6

6-ma’ruza matni · Korxona ilovalarini dasturlash

Korxona ilovalari interfeysi

SSR va SPA · ma’lumotlarga boy ekranlar · filtrlash va saralash · sahifalash · formalar · dashboardlar

Muammoli savol

Omborchi 12 000 ta mahsulot ichidan “UN-” bilan boshlanadigan va qoldig‘i kam bo‘lganlarini qanday topadi? Excel dagidek barcha qatorni bitta sahifaga chiqarib qo‘ysak-chi? Avval taxmin qiling.

Javob

Server faqat kerakli 20–50 qatorni qaytaradi (sahifalash), filtr va saralash SQL da bajariladi, holat URL query string da saqlanadi (havolani ulashish va “Orqaga” tugmasi ishlaydi), qidiruv esa kechiktirilgan (debounce) so‘rov bilan yangilanadi.

O‘quv maqsadlari

  • Farqlash — server tomonida render (Blade, Livewire), Inertia.js va SPA yondashuvlarini hamda ularni tanlash mezonlarini
  • Loyihalash — ma’lumotlarga boy ro‘yxat ekranini: filtrlar paneli, jadval, sahifalash, bo‘sh va yuklanish holatlari
  • Yozish — when(), oq ro‘yxatli saralash va paginate()->withQueryString() bilan xavfsiz ro‘yxat so‘rovini
  • Tanlash — paginate, simplePaginate va cursorPaginate dan vaziyatga mosini
  • Qo‘llash — FormRequest, old(), @error va Livewire validatsiyasini hujjat formalarida
  • Qurish — Livewire 3 komponentini #[Url], WithPagination va wire:model.live.debounce bilan
  • Baholash — dashboard ko‘rsatkichlarini amaliy foydasi, rolga mosligi va hisoblash narxi bo‘yicha
Ma’ruza rejasi
  1. Server tomonida render va SPA
  2. Ma’lumotlarga boy ekranlar
  3. Filtrlash va saralash
  4. Sahifalash
  5. Formalar va validatsiya
  6. Dashboardlar

1. Server tomonida render va SPA

SSR · SPA · Inertia.js · Livewire 3 · tanlov mezonlari

Korxona ilovasining interfeysi — ochiq veb-sayt emas, balki menejer, omborchi va buxgalter kun bo‘yi ishlaydigan ish joyi. Bu yerda qidiruv tizimlari (SEO) ahamiyatsiz, lekin boshqa talablar keskinlashadi: ekranda ko‘p ma’lumot (zichlik), tezkor qidiruv, klaviatura bilan ishlash, xatosiz ma’lumot kiritish va barcha modullarda bir xil ko‘rinish. Interfeys xatosi to‘g‘ridan-to‘g‘ri pulga aylanadi: noto‘g‘ri miqdor kiritilsa, 4-mavzudagi StockService noto‘g‘ri rezerv qiladi, InvoiceService esa noto‘g‘ri hisob-faktura chiqaradi.

Server tomonida render (SSR, server-side rendering) da brauzer so‘rov yuboradi, Laravel controller ma’lumotni bazadan oladi, Blade shablon tayyor HTML yasaydi va brauzer uni ko‘rsatadi. Afzalliklari: bitta kod bazasi va bitta til (PHP), autentifikatsiya va ruxsatlar sessiya orqali (5-mavzu), birinchi ochilish tez, JavaScript kam. Kamchiligi: klassik Blade da har bir harakat (filtrni o‘zgartirish, sahifaga o‘tish) sahifani to‘liq qayta yuklaydi.

Bir sahifali ilova (SPA, single-page application) da brauzerga bir marta JavaScript ilova (Vue, React) yuklanadi, keyin u serverdan faqat JSON oladi va sahifani o‘zi chizadi. Afzalliklari: yuqori interaktivlik, offline rejim imkoniyati, mobil ilova bilan umumiy API. Narxi: aslida ikkita ilova (frontend va API), validatsiya ikki joyda, klient holatini (state) boshqarish, token autentifikatsiyasi, alohida build jarayoni va jamoada kuchli JS mutaxassis. REST API ni 7-mavzuda loyihalaymiz — bugun faqat interfeys nuqtai nazaridan solishtiramiz.

Oraliq yechimlar ham bor. Livewire 3 — komponent holati serverda (PHP sinfida) saqlanadi; brauzer foydalanuvchi harakatini AJAX so‘rov sifatida yuboradi, server komponentni qayta render qiladi va brauzer faqat o‘zgargan HTML qismini almashtiradi. Natijada PHP da yozib, SPA ga yaqin tajriba olinadi. Inertia.js esa Laravel controllerdan Inertia::render('Products/Index', [...]) orqali Vue yoki React sahifaga props uzatadi: marshrutlash, validatsiya va avtorizatsiya Laravelda qoladi, alohida API yozish shart emas.

OmborPro uchun tanlov — Blade + Livewire 3: jamoa PHP biladi, ekranlarning aksariyati jadval va formalar, muddat 15 hafta. Keng tarqalgan xatolar: “zamonaviy” deb SPA tanlab, semestrning yarmini infratuzilmaga sarflash; yoki aksincha, Livewire da har bir maydonga wire:model.live qo‘yib, har bir harf uchun serverga so‘rov yuborish. Tanlov mezonlari: jamoa ko‘nikmasi, interaktivlik darajasi, offline va mobil talab, filiallardagi internet sifati.

