14-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash
Docker image · Compose stek va nginx · GitHub Actions · production sozlamalari · zaxira nusxalar · migratsiyalar
OmborPro jamoa noutbugida mukammal ishlaydi. Ertadan 40 ta xodim undan internet orqali foydalanadi. Nima noto‘g‘ri ketishi mumkin? Hozircha javob bermang — noutbuk va production server orasidagi farqlarni sanab chiqing.
Muhitlar farqi Docker image bilan yo‘qotiladi (hamma joyda bir xil image), qo‘lda bajariladigan qadamlar CI/CD bilan avtomatlashtiriladi, xavfli migratsiyalar expand/contract va texnik rejim bilan boshqariladi, ma’lumotlar esa muntazam tekshiriladigan zaxira nusxalar bilan himoyalanadi.
pdo_pgsql, redis, opcache, composer install --no-devroot public, try_files, fastcgi_pass app:9000APP_DEBUG=false, config:cache, optimize, queue:restartImage va qatlamlar · multi-stage build · php-fpm kengaytmalari · .dockerignore
Joriy etish (deployment) — ilovani dasturchi kompyuteridan foydalanuvchilar ishlaydigan serverga o‘tkazish va u yerda barqaror ishlashini ta’minlash jarayoni. Klassik muammo — “mening kompyuterimda ishlaydi”: noutbukda PHP 8.3 va pdo_pgsql bor, serverda esa PHP 8.1 va kengaytma yo‘q. Docker bu muammoni ilovani barcha bog‘liqliklari (PHP versiyasi, kengaytmalar, tizim kutubxonalari, sozlamalar) bilan birga bitta image ga qadoqlash orqali hal qiladi. Image — faqat o‘qiladigan shablon; konteyner — shu image dan ishga tushirilgan, izolyatsiyalangan jarayon. Bitta image dan bir nechta konteyner ishga tushiriladi: OmborPro da app (php-fpm), worker (navbat) va scheduler bir xil image dan, faqat boshqa buyruq bilan ishlaydi.
Image qatlamlardan (layers) iborat: Dockerfile dagi har bir RUN, COPY, ADD ko‘rsatmasi yangi qatlam yaratadi. Docker qatlamlarni keshlaydi — ko‘rsatma va uning kirish fayllari o‘zgarmagan bo‘lsa, qatlam qayta yig‘ilmaydi. Shuning uchun tartib muhim: kam o‘zgaradigan narsalar (tizim paketlari, PHP kengaytmalari, composer.json) yuqorida, tez-tez o‘zgaradigan manba kod esa pastda turadi. Keng tarqalgan xato — COPY . . ni composer install dan oldin yozish: har bir kod o‘zgarishida barcha paketlar qaytadan yuklanadi va build 30 soniya o‘rniga bir necha daqiqa davom etadi. .dockerignore faylida vendor, node_modules, .git, .env, storage/logs ni ko‘rsating — aks holda maxfiy .env image ichiga tushib qoladi.
Ko‘p bosqichli (multi-stage) build — bitta Dockerfile da bir nechta FROM. Birinchi bosqich (composer:2 image) faqat PHP bog‘liqliklarini o‘rnatadi: --no-dev — Pest, Debugbar kabi dev paketlar production ga kirmaydi; dump-autoload --optimize — klasslar xaritasi (classmap) oldindan yig‘iladi va autoloader tezlashadi. Ikkinchi bosqich php:8.2-fpm-alpine asosida: docker-php-ext-install pdo_pgsql opcache pcntl bilan PostgreSQL drayveri, OPcache va signallar (worker ni to‘g‘ri to‘xtatish uchun) qo‘shiladi, pecl install redis bilan Redis kengaytmasi o‘rnatiladi, so‘ng birinchi bosqichdan tayyor kod COPY --from=vendor bilan nusxalanadi. Yakuniy image da Composer va git bo‘lmaydi — u kichikroq va hujum yuzasi torroq.
Production image uchun yana bir nechta qoida. Birinchidan, aniq versiyalarni yozing: php:8.2-fpm-alpine, postgres:16-alpine — latest emas, aks holda ertangi build boshqa versiya bilan yig‘ilishi mumkin. Ikkinchidan, konteyner ichida root emas, www-data foydalanuvchisi ishlasin (USER www-data), faqat storage va bootstrap/cache papkalari unga yozish uchun ochiq bo‘lsin. Uchinchidan, maxfiy ma’lumotlar (parollar, APP_KEY) image ga yozilmaydi — ular ishga tushirishda muhit o‘zgaruvchilari orqali beriladi. Image bir marta yig‘iladi va test, staging va production da aynan shu image ishlatiladi (“build once, run anywhere”): sinovdan o‘tgan narsa — aynan production ga chiqqan narsa.
Docker ilovani muhiti bilan birga qadoqlaydi: noutbukda, CI da va serverda bir xil image ishlaydi.
