status === 'fail' ? 503 : 200;
echo "HTTP $http\n";
echo json_encode(['status' => $status, 'failed' => $failed]), "\n";
▶ Natija
HTTP 200
{"status":"degraded","failed":["queue"]}
  • critical — qaysi qism ishlamasa butun tizim “ishlamaydi” deb hisoblanadi
  • match (true) — eng jiddiy holat birinchi tekshiriladi
  • 503 / 200 — degraded da trafik to‘xtatilmaydi, faqat ogohlantirish beriladi
SENTRY

Xatolar monitoringi: o‘rnatish va sozlash

// composer require sentry/sentry-laravel
// php artisan sentry:publish --dsn=https://KEY@sentry.example.uz/1

// bootstrap/app.php
use Illuminate\Foundation\Configuration\Exceptions;
use Sentry\Laravel\Integration;

return Application::configure(basePath: dirname(__DIR__))
    // ->withRouting(...)->withMiddleware(...)
    ->withExceptions(function (Exceptions $exceptions) {
        Integration::handles($exceptions);
    })
    ->create();

// .env
// SENTRY_LARAVEL_DSN=https://KEY@sentry.example.uz/1
// SENTRY_TRACES_SAMPLE_RATE=0.2
// SENTRY_SEND_DEFAULT_PII=false
▶ Natija
$ php artisan sentry:test
[Sentry] DSN discovered!
[Sentry] Sending test event...
[Sentry] Event sent with ID: 3f1c...e9
  • Integration::handles — Laravel 12: ushlanmagan istisnolar Sentry’ga yuboriladi
  • TRACES_SAMPLE_RATE=0.2 — so‘rovlarning 20 % i uchun unumdorlik treysi
  • SEND_DEFAULT_PII=false — IP, cookie, foydalanuvchi ma’lumotlari yuborilmaydi
  • sentry.example.uz — self-hosted Sentry yoki GlitchTip — ma’lumot mamlakat ichida qoladi
DSN — maxfiy sozlama: faqat .env da, repozitoriyga yozilmaydi.
O‘zingizni tekshiring
Liveness va readiness tekshiruvlarining farqi nimada?

Liveness — jarayon tirik va javob beryapti; readiness — bog‘liq servislar (baza, Redis) bilan birga so‘rovlarga xizmat qila oladi.

Laravel 12 dagi /up marshrutiga o‘z tekshiruvingizni qanday qo‘shasiz?

DiagnosingHealth hodisasiga listener qo‘shiladi; listener istisno tashlasa /up 500 qaytaradi.

Sentry’ni moliya tizimiga ulashda qaysi sozlamalarga e’tibor berasiz?

send_default_pii=false, kichik traces_sample_rate, DSN faqat .env da, kerak bo‘lsa self-hosted Sentry/GlitchTip.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

50 ta buyurtma va ularning kontragenti with() siz chiqarilsa, nechta so‘rov ketadi?

1 + 50 = 51 ta.

withCount('items') qaysi atributni qo‘shadi?

items_count.

Model::preventLazyLoading() qachon istisno tashlaydi?

Yoqilgan muhitda munosabat oldindan yuklanmagan holda unga murojaat qilinganda — LazyLoadingViolationException.

(status, created_at) indeksi qaysi so‘rovga mos: where status = ? yoki where created_at > ??

where status = ? (chap prefiks).

EXPLAIN ANALYZE dagi Seq Scan nimani anglatadi?

Jadval to‘liq ketma-ket o‘qilgan — indeks ishlatilmagan.

Cache::tags() ishlashi uchun qaysi drayver kerak?

Redis (yoki Memcached); file va database mos emas.

Nima uchun log xabarini o‘zgarmas qilib, qiymatlarni kontekstga yozamiz?

Bir turdagi hodisalarni sanash va maydonlar bo‘yicha qidirish uchun.

Health endpoint baza ishlamaganda qaysi HTTP kodni qaytarishi kerak?

503 (Service Unavailable) — load balancer HTTP kodga qaraydi.

Chiqish chiptasi

  1. O‘z loyihangizdagi eng sekin sahifa qaysi va uni o‘lchash uchun qaysi vositadan foydalanasiz?
  2. Cache::remember('report', 600, ...) kalitida qanday xato bor va uni qanday tuzatasiz?
  3. Productionda xato yuz berdi: Sentry, loglar va request_id yordamida sababni qanday topasiz?