IKKI YONDASHUV

Server render (SSR) va bir sahifali ilova (SPA)

Server tomonida render (Blade, Livewire)
  • HTML serverda yasaladi, brauzer tayyor sahifani oladi
  • Bitta kod bazasi, bitta til — PHP
  • Sessiya va @can bilan ruxsatlar (5-mavzu)
  • Validatsiya bir joyda — FormRequest
  • Kamchilik: klassik Blade da har harakat — to‘liq qayta yuklash
Bir sahifali ilova (Vue, React)
  • Brauzer JSON oladi va sahifani o‘zi chizadi
  • Juda yuqori interaktivlik, offline rejim mumkin
  • Mobil ilova bilan umumiy API
  • Narxi: frontend + API, ikki joyda validatsiya
  • Token autentifikatsiya, build jarayoni, JS mutaxassis
Back-office uchun SEO ahamiyatsiz — hal qiluvchi omillar: jamoa ko‘nikmasi, interaktivlik va muddat.
SPEKTR

To‘rt yondashuv: qanday ishlaydi va qachon mos

YondashuvQanday ishlaydiQachon mos
Blade (klassik SSR)Controller → Blade → HTML; har harakat — yangi sahifaOddiy CRUD, hisobotlar, ichki portallar
Blade + Livewire 3Komponent holati serverda; AJAX bilan faqat o‘zgargan HTMLJadval, filtr, dinamik formalar — PHP jamoa
Inertia.js + Vue/ReactLaravel controller sahifaga props beradi; API shart emasBoy UI kerak, lekin bitta Laravel ilova
SPA + REST APIAlohida JS ilova, server faqat JSON qaytaradiMobil/offline, bir nechta klient, katta frontend jamoa
OmborPro: Blade + Livewire 3. REST API 7-mavzuda — mobil klient yoki tashqi tizimlar uchun qo‘shiladi.
LIVEWIRE 3

Bitta Livewire so‘rovining aylanishi

  1. Birinchi render — Server komponentni HTML qilib beradi; ichida holat surati (snapshot) bor
  2. Harakat — Foydalanuvchi qidiruvga yozadi: wire:model.live.debounce.300ms="search"
  3. AJAX so‘rov — Livewire JS POST /livewire/update ga snapshot va o‘zgarishlarni yuboradi
  4. Serverda — Komponent tiklanadi, $search yangilanadi, updatedSearch() hook, render()
  5. DOM yangilanishi — Javobdagi HTML bilan faqat o‘zgargan qismlar almashtiriladi (morph)
Har bir harakat — server so‘rovi. Shuning uchun debounce, wire:model.blur va kerakli joyda .live muhim.

Qaysi yondashuv yetarli?

Har bir ekranni mos qutiga joylashtiring.

Blade + Livewire yetarli
  • Buxgalterning hisob-fakturalar ro‘yxati va filtrlari — Jadval va filtr — server render bilan oson va xavfsiz.
  • Omborchining kirim-chiqim formasi — Oddiy forma va validatsiya — Livewire yetarli.
  • Admin uchun foydalanuvchilar va rollar sahifasi — CRUD ekrani — Blade/Livewire.
  • Rahbar uchun kunlik savdo dashboardi — KPI kartochkalari va bitta diagramma — server render + Chart.js.
  • Buyurtma hujjati: qator qo‘shish va jami summani darhol hisoblash — Livewire OrderForm bilan PHP da yoziladi.
SPA / mobil klient kerak
  • Kuryerlar uchun internetsiz ishlaydigan mobil ilova — Offline rejim va mobil qurilma — alohida klient va API kerak.
  • Ombor xaritasida javonlarni sudrab joylashtiruvchi interaktiv sxema — Juda boy klient interaktivligi — JS komponent kerak.
  • Mijozlar o‘zi buyurtma beradigan iOS/Android ilova — Mobil klient — API orqali ishlaydi (7-mavzu).
O‘zingizni tekshiring
SSR va SPA ning korxona back-office ilovasi uchun asosiy farqi nimada?

SSR da HTML serverda yasaladi (bitta kod bazasi, sessiya); SPA da brauzer JSON oladi va sahifani o‘zi chizadi (frontend + API).

Livewire 3 da komponent holati qayerda saqlanadi va brauzer nima oladi?

Serverda, PHP sinf xossalarida; brauzer har harakatdan keyin o‘zgargan HTML ni oladi va DOM ni yangilaydi.

Qaysi talab paydo bo‘lsa, Livewire o‘rniga alohida SPA/mobil klient haqida o‘ylash kerak?

Offline ishlash, mobil qurilma uchun native ilova, juda boy klient interaktivligi yoki bir nechta mustaqil klient.

2. Ma’lumotlarga boy ekranlar

Ro‘yxat ekrani anatomiyasi · jadval dizayni · formatlash · eager loading

Korxona ilovasi ekranlarining katta qismi ikki turga bo‘linadi: ro‘yxat (mahsulotlar, buyurtmalar, hisob-fakturalar) va hujjat (bitta buyurtma, uning qatorlari va holati). Yaxshi ro‘yxat ekranining tarkibi: sarlavha va asosiy amal (“Yangi mahsulot”), filtrlar paneli, jadval, sahifalash, ommaviy amallar (tanlanganlarni eksport qilish), bo‘sh holat (“Hech narsa topilmadi — filtrni tozalang”) va yuklanish holati. Bo‘sh holat unutilsa, foydalanuvchi tizim buzildi deb o‘ylaydi.

Jadval dizayni qoidalari: raqamlar va pul o‘ngga tekislanadi (xonalar ustma-ust tushadi), matn chapga; pul ming ajratgich bilan va valyuta ko‘rsatilib yoziladi (1 250 000 so‘m); sana — d.m.Y formatida va Toshkent vaqtida (Asia/Tashkent); buyurtma holati — rangli belgi (badge), 4-mavzudagi OrderStatus enum ning label() va color() metodlari orqali. Sarlavha qatori yopishqoq (sticky) bo‘lsin, qatorlar zich, SKU monoshriftda. Rangning o‘zi yetarli emas: “kam” qoldiq qizil bilan birga matn bilan ham yozilishi kerak.

Ma’lumot olish ham interfeysning bir qismi. Jadvalning har bir qatorida kategoriya nomi chiqsa va u eager loading siz olinsa, 20 qator uchun 21 ta SQL so‘rov ketadi — N+1 muammosi. Yechim: Product::with('category') yoki faqat kerakli ustunlar uchun with('category:id,name'). Qoldiq yig‘indisi kerak bo‘lsa — withSum('stocks', 'quantity'), natija stocks_sum_quantity xossasida keladi. N+1 ni aniqlash va o‘lchashni 13-mavzuda Debugbar bilan chuqurroq ko‘ramiz.