ghcr.io/jamoa/omborpro:1.4.0.RUN / COPY natijasi; o‘zgarmagan qatlam keshdan olinadi.ghcr.io).| Ko‘rsatma | Vazifasi | OmborPro misoli |
|---|---|---|
FROM | Asos image (bosqich boshlanishi) | FROM php:8.2-fpm-alpine |
WORKDIR | Ishchi papka | WORKDIR /var/www |
COPY | Fayllarni image ga nusxalash | COPY composer.json composer.lock ./ |
RUN | Build paytida buyruq bajarish | RUN docker-php-ext-install pdo_pgsql |
USER | Kim nomidan ishlash | USER www-data |
CMD / ENTRYPOINT | Konteyner ishga tushganda bajariladigan buyruq | CMD ["php-fpm"] |
ENV va ARG ga parol yozmang — ular image tarixida (docker history) ko‘rinadi.# 1-bosqich: PHP bog‘liqliklari FROM composer:2 AS vendor WORKDIR /app COPY composer.json composer.lock ./ RUN composer install --no-dev --no-scripts --no-autoloader COPY . . RUN composer dump-autoload --optimize --no-dev --no-scripts # 2-bosqich: production image (php-fpm) FROM php:8.2-fpm-alpine RUN apk add --no-cache postgresql-dev $PHPIZE_DEPS \ && docker-php-ext-install pdo_pgsql opcache pcntl \ && pecl install redis && docker-php-ext-enable redis COPY docker/php.ini /usr/local/etc/php/conf.d/omborpro.ini WORKDIR /var/www COPY --from=vendor /app /var/www RUN chown -R www-data:www-data storage bootstrap/cache USER www-data
$ docker build -t ghcr.io/jamoa/omborpro:1.4.0 . => CACHED [vendor 4/6] RUN composer install --no-dev ... => [stage-1 6/7] COPY --from=vendor /app /var/www => naming to ghcr.io/jamoa/omborpro:1.4.0 done $ docker images ghcr.io/jamoa/omborpro ghcr.io/jamoa/omborpro 1.4.0 7c1e... 148MB
/app) olinadiCACHED)--no-dev — Pest, Debugbar production image ga kirmaydiqueue:work SIGTERM ni ushlab, joriy vazifani tugatishi uchunUSER www-data — konteyner root huquqisiz ishlaydiCMD ["php-fpm"] buyrug‘i meros qilib olinadi — qayta yozish shart emas.COPY . . → RUN composer install.dockerignore yo‘q — .env va vendor image ga tushadiCOPY composer.json composer.lock ./ → installCOPY . . va dump-autoloadcomposer.lock o‘zgarganda yangilanadi.dockerignore: .git, .env, vendor, node_modulesImage — faqat o‘qiladigan shablon; konteyner — shu image dan ishga tushirilgan jarayon. Bitta image dan ko‘p konteyner bo‘ladi.
composer.json ni manba koddan oldin nusxalaymiz?Qatlam keshi ishlashi uchun: kod o‘zgarsa ham composer install qatlami qayta bajarilmaydi.
Yakuniy image da faqat ishlash uchun kerakli narsalar qoladi (Composer, dev paketlar yo‘q) — kichikroq va xavfsizroq.
Servislar · ichki tarmoq · depends_on va healthcheck · volume · nginx + php-fpm
Real ilova bitta konteyner emas, bir nechta hamkor servislardan iborat. Docker Compose ularni bitta compose.yaml faylida tavsiflaydi va docker compose up -d bilan birga ishga tushiradi. OmborPro steki: web (nginx — HTTP so‘rovlarni qabul qiladi, statik fayllarni beradi), app (php-fpm — Laravel kodini bajaradi), worker (php artisan queue:work — navbatdagi GenerateSalesReport, SendLowStockAlert vazifalari), ixtiyoriy scheduler (php artisan schedule:work), db (PostgreSQL 16) va redis (Redis 7 — kesh, sessiya, navbat). 2-mavzudagi loyiha skeletida Compose ishlab chiqish uchun edi (kod volume orqali ulangan); endi uni production ga tayyorlaymiz: kod image ichida, aniq versiya tegi bilan.
Compose barcha servislarni bitta ichki tarmoqqa ulaydi va har bir servis o‘z nomi bilan topiladi: .env da DB_HOST=db, REDIS_HOST=redis, nginx esa fastcgi_pass app:9000 deb yozadi. Konteyner ichida localhost faqat konteynerning o‘zini anglatadi — DB_HOST=127.0.0.1 eng ko‘p uchraydigan xato. Tashqariga faqat web ning 80/443 portlari ochiladi; db va redis uchun ports umuman yozilmaydi — ular faqat ichki tarmoqda ko‘rinadi. Bu xavfsizlik uchun muhim: Docker ochgan portlar Linux dagi ufw qoidalarini chetlab o‘tadi, ya’ni 5432:5432 yozilsa, ma’lumotlar bazasi butun internetga ochiq bo‘lib qoladi.
Konteyner qayta yaratilsa, uning fayl tizimidagi o‘zgarishlar yo‘qoladi. Saqlanishi kerak bo‘lgan ma’lumotlar — PostgreSQL fayllari, Redis snapshotlari, yuklangan hujjatlar va hisobotlar (storage/app) — nomlangan volume larga yoziladi (pgdata:/var/lib/postgresql/data). depends_on faqat ishga tushirish tartibini belgilaydi; konteyner ishga tushgani uning tayyorligini bildirmaydi — PostgreSQL ulanishlarni qabul qilishi uchun bir necha soniya kerak. Shuning uchun db ga healthcheck (pg_isready) qo‘shamiz va app da condition: service_healthy yozamiz. restart: unless-stopped server qayta yuklanganda yoki jarayon qulaganda konteynerni avtomatik qayta ishga tushiradi. Takrorlanadigan sozlamalar x-app: &app kabi YAML yakori (anchor) bilan bir joyda yoziladi.
nginx va php-fpm vazifalari ajratilgan. nginx — tez veb-server: TLS, siqish, statik fayllar (/build/app.css, favicon.ico) va proksilash. PHP kodini u bajarmaydi — .php so‘rovlarni FastCGI protokoli orqali app konteynerining 9000-portidagi php-fpm ga uzatadi. php-fpm jarayonlar pulini boshqaradi (pm.max_children — bir vaqtda nechta so‘rov bajariladi). Laravel uchun asosiy nginx qoidasi — try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string;: fayl mavjud bo‘lsa — uni beradi, aks holda so‘rovni yagona kirish nuqtasi public/index.php ga yo‘naltiradi, u yerda Laravel marshrutlash ishlaydi. root albatta public papkaga qaratiladi — loyiha ildiziga emas, aks holda .env va composer.json brauzer orqali o‘qilishi mumkin.
Bir xil omborpro image dan uchta servis ishlaydi; farqi — faqat buyruq.
