ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
1-ma’ruza · Kurs haqida umumiy ma’lumot va taxminlar
2 qismdan 1-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
1
BIRINCHI BOB
Kompyuter asoslari
Kompyuterni tushunish
Kompyuter nima · u qanday rivojlangan · u qanday tasniflanadi
Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish
Besh avlod
Tasniflash
Qo‘llanilishi
1-bob · Kompyuterni tushunish
2 / 34
01-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM
1-bob · Kompyuterni tushunish
3 / 34
ISINISH
Smartfoningizni
kompyuter deyish mumkinmi?
Hozircha javob bermang. Avval kompyuter nima qilishi kerakligini aniqlang.
1
U foydalanuvchidan
ma’lumot qabul qiladimi?
2
Kiritilgan ma’lumotni
buyruqlar bilan qayta ishlaydimi?
3
U foydali axborot
qaytaradimi?
1-bob · Kompyuterni tushunish
4 / 34
O‘QUV MAQSADLARI
Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tushuntirish — raqamli asrda kompyuter savodxonligi o‘qish, ish va kundalik hayot uchun nega muhimligini.
2
Tavsiflash — bu kurs qanday tuzilgani, qanday baholanishingiz va sizdan nima kutilishini.
3
Ta’riflash — kompyuter nima ekanini va kiritish → qayta ishlash → chiqarish siklini o‘z so‘zlaringiz bilan tushuntirish.
4
Aniqlash — kompyuterning asosiy komponentlarini va har birining vazifasini.
5
Sanab berish — zamonaviy raqamli kompyuterning oltita xususiyati va uchta cheklovini.
6
Tartiblash — asosiy qo‘lda ishlatiladigan va avtomatik hisoblash qurilmalarini paydo bo‘lish tartibida.
1-bob · Kompyuterni tushunish
5 / 34
01
Kurs sharhi va talablar
Kompyuter savodxonligi nega muhim · 16 haftalik kurs · qanday o‘qiysiz va baholanasiz
Kompyuter savodxonligi
Kurs xaritasi
Baholash
Talablar
1-bob · Kompyuterni tushunish
6 / 34
KOMPYUTER SAVODXONLIGI
Raqamli asrda kompyuter savodxonligi nega muhim
1
O‘qish
Onlayn kurslar, elektron kutubxonalar, o‘quv platformalari (Moodle) va izlanishlar raqamli ko‘nikmalarni talab qiladi.
2
Ish
O‘qituvchi, shifokor, muhandis va fermerlar ham kompyuterdan foydalanadi; ish beruvchilar bu ko‘nikmalarni kutadi.
3
Davlat xizmatlari
my.gov.uz, elektron soliq va onlayn arizalar vaqtni tejaydi — agar ulardan foydalana olsangiz.
4
Muloqot
E-mail, messenjerlar va video qo‘ng‘iroqlar sizni o‘qituvchi, hamkasb va oila bilan bog‘laydi.
5
Onlayn xavfsizlik
Firibgarlik va fishingni taniy olish; parol va shaxsiy ma’lumotlaringizni himoya qilish.
6
Umrbod o‘qish
Texnologiya tez o‘zgaradi; savodli foydalanuvchi yangi vositalarni mustaqil o‘rgana oladi.
Kompyuter savodxonligi — kompyuter va texnologiyalardan samarali, xavfsiz va mas’uliyat bilan foydalanish uchun bilim va ko‘nikmalar.
1-bob · Kompyuterni tushunish
7 / 34
KURS TUZILISHI
Kurs xaritasi: o‘n olti hafta
1
Kurs sharhi va talablar
2
Kompyuter texnologiyasini tushunish
3
Kiritish va chiqarish qurilmalari
4
Asosiy xotira
5
Ma’lumotlarni saqlash
6
OT funksiyalari va fayllarni boshqarish
7
Amaliy dasturlar va SDLC
8
Oraliq nazorat
9
Ma’lumotlar xavfsizligi
10
Internet va WWW
11
Aloqa vositalari va usullari
12
Hisoblashning jamiyatga ta’siri
13
Raqamli dunyoda zamon bilan hamqadamlik
14
Takrorlash va kelajakdagi qo‘llanilish
15
Takrorlash darslari
16
Yakuniy nazorat
1-bob · Kompyuterni tushunish
8 / 34
KURS QANDAY O‘TADI
Qanday o‘qiysiz va qanday baholanasiz
Har bir darsda
1
Slaydlar ingliz va o‘zbek tillarida — mavzuning asosiy g‘oyalari.
2
Tushunishni tekshirish — dars davomida qisqa savollar.
3
Interaktiv mashg‘ulotlar — moslashtirish, tartiblash, saralash va test sahifalari.
4
Chiqish chiptasi — har dars oxirida uchta savol.
Qanday baholanasiz
1
Joriy nazorat: har hafta mashg‘ulotlar, testlar va faollik.
2
Oraliq nazorat: 8-hafta, 1–7-mavzular.
3
Takrorlash: 14–15-haftalar, sinov yakuniy nazorati bilan.
4
Yakuniy nazorat: 16-hafta, butun kurs.
1-bob · Kompyuterni tushunish
9 / 34
TALABLAR
Bir-birimizdan nimalarni kutamiz
Sizdan
1
Vaqtida keling va imkoningiz bo‘lsa, quvvatlangan telefon yoki noutbuk olib keling.
2
Mashq qiling har darsdan keyin mashg‘ulotlar bilan.