Formatlash qayerda bo‘lishi kerak? Pul va sanani controllerda satrga aylantirmang — controller ma’lumot beradi, ko‘rinish qatlami (Blade, yordamchi funksiya yoki komponent) uni formatlaydi. Bazadagi decimal(14,2) qiymat Eloquent decimal:2 cast bilan satr bo‘lib keladi — hisob-kitobda uni float ga aylantirib yubormang. Xavfsizlik ham shu yerda: {{ $p->name }} qiymatni htmlspecialchars bilan ekranlaydi, {!! !!} esa ekranlamaydi va faqat ishonchli HTML uchun ishlatiladi (aks holda XSS, 5-mavzu).

ANATOMIYA

Ro‘yxat ekrani nimalardan iborat

Mahsulotlar, buyurtmalar, hisob-fakturalar — barcha ro‘yxat ekranlari bir xil tuzilishda bo‘lsa, foydalanuvchi tez o‘rganadi.

Sarlavha va asosiy amal“Mahsulotlar” + “Yangi mahsulot” tugmasi (faqat products.manage ruxsati borlarga)
Filtrlar paneliQidiruv, kategoriya, holat, sana oralig‘i; “Tozalash” tugmasi
JadvalSaralanadigan ustunlar, o‘ngga tekislangan raqamlar, holat belgilari
Sahifalash“1–20 / 1 248” va sahifa havolalari; sahifadagi qatorlar soni tanlovi
Bo‘sh holat“Hech narsa topilmadi” + filtrni tozalash havolasi
Yuklanish holatiwire:loading — “Qidirilmoqda…”, jadval xiralashadi
BLADE JADVAL

Mahsulotlar jadvali: bo‘sh holat bilan

<table class="table table-sm table-hover">
    <thead class="sticky-top">
        <tr><th>SKU</th><th>Nomi</th><th>Kategoriya</th>
            <th class="text-end">Narx, so‘m</th></tr>
    </thead>
    <tbody>
    @forelse ($products as $p)
        <tr>
            <td><code>{{ $p->sku }}</code></td>
            <td>{{ $p->name }}</td>
            <td>{{ $p->category->name }}</td>
            <td class="text-end">{{ som($p->price) }}</td>
        </tr>
    @empty
        <tr><td colspan="4">Hech narsa topilmadi</td></tr>
    @endforelse
    </tbody>
</table>
▶ Natija
SKU      Nomi              Kategoriya     Narx, so‘m
UN-001   Un oliy nav 50 kg  Un mahsulotlari    385 000
GR-007   Guruch lazer 25 kg Yorma               41 000
  • @forelse … @empty — ro‘yxat bo‘sh bo‘lsa — bo‘sh holat qatori
  • {{ … }} — qiymat htmlspecialchars bilan ekranlanadi — XSS dan himoya
  • $p->category->name — controllerda with('category') bo‘lmasa — N+1
  • som() — o‘zimiz yozgan formatlash yordamchisi (keyingi slayd)
  • text-end — pul va raqamlar o‘ngga tekislanadi
FORMATLASH

Pul va qoldiq belgisi — sof PHP

function som(int $x): string
{
    return number_format($x, 0, '.', ' ') . ' so‘m';
}

function badge(int $qty, int $res, int $min): string
{
    $free = $qty - $res;
    return match (true) {
        $free <= 0 => 'tugagan',
        $free < $min => 'kam',
        default => 'yetarli',
    };
}

echo som(1250000), "\n";
echo badge(120, 20, 50), ' | ', badge(30, 0, 50), "\n";
echo badge(5, 5, 10), ' | ', som(-45000);
▶ Natija
1 250 000 so‘m
yetarli | kam
tugagan | -45 000 so‘m
  • number_format($x, 0, '.', ' ') — ming ajratgich — bo‘sh joy, kasr qismi yo‘q
  • $qty - $res — mavjud qoldiq = quantity − reserved (3-mavzudagi stocks)
  • match (true) — shartlar tartib bilan tekshiriladi — birinchi mos kelgani
  • Blade da — <span class="badge">{{ badge(...) }}</span> — rang + matn
O‘zingizni tekshiring
Ro‘yxat ekranida “bo‘sh holat” nima uchun kerak?

Filtr hech narsa topmaganda foydalanuvchi xato yuz berdi deb o‘ylamasligi va filtrni tozalash yo‘lini ko‘rishi uchun.

Jadvalda pul ustuni qanday tekislanadi va formatlanadi?

O‘ngga tekislanadi, ming ajratgich bilan va valyuta bilan: 1 250 000 so‘m.

Jadvalda kategoriya nomi chiqarilganda N+1 muammosining oldini qanday olasiz?

Product::with('category') (yoki with('category:id,name')) bilan eager loading qilib.

3. Filtrlash va saralash

Query string — holat manbai · when() · ILIKE qidiruv · oq ro‘yxatli saralash

Ro‘yxat ekranining holati — qidiruv matni, kategoriya, saralash va sahifa — URL query string da saqlanadi: /products?search=un&category_id=3&sort=price&dir=desc&page=2. Bu oddiy qaror katta foyda beradi: havolani hamkasbga yuborish mumkin, brauzerning “Orqaga” tugmasi ishlaydi, sahifa yangilanganda filtr yo‘qolmaydi, loglarda foydalanuvchi aynan nimani qidirganini ko‘rasiz. Filtrlar formasi shuning uchun method="GET" bo‘ladi; Livewire da esa #[Url] atributi xossani URL bilan bog‘laydi.

Laravel da shartli filtr uchun when() usuli qulay: ->when($value, fn ($q, $value) => ...) — qiymat bo‘sh bo‘lsa, shart qo‘shilmaydi va kod if lar bilan to‘lmaydi. Kirishni o‘qishda tipli metodlardan foydalaning: $request->integer('category_id') (yo‘q bo‘lsa 0), $request->boolean('active'), $request->filled('search'). Qidiruvda where('name', 'ilike', "%{$s}%") — qiymat binding sifatida yuboriladi, ya’ni SQL injection bo‘lmaydi. PostgreSQL da like katta-kichik harfni farqlaydi, ilike — farqlamaydi.