.php ni app:9000 ga uzatadi./api/v1 REST API.php artisan queue:work — hisobotlar, kam qoldiq bildirishnomalari.php artisan schedule:work — har daqiqada rejalashtirilgan vazifalar.pgdata volume da.x-app: &app image: ghcr.io/jamoa/omborpro:${TAG:-latest} env_file: .env volumes: [storage:/var/www/storage/app] restart: unless-stopped depends_on: db: { condition: service_healthy } redis: { condition: service_started } services: web: image: ghcr.io/jamoa/omborpro-web:${TAG:-latest} ports: ["80:80"] depends_on: [app] restart: unless-stopped app: *app worker: <<: *app command: php artisan queue:work --tries=3 --max-time=3600
$ TAG=1.4.0 docker compose up -d ✔ Container omborpro-db-1 Healthy ✔ Container omborpro-redis-1 Started ✔ Container omborpro-app-1 Started ✔ Container omborpro-worker-1 Started ✔ Container omborpro-web-1 Started
x-app: &app — takrorlanadigan sozlama; *app va <<: *app bilan qayta ishlatiladi${TAG:-latest} — versiya deploy paytida beriladi: TAG=1.4.0app faqat PostgreSQL tayyor bo‘lgach ishga tushadiomborpro-web — nginx image: nginx.conf va public/ (CSS/JS) ichida--max-time=3600 — worker soatda bir marta o‘zini toza qayta ishga tushiradiversion: kaliti eskirgan — Compose v2 uni e’tiborsiz qoldiradi, yozmang.db: image: postgres:16-alpine environment: POSTGRES_DB: omborpro POSTGRES_USER: omborpro POSTGRES_PASSWORD: ${DB_PASSWORD:?DB_PASSWORD kerak} volumes: [pgdata:/var/lib/postgresql/data] healthcheck: test: ["CMD-SHELL", "pg_isready -U omborpro -d omborpro"] interval: 5s retries: 10 restart: unless-stopped redis: image: redis:7-alpine volumes: [redisdata:/data] restart: unless-stopped volumes: { pgdata: {}, redisdata: {}, storage: {} }
$ docker compose ps db NAME IMAGE STATUS omborpro-db-1 postgres:16-alpine Up 3 minutes (healthy)
DB_HOST=db${DB_PASSWORD:?...} — o‘zgaruvchi berilmasa, Compose xato bilan to‘xtaydihealthydocker compose down ma’lumotni saqlaydi; down -v — o‘chiradi!server { listen 80; server_name omborpro.example.uz; root /var/www/public; index index.php; client_max_body_size 20m; location / { try_files $uri $uri/ /index.php?$query_string; } location ~ \.php$ { fastcgi_pass app:9000; fastcgi_param SCRIPT_FILENAME $realpath_root$fastcgi_script_name; include fastcgi_params; } location ~ /\.(?!well-known).* { deny all; } }
$ curl -I http://omborpro.example.uz/.env HTTP/1.1 403 Forbidden $ curl -I http://omborpro.example.uz/orders HTTP/1.1 302 Found Location: http://omborpro.example.uz/login
root /var/www/public — faqat public ochiq; .env va app/ brauzerga ko‘rinmaydiindex.php (Laravel marshrutlari)fastcgi_pass app:9000 — Compose servis nomi; 127.0.0.1 emas$realpath_root — symlink lar to‘g‘ri yechiladi; yo‘l app konteynerida ham bir xil.env, .git kabi yashirin fayllar — 403client_max_body_size — Excel import (8-mavzu) uchun fayl hajmi chegarasi; sukut bo‘yicha 1 MB.// nginx qoidalarining soddalashtirilgan modeli function nginx(string $uri, array $files): string { $path = parse_url($uri, PHP_URL_PATH); $query = parse_url($uri, PHP_URL_QUERY) ?? ''; if (preg_match('#/\.(?!well-known)#', $path)) { return '403 (deny all)'; } if (in_array($path, $files, true)) { return "statik fayl: $path"; } return "php-fpm: /index.php?$query"; } $files = ['/favicon.ico', '/build/app.css']; foreach (['/build/app.css', '/orders?page=2', '/.env', '/api/v1/products'] as $u) { echo str_pad($u, 18), '→ ', nginx($u, $files), PHP_EOL; }
/build/app.css → statik fayl: /build/app.css /orders?page=2 → php-fpm: /index.php?page=2 /.env → 403 (deny all) /api/v1/products → php-fpm: /index.php?
location lar prefiks / dan ustun turadi$files — public/ dagi haqiqiy fayllar — PHP ishga tushmaydi, tezindex.php?$query — page=2 Laravel ga $request->query('page') bo‘lib yetadi.env da DB_HOST=127.0.0.1 emas, DB_HOST=db yoziladi?Har bir konteyner o‘z localhost iga ega; Compose tarmog‘ida baza db servis nomi bilan topiladi.
depends_on va condition: service_healthy ning farqi nimada?depends_on faqat ishga tushirish tartibi; service_healthy esa db healthcheck dan o‘tguncha kutadi.
root ni loyiha ildiziga qaratsak, qanday xavf paydo bo‘ladi?.env, composer.json, storage/logs brauzer orqali yuklab olinishi mumkin — parollar sizib chiqadi.
Uzluksiz integratsiya · workflow va job · servis konteyner · GHCR ga image
Uzluksiz integratsiya (Continuous Integration, CI) — har bir push va Pull Request da kod avtomatik tekshiriladi: uslub, statik tahlil, testlar. Uzluksiz yetkazib berish / joylashtirish (Continuous Delivery / Deployment, CD) — tekshiruvdan o‘tgan kod avtomatik ravishda image ga yig‘iladi va serverga chiqariladi (Delivery da oxirgi qadamni odam tasdiqlaydi, Deployment da — avtomatik). 12-mavzu “Korxona ilovalarini testlash” da Pest testlari va kod tahlilini o‘rgandik; CI ularni har safar, hech kim unutmasdan ishga tushiradi. Asosiy qoida: main tarmog‘iga faqat yashil (barcha tekshiruvlar o‘tgan) PR qo‘shiladi — bu GitHub da branch protection sozlamasi bilan majburiy qilinadi.