Saralashda asosiy xavf: ustun nomi binding bo‘la olmaydi. ->orderBy($request->sort) deb yozilsa, foydalanuvchi istalgan ustunni beradi: noma’lum ustun — 500 xato, ?sort=password — maxfiy ustun bo‘yicha saralab ma’lumot sizdirish, orderByRaw($request->sort) esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri SQL injection. Yechim — oq ro‘yxat (whitelist): ruxsat etilgan ustunlar ro‘yxati, yo‘nalish faqat asc yoki desc, noma’lum qiymat — standart saralash yoki 400 xato.

Yana bir nozik joy — barqaror tartib. Agar 40 ta mahsulotning narxi bir xil bo‘lsa, order by price ularni har so‘rovda boshqacha tartibda qaytarishi mumkin, natijada bir mahsulot 1- va 2-sahifada takrorlanadi, boshqasi esa umuman ko‘rinmaydi. Shuning uchun har doim oxiriga noyob ustun qo‘shing: ->orderBy($sort, $dir)->orderBy('id'). Katta jadvallarda tez-tez filtrlanadigan ustunlarga indeks kerak — buni 13-mavzuda o‘lchab ko‘ramiz.

CONTROLLER

ProductController@index: filtr, saralash, sahifa

public function index(Request $request): View
{
    $search = trim((string) $request->query('search'));
    $sort = in_array($request->query('sort'), self::SORTS, true)
        ? $request->query('sort') : 'name';
    $dir = $request->query('dir') === 'desc' ? 'desc' : 'asc';
    $products = Product::query()
        ->with('category:id,name')
        ->when($search !== '', fn ($q) => $q->where(
            fn ($w) => $w->where('name', 'ilike', "%{$search}%")
                ->orWhere('sku', 'ilike', "%{$search}%")))
        ->when($request->integer('category_id'),
            fn ($q, $id) => $q->where('category_id', $id))
        ->orderBy($sort, $dir)->orderBy('id')
        ->paginate(20)
        ->withQueryString();
    return view('products.index', compact('products'));
}
▶ Natija
GET /products?search=un&category_id=3&sort=price&dir=desc
SQL (soddalashtirilgan):
select * from products where (name ilike ? or sku ilike ?)
  and category_id = ? and deleted_at is null
  order by price desc, id asc limit 20 offset 0
bindings: ['%un%', '%un%', 3]
  • self::SORTS — ['sku', 'name', 'price', 'created_at'] — oq ro‘yxat
  • when($cond, fn) — qiymat bo‘sh bo‘lsa — shart qo‘shilmaydi
  • where(fn ($w) => …) — OR shartlar qavs ichida — boshqa filtrlarni buzmaydi
  • ->orderBy('id') — barqaror tartib: sahifalar orasida takror yo‘q
  • withQueryString() — sahifa havolalarida filtrlar saqlanadi
SOF PHP

Saralash parametrini xavfsiz tahlil qilish

const SORTABLE = ['sku', 'name', 'price', 'created_at'];

function parseSort(?string $p): array
{
    $p = $p ?: 'name';
    $dir = str_starts_with($p, '-') ? 'desc' : 'asc';
    $col = ltrim($p, '-');
    if (!in_array($col, SORTABLE, true)) {
        return ['name', 'asc'];   // ruxsat etilmagan → standart
    }
    return [$col, $dir];
}

foreach (['-price', 'sku', null, 'password; DROP'] as $p) {
    echo implode(' ', parseSort($p)), "\n";
}
▶ Natija
price desc
sku asc
name asc
name asc
  • ?sort=-price — JSON:API uslubi: - — kamayish tartibi
  • in_array(..., true) — qat’iy taqqoslash — tur ham tekshiriladi
  • 'password; DROP' — oq ro‘yxatda yo‘q — SQL ga umuman yetib bormaydi
  • Muqobil — noma’lum qiymatda 400 xato qaytarish (API uchun qulay)
XAVFSIZ SARALASH

Foydalanuvchi ustun nomini tanlamasin

Noto‘g‘ri: kirish to‘g‘ridan-to‘g‘ri SQL ga
  • ->orderBy($request->sort) — istalgan ustun nomi
  • ?sort=password — maxfiy ustun bo‘yicha saralash
  • ->orderByRaw($request->sort) — SQL injection
  • Noma’lum ustun — 500 xato va stack trace
To‘g‘ri: oq ro‘yxat va standart qiymat
  • SORTS = ['sku', 'name', 'price']
  • Yo‘nalish faqat asc yoki desc
  • Noma’lum qiymat → standart saralash
  • ->orderBy('id') — barqaror tartib
Qiymatlar binding orqali himoyalanadi, ustun va yo‘nalish nomlari esa yo‘q — ularni faqat oq ro‘yxat himoyalaydi.
O‘zingizni tekshiring
Filtr holatini nima uchun URL query string da saqlash kerak?

Havolani ulashish, “Orqaga” tugmasi, sahifani yangilash va loglarda nima qidirilganini ko‘rish uchun.

->when($request->integer('category_id'), ...) kategoriya berilmaganda nima qiladi?

integer() 0 qaytaradi, 0 — falsy, shuning uchun shart umuman qo‘shilmaydi.

Nima uchun saralashga ->orderBy('id') qo‘shiladi?

Teng qiymatlarda tartib barqaror bo‘lishi uchun — aks holda qatorlar sahifalar orasida takrorlanadi yoki yo‘qoladi.

4. Sahifalash

paginate · simplePaginate · cursorPaginate · links() · Livewire WithPagination

50 000 qatorni brauzerga yuborish — server xotirasi, tarmoq va brauzer uchun og‘ir, foydalanuvchi uchun esa foydasiz. Sahifalash (pagination) SQL darajasida bajariladi: LIMIT 20 OFFSET 40 — uchinchi sahifa. Laravel da uchta usul bor. paginate(20) — ikkita so‘rov (count(*) va ma’lumot), sahifa raqamlari va jami sonni beradi. simplePaginate(20) — count qilmaydi, 21 ta qator olib, keyingi sahifa bor-yo‘qligini biladi; faqat “Oldingi/Keyingi”. cursorPaginate(20) — OFFSET o‘rniga where id > ? kursoridan foydalanadi.