GitHub Actions da workflow — .github/workflows/ci.yml fayli. U hodisalar (push, pull_request, v* teglari) bilan ishga tushadi va job lardan iborat; har bir job alohida toza virtual mashinada (runs-on: ubuntu-latest) step larni ketma-ket bajaradi. Joblar sukut bo‘yicha parallel ishlaydi; needs: [lint, test] bog‘liqlik va tartib beradi. Tayyor amallar (actions) uses: bilan ulanadi: actions/checkout@v4 — kodni yuklaydi, shivammathur/setup-php@v2 — kerakli PHP versiyasi, kengaytmalar va Composer ni o‘rnatadi. Amallar versiyasini (@v4) har doim ko‘rsating — aks holda muallif o‘zgartirgan amal quvuringizni kutilmaganda buzadi.
Lint job: vendor/bin/pint --test — Laravel Pint kod uslubini tekshiradi; --test bayrog‘i bilan fayllarni o‘zgartirmaydi, faqat uslub buzilgan bo‘lsa xato kodi bilan tugaydi (bayroqsiz Pint fayllarni tuzatib, “yashil” qaytaradi — CI uchun ma’nosiz). vendor/bin/phpstan analyse — Larastan (PHPStan ning Laravel kengaytmasi) mavjud bo‘lmagan metod va turlar xatosini topadi. Test job: Pest testlari haqiqiy PostgreSQL bilan ishlashi uchun services: bo‘limida postgres:16 servis konteyneri ko‘tariladi, testlar unga 127.0.0.1:5432 orqali ulanadi. SQLite da test qilish tezroq, lekin production PostgreSQL da ishlaydi: ILIKE, JSON operatorlari, qulflar va tranzaksiyalar farq qilishi mumkin.
Build job faqat lint va test o‘tgandan keyin (needs) va faqat push hodisasida (if:) ishlaydi. docker/login-action@v3 GitHub Container Registry ga GITHUB_TOKEN bilan kiradi (workflow da permissions: packages: write kerak), docker/build-push-action@v6 esa Dockerfile dan image yig‘ib, ghcr.io ga yuklaydi. Image teglari: git commit SHA (har doim noyob — qaysi kod ekani aniq) va reliz uchun semver versiya (1.4.0). Maxfiy qiymatlar (server SSH kaliti, parollar) repozitoriyning Secrets bo‘limida saqlanadi va ${{ secrets.NOMI }} bilan o‘qiladi — logda ular yulduzcha bilan yashiriladi. Ularni hech qachon workflow fayliga yoki kodga yozmang: git tarixi abadiy.
name: CI on: push: { branches: [main], tags: ['v*'] } pull_request: permissions: { contents: read, packages: write } jobs: lint: runs-on: ubuntu-latest steps: - uses: actions/checkout@v4 - uses: shivammathur/setup-php@v2 with: { php-version: '8.2', tools: composer:v2 } - run: composer install --no-interaction --prefer-dist - run: vendor/bin/pint --test - run: vendor/bin/phpstan analyse --memory-limit=1G
lint ✓ Run vendor/bin/pint --test
PASS ............................ 214 files
lint ✓ Run vendor/bin/phpstan analyse --memory-limit=1G
[OK] No errorson: push / pull_request — har push, PR va v* teg da ishga tushadisetup-php@v2 — PHP 8.2 va Composer ni o‘rnatadipint --test — faqat tekshiradi; uslub buzilsa — job qizilphpstan.neon dagi daraja bilantest: runs-on: ubuntu-latest services: postgres: image: postgres:16 env: { POSTGRES_PASSWORD: secret, POSTGRES_DB: testing } ports: ['5432:5432'] options: --health-cmd pg_isready --health-retries 10 env: { DB_CONNECTION: pgsql, DB_HOST: 127.0.0.1, DB_DATABASE: testing, DB_USERNAME: postgres, DB_PASSWORD: secret } steps: - uses: actions/checkout@v4 - uses: shivammathur/setup-php@v2 with: { php-version: '8.2', extensions: pdo_pgsql } - run: composer install --no-interaction --prefer-dist - run: cp .env.example .env && php artisan key:generate - run: vendor/bin/pest
PASS Tests\Feature\OrderServiceTest ✓ buyurtmani tasdiqlash qoldiqni rezervlaydi 0.21s ✓ mavjud qoldiqdan ko‘p rezerv taqiqlanadi 0.08s Tests: 86 passed (241 assertions) Duration: 9.42s
services: postgres — job davomida yashaydigan haqiqiy PostgreSQL 16--health-cmd — testlar baza tayyor bo‘lgach boshlanadi.env dagi qiymatlardan ustun turadikey:generate — test uchun vaqtinchalik APP_KEYbuild: needs: [lint, test] if: github.event_name == 'push' runs-on: ubuntu-latest steps: - uses: actions/checkout@v4 - uses: docker/login-action@v3 with: registry: ghcr.io username: ${{ github.actor }} password: ${{ secrets.GITHUB_TOKEN }} - uses: docker/build-push-action@v6 with: context: . push: true tags: | ghcr.io/jamoa/omborpro:${{ github.sha }} ghcr.io/jamoa/omborpro:latest
build ✓ docker/build-push-action@v6 #12 pushing ghcr.io/jamoa/omborpro:9f3c2a1... done #12 pushing ghcr.io/jamoa/omborpro:latest done
needs: [lint, test] — ikkalasi yashil bo‘lmasa, build boshlanmaydiif: push — PR lardan image yuklanmaydighcr.io da kichik harflarda bo‘lishi shart. Semver teglar uchun docker/metadata-action@v5 qulay.Har bir qadamni quvurning to‘g‘ri qismiga joylashtiring.
vendor/bin/pint --test — Kod uslubini tekshirish — integratsiya bosqichi.vendor/bin/phpstan analyse — Statik tahlil — kod sifati tekshiruvi.main ga tekshirilgan kod tushadi.ghcr.io ga push qilish — Yetkazib berish: tayyor artefakt registry ga.docker compose pull — Joylashtirish — serverda yangi versiya.migrate --force — Deploy jarayonining qismi./up tutun testi — Joylashtirilgan versiya ishlayotganini tekshirish.Delivery da production ga chiqarishni odam tasdiqlaydi; Deployment da tekshiruvdan o‘tgan kod avtomatik chiqadi.
pint emas, pint --test ishlatiladi?--test fayllarni o‘zgartirmaydi va uslub buzilsa xato kodi qaytaradi; oddiy pint tuzatib, doim muvaffaqiyatli tugaydi.
needs kerak?Lint va test yashil bo‘lgandan keyin va faqat push da; needs sinovdan o‘tmagan kod image ga aylanishiga yo‘l qo‘ymaydi.