Qaysi birini tanlash kerak? Kichik va o‘rta ma’lumotnomalar (mahsulotlar, kontragentlar) uchun paginate — foydalanuvchi “jami 1 248 ta” ni ko‘rishni xohlaydi. Katta jadvalda count(*) va chuqur OFFSET sekinlashadi: OFFSET 200000 uchun baza 200 000 qatorni o‘qib, tashlab yuboradi. Millionlab qatorli stock_movements jurnali uchun cursorPaginate mos: tezligi sahifa chuqurligiga bog‘liq emas, lekin sahifa raqamiga sakrab bo‘lmaydi va saralash noyob ustun bo‘yicha bo‘lishi shart.

Ko‘rinishda {{ $products->links() }} havolalarni chiqaradi. Laravel 12 da standart shablon — Tailwind CSS; Bootstrap ishlatsangiz, AppServiceProvider::boot() da Paginator::useBootstrapFive() chaqiring. ->withQueryString() havolalarga joriy filtrlarni qo‘shadi, ->onEachSide(1) esa joriy sahifa atrofidagi havolalar sonini belgilaydi. Sahifadagi qatorlar sonini foydalanuvchi tanlasa (per_page), uni ham oq ro‘yxat bilan cheklang (10, 25, 50) — ?per_page=100000 bilan serverni “yotqizib” qo‘yish mumkin.

Livewire 3 da sahifalash WithPagination trait bilan ishlaydi: komponentda ->paginate(20) qilasiz, ko‘rinishda $products->links() — sahifa almashinuvi to‘liq qayta yuklashsiz bo‘ladi va page parametri URL da saqlanadi. Muhim qoida: filtr o‘zgarganda 1-sahifaga qaytish kerak. Aks holda foydalanuvchi 7-sahifada turib qidiruvni o‘zgartiradi, natijada esa 2 sahifa — va u bo‘sh ekranni ko‘radi. Buning uchun updatedSearch() hook ida $this->resetPage() chaqiriladi.

UCHTA USUL

paginate, simplePaginate, cursorPaginate

UsulSQLNima beradiQachon
paginate(20)count(*) + limit 20 offset NSahifa raqamlari, jami soni, lastPage()Ma’lumotnomalar: mahsulotlar, kontragentlar
simplePaginate(20)limit 21 offset N (count yo‘q)Faqat “Oldingi / Keyingi”Katta ro‘yxat, jami son kerak emas
cursorPaginate(20)where id > ? order by id limit 21Kursor; sahifa raqami yo‘qMillionlab qatorli jurnal, cheksiz aylantirish
Har uchala usul ham ->withQueryString() va {{ $x->links() }} bilan ishlaydi.
SOF PHP

Sahifalash meta-ma’lumotini hisoblash

function meta(int $total, int $per, int $page): array
{
    $last = max(1, (int) ceil($total / $per));
    $from = ($page - 1) * $per + 1;
    $has = $total > 0 && $page <= $last;
    return [
        'current_page' => $page,
        'last_page' => $last,
        'from' => $has ? $from : null,
        'to' => $has ? min($page * $per, $total) : null,
    ];
}

echo json_encode(meta(137, 20, 1)), "\n";
echo json_encode(meta(137, 20, 7)), "\n";
echo json_encode(meta(0, 20, 1));
▶ Natija
{"current_page":1,"last_page":7,"from":1,"to":20}
{"current_page":7,"last_page":7,"from":121,"to":137}
{"current_page":1,"last_page":1,"from":null,"to":null}
  • ceil(137 / 20) — 7 sahifa; oxirgisida 17 ta qator
  • max(1, …) — bo‘sh ro‘yxatda ham last_page = 1
  • from / to — “121–137 / 137” yozuvi uchun; bo‘sh bo‘lsa null
  • Laravel da — firstItem(), lastItem(), total(), lastPage()
LIVEWIRE 3

ProductTable: qidiruv URL da, filtr → 1-sahifa

class ProductTable extends Component
{
    use WithPagination;
    #[Url(as: 'q', except: '')]
    public string $search = '';
    public function updatedSearch(): void
    {
        $this->resetPage();
    }
    public function render()
    {
        return view('livewire.product-table', [
            'products' => Product::with('category')
                ->search($this->search)->orderBy('name')
                ->paginate(20),
        ]);
    }
}
▶ Natija
/products?q=un&page=3  → qidiruv “gur” ga o‘zgardi
/products?q=gur         → 1-sahifa, jadval AJAX bilan yangilandi
  • use WithPagination; — Livewire\WithPagination — page URL da saqlanadi
  • #[Url(as: 'q', except: '')] — Livewire\Attributes\Url: $search ↔ ?q=; bo‘sh bo‘lsa URL da yo‘q
  • updatedSearch() — $search o‘zgargandan keyin chaqiriladigan hook
  • ->search(...) — Product modelidagi local scope (scopeSearch) — amaliyotda yozamiz
LIVEWIRE KO‘RINISHI

product-table.blade.php

<div>
    <input type="search" class="form-control"
           placeholder="SKU yoki nom bo‘yicha qidirish"
           wire:model.live.debounce.300ms="search">

    <div wire:loading wire:target="search" class="small">
        Qidirilmoqda…
    </div>

    <table class="table table-sm">
        @foreach ($products as $p)
            <tr wire:key="product-{{ $p->id }}"> … </tr>
        @endforeach
    </table>

    {{ $products->links() }}
</div>
▶ Natija
Foydalanuvchi “un” yozdi → 300 ms kutiladi → bitta so‘rov
“Qidirilmoqda…” → jadval va sahifalash yangilanadi
  • <div> … </div> — Livewire komponenti — bitta ildiz element
  • .live.debounce.300ms — yozish to‘xtagach 300 ms dan keyin so‘rov; .live siz — keyingi harakatgacha kutadi
  • wire:loading — so‘rov davomida ko‘rinadi; wire:target — qaysi xossa uchun
  • wire:key — ro‘yxat qatorlari uchun noyob kalit — DOM to‘g‘ri yangilanadi
O‘zingizni tekshiring
paginate va simplePaginate ning SQL darajasidagi farqi nima?

paginate qo‘shimcha count(*) so‘rovini bajaradi; simplePaginate count qilmaydi, faqat bitta ortiq qator oladi.

stock_movements jurnali uchun qaysi sahifalash usuli mos va nima uchun?

cursorPaginate — millionlab qatorda chuqur OFFSET sekin, kursor esa sahifa chuqurligidan qat’i nazar tez.