.env va maxfiy ma’lumotlar · APP_DEBUG=false · config/route/view kesh · optimize · OPcache
Laravel sozlamalari .env faylidan va muhit o‘zgaruvchilaridan o‘qiladi. Production da uchta qiymat hayotiy muhim. APP_ENV=production — migrate kabi xavfli buyruqlar tasdiq so‘raydi, xato sahifalari umumiy ko‘rinishda chiqadi. APP_DEBUG=false — agar true qolsa, har qanday xato sahifasida stack trace, SQL so‘rovlari va muhit o‘zgaruvchilari, jumladan ma’lumotlar bazasi paroli ko‘rinib qoladi; moliya tizimi uchun bu jiddiy ma’lumot sizib chiqishi. APP_KEY — cookie, sessiya va Crypt shifrlash kaliti: php artisan key:generate --show bilan bir marta yaratiladi va boshqa o‘zgartirilmaydi, aks holda barcha sessiyalar va shifrlangan maydonlar yaroqsiz bo‘ladi.
.env fayli hech qachon git ga qo‘shilmaydi (.gitignore da bor); repozitoriyda faqat qiymatsiz .env.example turadi. Serverda .env faqat deploy foydalanuvchisi o‘qiy oladigan huquq bilan saqlanadi (chmod 600 .env), CI da qiymatlar GitHub Secrets dan olinadi. Har bir muhit (local, staging, production) o‘z kalitlari va parollariga ega: staging paroli production ga yo‘l ochmasligi kerak. Production ro‘yxatiga yana kiradi: APP_URL=https://..., APP_TIMEZONE=Asia/Tashkent, LOG_LEVEL=warning (debug loglar diskni to‘ldiradi), CACHE_STORE=redis, QUEUE_CONNECTION=redis, SESSION_DRIVER=redis va HTTPS da SESSION_SECURE_COOKIE=true.
Har bir so‘rovda Laravel config/ papkasidagi o‘nlab fayllarni o‘qiydi, marshrutlarni ro‘yxatga oladi va Blade shablonlari o‘zgarganini tekshiradi. Production da bu ishni bir marta bajarib, natijani keshlaymiz: php artisan config:cache — barcha konfiguratsiyani bitta bootstrap/cache/config.php fayliga yig‘adi; route:cache — marshrutlarni; view:cache — Blade shablonlarini oldindan kompilyatsiya qiladi; event:cache — hodisa va tinglovchilar ro‘yxatini. Laravel 12 da php artisan optimize shu to‘rttasini bitta buyruq bilan bajaradi, php artisan optimize:clear esa barcha keshlarni tozalaydi. Keshlar har deployda yangi kod bilan qayta yaratiladi — eski kesh yangi marshrutlarni “ko‘rmaydi”.
Eng ko‘p uchraydigan tuzoq: config:cache dan keyin .env fayli o‘qilmaydi, shuning uchun konfiguratsiya fayllaridan tashqarida chaqirilgan env() faqat .env da yozilgan qiymatlar uchun null qaytaradi. Docker da env_file orqali berilgan qiymatlar haqiqiy muhit o‘zgaruvchisi bo‘lgani uchun “tasodifan ishlab” qolishi mumkin — bunga tayanmang. Qoida: env('CBU_URL') faqat config/services.php da, kodda esa config('services.cbu.url'). PHP darajasida OPcache kompilyatsiya qilingan bayt-kodni xotirada saqlaydi; production da opcache.validate_timestamps=0 fayllar o‘zgarganini tekshirmaslikni bildiradi — konteyner har deployda yangidan yaratilgani uchun bu xavfsiz. Navbat worker lari uzoq yashaydigan jarayon va eski kodni xotirada ushlaydi: kod konteynerni qayta yaratmasdan yangilansa, php artisan queue:restart ularni joriy vazifadan keyin yangi kod bilan qayta ishga tushiradi.
APP_NAME=OmborPro APP_ENV=production APP_DEBUG=false APP_KEY=base64:... # key:generate --show APP_URL=https://omborpro.example.uz APP_TIMEZONE=Asia/Tashkent LOG_LEVEL=warning DB_CONNECTION=pgsql DB_HOST=db DB_DATABASE=omborpro DB_USERNAME=omborpro DB_PASSWORD= # faqat serverda to‘ldiriladi CACHE_STORE=redis QUEUE_CONNECTION=redis SESSION_DRIVER=redis SESSION_SECURE_COOKIE=true REDIS_HOST=redis
$ docker compose exec app php artisan about --only=environment Application Name ......................... OmborPro Environment ............................ production Debug Mode ................................... OFF Timezone ............................ Asia/Tashkent
APP_DEBUG=false — xato sahifasida parol va stack trace ko‘rinmaydiDB_HOST=db — Compose servis nomi…=redis — kesh, navbat va sessiya Redis da — bir nechta app konteyneri uchun ham umumiy.env — git da emas. Serverda: chmod 600 .env, egasi — deploy foydalanuvchisi.| Buyruq | Nima qiladi | Eslatma |
|---|---|---|
config:cache | Konfiguratsiyani bitta faylga yig‘adi | Keyin .env o‘qilmaydi |
route:cache | Marshrutlar ro‘yxatini keshlaydi | Marshrutlar ko‘p bo‘lsa sezilarli tezlik |
view:cache | Blade shablonlarini oldindan kompilyatsiya qiladi | Birinchi so‘rov sekinlashmaydi |
event:cache | Hodisa → tinglovchi xaritasini keshlaydi | Avto-topish har so‘rovda ishlamaydi |
optimize | Laravel 12: yuqoridagi to‘rttasini bajaradi | Har deployda |
optimize:clear | Barcha keshlarni tozalaydi | Muammo bo‘lsa birinchi qadam |
queue:restart | Worker larga “joriy vazifadan keyin qayta ishga tush” signali | Kod yangilangandan keyin |
.env va marshrut o‘zgarishlari ko‘rinmay qoladi.function prodXatolar(array $env): array { $x = []; if (($env['APP_ENV'] ?? '') !== 'production') { $x[] = 'APP_ENV=production bo‘lishi kerak'; } if (($env['APP_DEBUG'] ?? 'true') !== 'false') { $x[] = 'APP_DEBUG=false bo‘lishi kerak'; } if (!str_starts_with($env['APP_KEY'] ?? '', 'base64:')) { $x[] = 'APP_KEY o‘rnatilmagan'; } return $x; } $env = ['APP_ENV' => 'production', 'APP_DEBUG' => 'true']; echo implode(PHP_EOL, prodXatolar($env)), PHP_EOL; echo count(prodXatolar(['APP_ENV' => 'production', 'APP_DEBUG' => 'false', 'APP_KEY' => 'base64:a2V5'])), PHP_EOL;
APP_DEBUG=false bo‘lishi kerak APP_KEY o‘rnatilmagan 0
!== 'false' — .env dagi qiymat — satr; (bool) 'false' esa true!base64: — key:generate yaratgan kalit formaticount(...) === 0 — xato yo‘q — deploy davom etadiCbuRateService: Http::get(env('CBU_URL'))config:cache → .env o‘qilmaydi → nullconfig/services.php: 'cbu' => ['url' => env('CBU_URL')]config('services.cbu.url')env('CBU_URL', 'https://cbu.uz/...').APP_DEBUG=true qolsa, qanday xavf bor?Xato sahifasida stack trace, SQL va muhit o‘zgaruvchilari (parollar) ko‘rinadi — ma’lumot sizib chiqadi.
php artisan optimize qaysi keshlarni yaratadi?config, event, route va view keshlarini.
config:cache dan keyin controller ichidagi env('CBU_URL') nima qaytaradi va nima uchun?.env dagi qiymat uchun null: kesh yoqilganda .env fayli umuman o‘qilmaydi. env() faqat config fayllarida ishlatiladi.
RPO va RTO · pg_dump va pg_restore · 3-2-1 qoidasi · saqlash siyosati · tiklashni sinash
Moliya va savdo tizimi uchun ma’lumot yo‘qolishi — eng og‘ir hodisa: buyurtmalar, hisob-fakturalar, to‘lovlar va ombor harakatlari qayta tiklab bo‘lmaydigan biznes tarixi va soliq hisobotlari asosi. Zaxira strategiyasi ikki ko‘rsatkich bilan o‘lchanadi: RPO (Recovery Point Objective) — qancha vaqtlik ma’lumotni yo‘qotishga rozimiz (kunlik backup → 24 soatgacha), va RTO (Recovery Time Objective) — tizim qancha vaqtda qayta ishlashi kerak. Docker volume zaxira emas: server diski buzilsa, hosting hisobi bloklansa yoki kimdir docker compose down -v bersa, volume ham yo‘qoladi. Zaxira — boshqa joyda saqlanadigan va tiklanishi tekshirilgan nusxa.
PostgreSQL uchun asosiy vosita — pg_dump. -Fc (custom format) siqilgan, pg_restore bilan to‘liq yoki tanlab (bitta jadval) tiklanadigan fayl yaratadi. Docker da: docker compose exec -T db pg_dump -U omborpro -Fc omborpro > omborpro.dump. -T bayrog‘i psevdo-terminalni o‘chiradi — usiz ikkilik chiqish buzilishi mumkin. pg_dump ishlayotgan bazadan izchil (consistent) nusxa oladi — tizimni to‘xtatish shart emas. Tiklash: pg_restore --clean --if-exists -U omborpro -d omborpro. Kunlik zaxira cron orqali avtomatlashtiriladi, masalan har kuni 02:30 da (Toshkent vaqti, eng kam yuklama paytida). Skript set -euo pipefail bilan yoziladi: biror qadam xato bersa, “muvaffaqiyatli” bo‘sh fayl qolmaydi.
3-2-1 qoidasi: ma’lumotning kamida 3 nusxasi (asl baza + 2 zaxira), 2 xil saqlash vositasida (server diski va obyektli ombor yoki boshqa server), shundan 1 tasi boshqa joyda (offsite) — masalan, boshqa data-markazdagi S3-mos omborda. Zaxira fayllari shifrlanadi (gpg, age), chunki ularda kontragentlarning STIR, telefonlari va to‘lovlar bor. Saqlash siyosati (retention) diskni cheksiz to‘ldirmaslik uchun kerak: masalan, oxirgi 7 kunning har biri, oxirgi 4 haftaning har biridan bittadan va oxirgi 12 oyning har biridan bittadan nusxa — bu GFS (Grandfather-Father-Son, “bobo-ota-o‘g‘il”) sxemasi. Shunda bir oy oldin xato o‘chirilgan ma’lumotni ham tiklash mumkin.