Livewire da qidiruv o‘zgarganda nima uchun resetPage() chaqiriladi?

Yangi natijada sahifalar soni kamroq bo‘lishi mumkin — foydalanuvchi bo‘sh sahifada qolmasligi uchun 1-sahifaga qaytiladi.

5. Formalar va validatsiya

FormRequest · old() va @error · PRG · Livewire real vaqt validatsiyasi · hujjat formasi

Korxona tizimida forma — ma’lumotlar sifatining birinchi chegarasi. Noto‘g‘ri SKU, manfiy narx yoki mavjud bo‘lmagan kontragent bazaga tushsa, keyin hisobotlar va 1C bilan almashinuv buziladi. Asosiy qoida: validatsiya har doim serverda. Brauzerdagi required yoki min atributlari faqat qulaylik uchun — ularni DevTools yoki curl bilan osongina chetlab o‘tish mumkin. Laravel da validatsiya qoidalari FormRequest sinfida yoziladi: authorize() ruxsatni tekshiradi (5-mavzudagi products.manage), rules() — qoidalar, controller esa faqat $request->validated() ni oladi.

Klassik Blade formada validatsiya muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, Laravel foydalanuvchini 302 bilan oldingi sahifaga qaytaradi, xatolar va kiritilgan qiymatlar sessiyaga yoziladi. Ko‘rinishda old('sku', $product->sku) avval kiritilgan qiymatni qaytaradi (forma bo‘shab qolmaydi), @error('sku') ... @enderror esa $message bilan xato matnini chiqaradi. Har bir POST formada @csrf, tahrirlashda @method('PUT') bo‘lishi shart. Muvaffaqiyatli saqlashdan keyin PRG (Post/Redirect/Get): redirect()->route(...)->with('status', 'Saqlandi') — sahifa yangilanganda forma qayta yuborilmaydi.

Tahrirlashda keng tarqalgan xato — unikal qoida: Rule::unique('products') o‘z yozuvini ham “band” deb hisoblaydi. To‘g‘risi: Rule::unique('products')->ignore($product). Pul uchun numeric bilan birga decimal:0,2 (ko‘pi bilan 2 kasr xona) va gt:0; birlik uchun Rule::in([...]); bog‘langan yozuv uchun exists:categories,id. Xato xabarlari o‘zbek tilida bo‘lishi uchun php artisan lang:publish bilan lang/ papkasini chiqarib, lang/uz/validation.php tarjimasini qo‘shing va .env da APP_LOCALE=uz qiling.

Livewire da validatsiya real vaqtda: wire:model.blur maydon fokusdan chiqqanda qiymatni serverga yuboradi, #[Validate] atributi bo‘lgan xossa esa yangilanganda avtomatik tekshiriladi. Murakkab hujjat formasi — OrderForm: mijoz tanlanadi, qatorlar dinamik qo‘shiladi va o‘chiriladi, lines.*.quantity kabi massiv qoidalari ishlatiladi. Saqlash tugmasi biznes-logikani o‘zi bajarmaydi — 4-mavzudagi OrderService ni chaqiradi, u esa tranzaksiya ichida buyurtma va qatorlarni yozadi. UX tafsilotlari: majburiy maydonlar belgisi, inputmode="decimal", yuborish paytida tugmani o‘chirish (wire:loading.attr="disabled") — ikki marta bosishdan himoya.

FORMREQUEST

StoreProductRequest: ruxsat va qoidalar

class StoreProductRequest extends FormRequest
{
    public function authorize(): bool
    {
        return $this->user()->can('products.manage');
    }
    public function rules(): array
    {
        $product = $this->route('product');   // tahrirda — model
        return [
            'sku' => ['required', 'regex:/^[A-Z]{2}-\d{3}$/',
                Rule::unique('products')->ignore($product)],
            'name' => ['required', 'string', 'max:150'],
            'unit' => ['required', Rule::in(Product::UNITS)],
            'price' => ['required', 'numeric', 'decimal:0,2', 'gt:0'],
        ];
    }
}
▶ Natija
POST /products  sku=un-1, price=0
302 → oldingi sahifa, sessiyada xatolar:
sku:   The sku field format is invalid.
price: The price field must be greater than 0.
(lang/uz/validation.php bilan — o‘zbekcha)
  • authorize() — false bo‘lsa — 403; ruxsat nomi 5-mavzudan
  • Rule::unique(...)->ignore($product) — tahrirda o‘z yozuvi “band” hisoblanmaydi
  • Product::UNITS — modeldagi konstanta: ['dona', 'kg', 'litr', 'quti']
  • decimal:0,2 — pul: ko‘pi bilan 2 kasr xona; min_stock uchun — integer|min:0
BLADE FORMA

old(), @error va @class bilan maydonlar

<form method="POST" action="{{ route('products.update', $product) }}">
    @csrf
    @method('PUT')
    <label for="sku" class="form-label">SKU *</label>
    <input id="sku" name="sku" value="{{ old('sku', $product->sku) }}"
        @class(['form-control', 'is-invalid' => $errors->has('sku')])>
    @error('sku')
        <div class="invalid-feedback">{{ $message }}</div>
    @enderror
    <label for="price" class="form-label">Narx, so‘m *</label>
    <input id="price" name="price" inputmode="decimal"
        value="{{ old('price', $product->price) }}"
        @class(['form-control', 'is-invalid' => $errors->has('price')])>
    @error('price')
        <div class="invalid-feedback">{{ $message }}</div>
    @enderror
    <button class="btn btn-primary">Saqlash</button>
</form>
▶ Natija
Xato bo‘lsa: maydon qizil ramkada, ostida xabar,
kiritilgan qiymat saqlanib qoladi (old).
Muvaffaqiyat: 302 → /products, “Mahsulot UN-001 saqlandi”
  • @csrf — CSRF tokeni — usiz 419 xato (5-mavzu)
  • @method('PUT') — HTML forma faqat GET/POST biladi — yashirin _method
  • old('sku', $product->sku) — avval kiritilgan qiymat, bo‘lmasa — bazadagi
  • @class([...]) — shartli CSS sinflari: xato bo‘lsa is-invalid
HUJJAT FORMASI

OrderForm: massiv qoidalari va servis

class OrderForm extends Component
{
    public ?int $counterpartyId = null;
    public array $lines = [['product_id' => null, 'quantity' => 1]];
    protected function rules(): array
    {
        return [
            'counterpartyId' => 'required|exists:counterparties,id',
            'lines.*.quantity' => 'required|integer|min:1',
        ];
    }
    public function save(OrderService $orders)
    {
        $this->validate();
        $order = $orders->create(OrderData::fromArray($this->all()));
        return $this->redirectRoute('orders.show', $order);
    }
}
▶ Natija
Xato: lines.0.quantity — The lines.0.quantity field must be at least 1.
To‘g‘ri: draft buyurtma BY-2026-000124 → /orders/124
  • lines.*.quantity — har bir qator uchun qoida; xuddi shunday lines.*.product_id — exists:products,id
  • $this->validate() — rules() bo‘yicha; xatolar @error ga tushadi
  • OrderService — biznes-logika va tranzaksiya — 4-mavzudagi servisda
  • redirectRoute() — Livewire 3: saqlangandan keyin hujjat sahifasiga

Formalar bo‘yicha tezkor savollar

To‘g‘ri javobni tanlang.

Blade formada validatsiya muvaffaqiyatsiz bo‘lsa, Laravel nima qaytaradi?
  1. 200 va bo‘sh sahifa
  2. 302 — oldingi sahifaga, xatolar va kiritilgan qiymatlar sessiyada
  3. 500 xato
  4. 404 xato

✓ 302 — oldingi sahifaga, xatolar va kiritilgan qiymatlar sessiyada — Oddiy (JSON bo‘lmagan) so‘rovda ValidationException oldingi sahifaga redirect qiladi; old() va $errors shu sessiyadan o‘qiladi.

Brauzerda required atributi bor. Serverda validatsiya kerakmi?
  1. Ha — brauzer tekshiruvini osongina chetlab o‘tish mumkin
  2. Yo‘q, brauzer yetarli
  3. Faqat adminlar uchun
  4. Faqat API uchun

✓ Ha — brauzer tekshiruvini osongina chetlab o‘tish mumkin — Brauzer tekshiruvi — qulaylik. Xavfsizlik va yaxlitlik faqat server validatsiyasi bilan ta’minlanadi.

Livewire da maydonni u fokusdan chiqqanda tekshirish uchun?
  1. wire:click
  2. wire:poll
  3. wire:model.blur + #[Validate]
  4. wire:key

✓ `wire:model.blur` + `#[Validate]` — .blur qiymatni fokus yo‘qolganda yuboradi; #[Validate] atributli xossa yangilanganda avtomatik tekshiriladi.

O‘zingizni tekshiring
Nima uchun brauzer validatsiyasi yetarli emas?

Brauzer tekshiruvini DevTools yoki curl bilan chetlab o‘tish mumkin; ishonchli tekshiruv faqat serverda.

Tahrirlash formasida SKU unikal qoidasi qanday yoziladi?

Rule::unique('products')->ignore($product) — o‘z yozuvi hisobga olinmaydi.

PRG (Post/Redirect/Get) qanday muammoni hal qiladi?

Sahifa yangilanganda POST qayta yuborilmaydi — buyurtma yoki mahsulot ikki marta yaratilmaydi.

6. Dashboardlar

Amaliy KPI · rolga mos ko‘rinish · agregat so‘rovlar · diagramma · drill-down

Dashboard — “chiroyli diagrammalar sahifasi” emas, balki harakatga undaydigan ko‘rsatkichlar ekrani. Har bir KPI foydalanuvchi savoliga javob berishi kerak: menejer uchun — “nechta buyurtma tasdiqlanishini kutyapti?”, omborchi uchun — “qaysi mahsulot tugayapti?”, buxgalter uchun — “qancha debitorlik qarzi bor?”. OmborPro uchun asosiy kartochkalar: bugungi savdo (invoiced va shipped buyurtmalar summasi), tasdiqlash kutilayotgan buyurtmalar, to‘lanmagan hisob-fakturalar qoldig‘i (total − paid_amount), mavjud qoldig‘i min_stock dan kam mahsulotlar soni.

Ko‘rsatkichlar SQL agregatlari bilan hisoblanadi: sum, count, whereDate, selectRaw. Keng tarqalgan xato — Blade ichida Order::all()->where(...)->sum('total'): bu butun jadvalni PHP xotirasiga yuklaydi. Hisob-kitob servisda (ReportService) bo‘lsin, controller va ko‘rinish faqat natijani oladi. Dashboard tez-tez ochiladi, ma’lumot esa soniya sayin o‘zgarmaydi — natijani 5 daqiqaga keshlash (Cache::remember) bazani yengillashtiradi; keshlash va uning bekor qilinishini 13-mavzuda chuqurroq ko‘ramiz.

Vizualizatsiya sodda bo‘lsin: raqamli kartochka (kechagi kunga nisbatan o‘zgarish bilan), vaqt bo‘yicha chiziqli diagramma (7 yoki 30 kun), kategoriyalar bo‘yicha ustunli diagramma. Ko‘p bo‘lakli doiraviy va 3D diagrammalardan qoching — ularda qiymatlarni solishtirish qiyin. Diagramma uchun Chart.js ni CDN orqali ulash yetarli; ma’lumot Blade dan @json($series->values()) bilan JavaScript ga xavfsiz uzatiladi. Har bir kartochka bosilganda tegishli filtrlangan ro‘yxatga o‘tsin (drill-down): “12 ta kam qoldiq” → /products?low=1.