Tekshirilmagan zaxira — zaxira emas. Ko‘p kompaniyalar avariya kuni backup fayli bo‘sh, buzilgan yoki shifr kaliti yo‘qolganini aniqlaydi. Shuning uchun muntazam (masalan, oyiga bir marta) tiklash mashqi o‘tkaziladi: oxirgi dump alohida test bazaga tiklanadi, asosiy jadvallardagi yozuvlar soni va oxirgi buyurtma sanasi tekshiriladi, sarflangan vaqt RTO bilan solishtiriladi va natija jurnalga yoziladi. Zaxira skripti muvaffaqiyatsiz tugasa, bu haqda darhol xabar kelishi kerak — 13-mavzu “Unumdorlik va kuzatuvchanlik” dagi log va ogohlantirish (alert) vositalari shu yerda ham ishlatiladi. Migratsiyadan oldin ham har doim qo‘shimcha zaxira olinadi.
down -v, xato DELETE yoki hosting bloklanishidan himoya qilmaydi.#!/usr/bin/env bash # /opt/omborpro/backup.sh — har kuni cron orqali set -euo pipefail cd /opt/omborpro FILE="backups/omborpro_$(date +%F_%H%M).dump" docker compose exec -T db \ pg_dump -U omborpro -Fc omborpro > "$FILE" test -s "$FILE" # bo‘sh fayl — xato rclone copy "$FILE" offsite:omborpro-backups find backups -name '*.dump' -mtime +14 -delete # crontab -e (server vaqti: Asia/Tashkent) # 30 2 * * * /opt/omborpro/backup.sh >> /var/log/omb-backup.log 2>&1 # Tiklash mashqi — ALOHIDA test bazaga: # docker compose exec -T db pg_restore --clean --if-exists \ # -U omborpro -d omborpro_restore_test < backups/oxirgi.dump
$ ls -lh /opt/omborpro/backups | tail -2 -rw-r--r-- 1 deploy deploy 18M Oct 26 02:30 omborpro_2026-10-26_0230.dump -rw-r--r-- 1 deploy deploy 18M Oct 27 02:30 omborpro_2026-10-27_0230.dump
-T — TTY siz: ikkilik dump buzilmaydi-Fc — siqilgan custom format, pg_restore bilan tanlab tiklanaditest -s — fayl bo‘sh bo‘lsa skript xato bilan tugaydi-mtime +14 — lokal nusxalar 14 kundan keyin o‘chiriladifunction saqlanadi(array $sanalar, int $kunlik, int $hafta): array { rsort($sanalar); $keep = array_slice($sanalar, 0, $kunlik); $yak = array_filter($sanalar, fn ($s) => (new DateTimeImmutable($s))->format('N') === '7'); $keep = array_unique([...$keep, ...array_slice($yak, 0, $hafta)]); rsort($keep); return $keep; } $bugun = new DateTimeImmutable('2026-10-27'); $sanalar = []; for ($i = 0; $i < 30; $i++) { $sanalar[] = $bugun->modify("-$i day")->format('Y-m-d'); } $keep = saqlanadi($sanalar, 3, 3); echo implode(PHP_EOL, $keep), PHP_EOL; echo 'O‘chiriladi: ', count($sanalar) - count($keep), PHP_EOL;
2026-10-27 2026-10-26 2026-10-25 2026-10-18 2026-10-11 O‘chiriladi: 25
Y-m-d satrlari alifbo bo‘yicha ham sana bo‘yicha saralanadiformat('N') === '7' — ISO hafta kuni: 7 — yakshanba (haftalik nusxa)o-W) va noto‘g‘ri sanalar tekshiruvi bilan.RPO — qancha vaqtlik ma’lumot yo‘qolishi mumkin; RTO — tizim qancha vaqtda qayta ishlashi kerak.
docker compose exec ga -T bayrog‘i qo‘shiladi?TTY ajratilmasin, aks holda ikkilik dump chiqishi buzilishi mumkin.
Asl baza + serverdagi dump + boshqa data-markazdagi shifrlangan nusxa: 3 nusxa, 2 vosita, 1 tasi offsite.
migrate --force · expand/contract · qulflar va CONCURRENTLY · texnik rejim · deploy skripti
Production da php artisan migrate interaktiv tasdiq so‘raydi (“Are you sure you want to run this command?”). Skriptda bu savolga javob beradigan odam yo‘q — interaktiv bo‘lmagan rejimda buyruq bekor qilinadi. Shuning uchun deploy skriptida php artisan migrate --force yoziladi. Migratsiyadan oldin har doim zaxira olinadi. Production da hech qachon migrate:fresh, migrate:refresh yoki db:wipe ishlatilmaydi — ular barcha jadvallarni o‘chiradi; migrate:rollback ham ma’lumot yo‘qotishi mumkin (agar down() ustunni o‘chirsa). Amalda production da “orqaga” emas, “oldinga” tuzatiladi: xato migratsiyani tuzatuvchi yangi migratsiya yoziladi.
Uzilishsiz (zero-downtime) deploy da bir muddat eski va yangi kod bir xil bazada ishlaydi: migratsiya yangi konteynerlardan oldin bajariladi, eski konteynerlar hali so‘rovlarni yakunlayapti, worker lar joriy vazifani tugatyapti. Demak migratsiya orqaga mos bo‘lishi kerak — eski kod yangi sxema bilan ishlay olishi shart. Buning uchun expand/contract (kengaytirish/qisqartirish) usuli qo‘llanadi. Masalan, payments.method ni channel deb qayta nomlash: (1) expand — yangi channel ustuni qo‘shiladi, kod ikkala ustunga yozadi; (2) eski yozuvlar channel ga qismlarga bo‘lib ko‘chiriladi; (3) kod faqat channel dan o‘qiydi; (4) contract — keyingi relizda method o‘chiriladi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri renameColumn esa deploy paytida eski kodni darhol buzadi.
Katta jadvallarda ba’zi DDL amallari uzoq qulf (lock) oladi. PostgreSQL da oddiy CREATE INDEX jadvalga yozishni indeks qurilguncha bloklaydi — millionlab qatorli stock_movements da bu daqiqalar davom etib, barcha ombor amallarini to‘xtatadi. Yechim — CREATE INDEX CONCURRENTLY: sekinroq, lekin yozishni bloklamaydi. U tranzaksiya ichida ishlamaydi, Laravel esa PostgreSQL da har bir migratsiyani tranzaksiyaga o‘raydi — shuning uchun migratsiya sinfida public $withinTransaction = false; yoziladi. PostgreSQL 11+ da doimiy DEFAULT bilan ustun qo‘shish tez (jadval qayta yozilmaydi), DEFAULT siz NOT NULL ustun esa qatorlari bor jadvalda xato beradi; ustun turini o‘zgartirish (ALTER COLUMN ... TYPE) ko‘pincha butun jadvalni qayta yozadi.