Dashboard rolga mos bo‘lishi kerak: debitorlik kartochkasi faqat invoices.view ruxsati borlarga, kam qoldiq — omborchi va menejerga. Blade da @can('invoices.view') ... @endcan. Lekin @can faqat ko‘rinishni yashiradi: kartochka havolasi olib boradigan sahifa ham serverda ruxsatni tekshirishi shart (middleware yoki Policy, 5-mavzu). Yana bir xato — vaqt mintaqasi: whereDate('created_at', today()) to‘g‘ri ishlashi uchun config/app.php da timezone Asia/Tashkent bo‘lishi kerak, aks holda “bugun” UTC bo‘yicha hisoblanadi.

KPI

OmborPro dashboardi: kim nimani ko‘radi

Har bir kartochka — bitta savolga javob va bosilganda filtrlangan ro‘yxatga o‘tadi.

Bugungi savdoinvoiced + shipped buyurtmalar summasi; kechagi kunga nisbatan % — menejer, admin
Tasdiqlash kutmoqdaconfirmed holatidagi buyurtmalar soni → /orders?status=confirmed — menejer
Debitorlikunpaid va partial hisob-fakturalar: total − paid_amount — buxgalter
Kam qoldiqquantity − reserved < min_stock → /products?low=1 — omborchi
7 kunlik savdochiziqli diagramma: kunlar bo‘yicha summa
REPORTSERVICE

KPI lar: SQL agregatlari va qisqa kesh

public function kpi(): array
{
    return Cache::remember('dashboard:kpi', now()->addMinutes(5),
        fn () => [
            'sales_today' => Order::whereDate('created_at', today())
                ->whereIn('status', ['invoiced', 'shipped'])
                ->sum('total'),
            'pending' => Order::where('status', 'confirmed')->count(),
            'debt' => Invoice::whereIn('status', ['unpaid', 'partial'])
                ->sum(DB::raw('total - paid_amount')),
            'low_stock' => Stock::join('products', 'products.id',
                    '=', 'stocks.product_id')
                ->whereRaw('quantity - reserved < products.min_stock')
                ->count(),
        ]);
}
▶ Natija
['sales_today' => '48750000.00', 'pending' => 7,
 'debt' => '126400000.00', 'low_stock' => 12]
4 ta agregat so‘rov; keyingi 5 daqiqa — keshdan
  • whereDate(..., today()) — “bugun” — Asia/Tashkent mintaqasida
  • sum(DB::raw(...)) — qarz qoldig‘i ifoda bo‘yicha yig‘iladi
  • whereRaw('quantity - reserved < …') — mavjud qoldiq = quantity − reserved
  • Cache::remember — 5 daqiqalik kesh — dashboard bazani “qiynamaydi”
BLADE + CHART.JS

Rolga mos kartochka va 7 kunlik diagramma

<div class="row g-3">
    @can('invoices.view')
        <x-kpi-card title="Debitorlik" :value="som($kpi['debt'])"
            :href="route('invoices.index', ['status' => 'unpaid'])" />
    @endcan
</div>
<canvas id="sales7" height="120"></canvas>
<script src="https://cdn.jsdelivr.net/npm/chart.js@4.4.1"></script>
<script>
    new Chart(document.getElementById('sales7'), {
        type: 'line',
        data: {
            labels: @json($series->keys()),
            datasets: [{ label: 'Savdo, so‘m',
                data: @json($series->values()) }],
        },
    });
</script>
▶ Natija
Buxgalter: “Debitorlik 126 400 000 so‘m” kartochkasi + diagramma
Omborchi: kartochka ko‘rinmaydi (invoices.view yo‘q)
  • @can('invoices.view') — ko‘rinishni yashiradi; sahifa ham serverda tekshiriladi
  • <x-kpi-card> — anonim Blade komponenti: resources/views/components/kpi-card.blade.php
  • @json(...) — PHP qiymatini xavfsiz JSON ga aylantirib JS ga beradi
  • :href — drill-down — kartochkadan filtrlangan ro‘yxatga
O‘zingizni tekshiring
“Harakatga undaydigan” KPI ga OmborPro dan bitta misol keltiring.

Masalan, “kam qoldiq: 12 ta” — bosilganda /products?low=1 ochiladi va omborchi buyurtma beradi.

Nima uchun KPI ni Blade ichida Order::all() bilan hisoblash noto‘g‘ri?

Butun jadval PHP xotirasiga yuklanadi; to‘g‘risi — servisda SQL agregati (sum, count) va qisqa kesh.

@can bilan kartochkani yashirish xavfsizlik uchun yetarlimi?

Yo‘q — bu faqat ko‘rinish. Kartochka olib boradigan sahifa va amal serverda middleware yoki Policy bilan tekshirilishi shart.

Asosiy xulosalar

Takrorlash savollari

SSR va SPA ning asosiy farqi?

SSR da HTML serverda yasaladi; SPA da brauzer JSON olib, sahifani o‘zi chizadi.

Livewire 3 da wire:model modifikatorsiz qachon yuboriladi?

Keyingi Livewire so‘rovida (masalan, tugma bosilganda); darhol emas.

?sort=password ga to‘g‘ri munosabat?

Oq ro‘yxatda yo‘q — standart saralash yoki 400 xato.

simplePaginate nima uchun tezroq?

count(*) so‘rovini bajarmaydi, faqat bitta ortiq qator oladi.

withQueryString() nima qiladi?

Sahifa havolalariga joriy filtr va saralash parametrlarini qo‘shadi.

Tahrirda SKU unikal qoidasi?

Rule::unique('products')->ignore($product)

{!! $p->name !!} xavfi?

Ekranlanmaydi — XSS; foydalanuvchi ma’lumoti uchun {{ }}.

KPI qayerda hisoblanadi?

Servisda (ReportService) SQL agregatlari bilan, qisqa muddat keshlanadi.

Chiqish chiptasi

  1. Buyurtmalar ro‘yxati uchun qaysi filtrlar va qaysi sahifalash usulini tanlaysiz? Nima uchun?
  2. ?sort= parametri bilan bog‘liq ikki xavfni va ularning yechimini yozing.
  3. Bugungi mavzudan loyihangizdagi qaysi ekranni birinchi bo‘lib qayta ishlaysiz?