Ba’zi o‘zgarishlarni uzilishsiz qilib bo‘lmaydi (katta ma’lumot ko‘chirish, sxemani tubdan o‘zgartirish). Bunda texnik rejim (maintenance mode) ishlatiladi: php artisan down --secret=... — foydalanuvchilar 503 sahifani ko‘radi, maxfiy yo‘l (/<secret>) orqali kirgan administrator esa tizimni tekshira oladi; ish tugagach php artisan up. Odatiy deploy ketma-ketligi: zaxira → yangi image larni tortish (docker compose pull) → yangi image bilan migrate --force → konteynerlarni yangilash (up -d) → keshlar (optimize — konteyner ishga tushganda) → queue:restart → tutun testi (smoke test: /up va bosh sahifa 200 qaytaradimi). Har bir qadam skriptda yoziladi — qo‘lda “eslab” bajarilmaydi, aks holda kechki deployda albatta bir qadam unutiladi.
$table->renameColumn('method', 'channel')method ga yozadichannel qo‘shiladi, kod ikkalasiga yozadichannel ni o‘qiydimethod ustuni o‘chiriladi (contract)<?php use Illuminate\Database\Migrations\Migration; use Illuminate\Support\Facades\DB; return new class extends Migration { // CONCURRENTLY tranzaksiya ichida ishlamaydi public $withinTransaction = false; public function up(): void { DB::statement('CREATE INDEX CONCURRENTLY IF NOT EXISTS ' . 'invoices_status_due_at_idx ' . 'ON invoices (status, due_at)'); } };
$ php artisan migrate --force INFO Running migrations. 2026_10_27_090000_add_invoices_status_due_index .. 2s DONE
$withinTransaction = false — Laravel bu migratsiyani tranzaksiyaga o‘ramaydiinvoices ga yozish bloklanmaydi--force — production da tasdiq so‘ralmaydi#!/usr/bin/env bash # ishlatish: ./deploy.sh 1.4.0 set -euo pipefail cd /opt/omborpro export TAG="$1" ./backup.sh # 1) avval zaxira docker compose pull # 2) yangi image lar docker compose run --rm app \ php artisan migrate --force # 3) orqaga mos migratsiya docker compose up -d --remove-orphans # 4) konteynerlarni yangilash docker compose exec -T app php artisan queue:restart curl -fsS https://omborpro.example.uz/up > /dev/null \ && echo "Deploy $TAG: OK" # 5) tutun testi
$ ./deploy.sh 1.4.0 ✔ app Pulled ✔ web Pulled 2026_10_27_090000_add_invoices_status_due_index .. DONE ✔ Container omborpro-app-1 Recreated ✔ Container omborpro-worker-1 Recreated Deploy 1.4.0: OK
set -euo pipefail — biror qadam xato bersa — skript darhol to‘xtaydirun --rm app — migratsiya yangi image bilan, eski konteynerlar ishlab turgandaup -d — faqat image i o‘zgargan konteynerlar qayta yaratiladi/up — Laravel 12 ning o‘rnatilgan health route i — 200 bo‘lsa, ilova ko‘tarildiphp artisan optimize konteyner ishga tushganda entrypoint skriptida bajariladi (amaliy mashg‘ulotda).Har bir vaziyat uchun to‘g‘ri yechimni tanlang.
✓ php artisan migrate --force — --force production dagi tasdiq savolini o‘tkazib yuboradi; fresh va wipe barcha ma’lumotni o‘chiradi.
stock_movements ga indeks qo‘shishning xavfsizroq usuli?$table->index() — tez tugaydiALTER TABLE ... TYPECREATE INDEX CONCURRENTLY + $withinTransaction = false✓ `CREATE INDEX CONCURRENTLY` + `$withinTransaction = false` — CONCURRENTLY yozishni bloklamaydi; tranzaksiya ichida ishlamagani uchun withinTransaction o‘chiriladi.
payments.method ustunini uzilishsiz channel ga aylantirish uchun nima qilinadi?renameColumnmigrate:rollback va qayta yaratish✓ Expand/contract: yangi ustun, ikkalasiga yozish, ko‘chirish, keyin eskisini o‘chirish — Har bir bosqichda eski va yangi kod birga ishlay oladi — uzilish bo‘lmaydi.
migrate emas, migrate --force yoziladi?Production da migrate tasdiq so‘raydi; interaktiv bo‘lmagan skriptda buyruq bekor qilinadi. --force tasdiqni o‘tkazib yuboradi.
Sxema o‘zgarishi orqaga mos qadamlarga bo‘linadi: avval kengaytirish, kod moslashgach — eski qismni olib tashlash.
down --secret) foydalanuvchi va administrator nimani ko‘radi?Foydalanuvchi — 503 “texnik ishlar” sahifasini; maxfiy yo‘l orqali kirgan administrator — ishlayotgan tizimni.
--no-dev, pdo_pgsql, redis, opcache; bir xil image test va production da.service_healthy.root public, try_files ... /index.php?$query_string, fastcgi_pass app:9000.--test, Larastan, Pest (PostgreSQL bilan) → image GHCR ga → deploy.APP_DEBUG=false, maxfiy .env, optimize, env() faqat config da, queue:restart.-Fc + 3-2-1 + tiklash mashqi; migrate --force, expand/contract, CONCURRENTLY.Image — shablon; konteyner — undan ishga tushirilgan jarayon.
COPY composer.json COPY . . dan oldin?Paketlar qatlami keshda qoladi — build tezlashadi.
depends_on yetarli emasmi?Yo‘q: faqat tartib. Tayyorlik uchun healthcheck + condition: service_healthy.
fastcgi_pass qayerga qaratiladi?app:9000 — php-fpm servis nomi va porti.
pint --test nima qiladi?Uslubni o‘zgartirmasdan tekshiradi; buzilsa job qizil bo‘ladi.
config:cache dan keyin env()?.env o‘qilmaydi — env() faqat config fayllarida ishlatiladi.
3 nusxa, 2 xil vosita, 1 tasi boshqa joyda.
php artisan migrate --force, oldidan — zaxira.