3
Savol bering — ahmoqona savol bo‘lmaydi.
4
Halol bo‘ling — ishingizni o‘zingiz bajaring; manba yoki SI ishlatsangiz, ayting.
O‘qituvchidan
1
Aniq maqsadlar har bir dars boshida.
2
Materiallar ingliz va o‘zbek tillarida, darsdan keyin ulashiladi.
3
Fikr-mulohaza mashg‘ulot va imtihonlaringiz bo‘yicha.
4
Yordam maslahat soatlarida va onlayn.
1-bob · Kompyuterni tushunish
10 / 34
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
O‘ylang – Juftlikda – Ulashing · 3 daqiqa
SIZGA kompyuter savodxonligi nega kerak?
1
Shu hafta bajargan, kompyuter ko‘nikmasini talab qilgan ikkita ishni ayting.
Savol 1
2
Oraliq nazorat qaysi haftada va u qaysi mavzularni qamrab oladi?
Savol 2
3
Sizdan va o‘qituvchidan kutiladigan bittadan narsani ayting.
Savol 3
Javoblar: 1 — m-n, onlayn ro‘yxatdan o‘tish, Telegram, e-mail, ma’lumot qidirish, onlayn bank. 2 — 8-hafta, 1–7-mavzular. 3 — m-n, mashq qilish va savol berish; aniq maqsadlar va fikr-mulohaza.
1-bob · Kompyuterni tushunish
11 / 34
02
Kompyuter nima?
Ta’rif · kiritish–qayta ishlash–chiqarish sikli · komponentlar · xususiyatlar va cheklovlar
Ta’rif va kirish shakllari
Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish
Asosiy komponentlar
Kuchli va zaif tomonlar
KIRISH
Kompyuter — elektron mashina
1-bob · Kompyuterni tushunish
12 / 34
U foydalanuvchidan ma’lumot qabul qiladi, uni qayta ishlaydi va natijani foydali axborot ko‘rinishida chiqaradi.
Kompyuter kiruvchi ma’lumotni uch xil shaklda qabul qiladi
Ma’lumotlar
Foydali axborot hosil qilish uchun qayta ishlanishi kerak bo‘lgan xom ma’lumotlar.
Dasturlar
Kompyuter ketma-ket yoki ketma-ket bo‘lmagan tartibda bajara oladigan buyruqlar to‘plami.
Foydalanuvchi javobi
Foydalanuvchining kompyuter bergan savolga javoban kiritgan ma’lumoti.
Asosiy vazifasi qayta ishlash bo‘lgani uchun kompyuter ma’lumotlarni qayta ishlash qurilmasi, ma’lumotlar protsessori yoki ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi deb ham ataladi.
HISOBLASH TUSHUNCHALARI
Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish
1-bob · Kompyuterni tushunish
13 / 34
1.12-rasm Kompyuterning kiritish–qayta ishlash–chiqarish sikli
Kompyuter bajaradigan to‘rt vazifa
1
Xom ma’lumotni qabul qilish
Ma’lumot sichqoncha yoki klaviatura kabi kiritish qurilmasi orqali kiradi.
2
Ma’lumotni qayta ishlash
CPU ma’lumotni dastur deb ataladigan buyruqlar yordamida qayta ishlaydi.
3
Ma’lumotni saqlash
Natijalar keyinroq foydalanish uchun asosiy xotirada yoki qattiq disk, magnit diskda saqlanadi.
4
Natijani chiqarish
Foydali axborot foydalanuvchiga monitor yoki printer orqali yetib boradi.
ASOSIY KOMPONENTLAR
Yagona yaxlit tizim sifatida ishlaydigan qurilmalar
1-bob · Kompyuterni tushunish
14 / 34
1.1-rasm Kompyuter komponentlari
CPU
Protsessor
Buyruqlarni boshqaradi va bajaradi. Eng muhim komponent — kompyuterning “miyasi”.
Monitor
Chiqarish
Kompyuterdan video signallarni qabul qilib, axborotni ko‘rinadigan shaklda aks ettiradigan ekran.
Klaviatura va sichqoncha
Kiritish
Kompyuter foydalanuvchidan ma’lumot qabul qilish uchun foydalanadigan qurilmalar.
1-bob · Kompyuterni tushunish
15 / 34
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
O‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
Isinish savoliga qayting: smartfoningiz kompyutermi?
1
O‘YLANG
Mustaqil ravishda bugun telefoningizda qilgan bitta ishingizning kiritish, qayta ishlash va chiqarish qismlarini yozing.
1 daqiqa
2
JUFTLIKDA
Yoningizdagi sherigingiz bilan solishtiring. Smartfonda CPU qayerda? Monitor-chi?
1 daqiqa
3
BO‘LISHING
Bitta juftlik javob beradi: telefon kompyuterning to‘liq ta’rifiga mos keladimi? Asoslang.
1 daqiqa
Kutilgan javob: ha. U ma’lumot qabul qiladi (teginish, ovoz), uni saqlangan dasturlar bilan qayta ishlaydi, ma’lumotni saqlaydi va natijani ekranga chiqaradi — 1.12-rasmdagi mashina bilan bir xil to‘rt vazifa.
XUSUSIYATLAR
Kompyuterlarni ommalashtirgan oltita imkoniyat
1-bob · Kompyuterni tushunish
16 / 34
1
Tezlik
Katta va murakkab masalalarni bir necha soniyada yechadigan tezkor elektron qurilma. Apparat konfiguratsiyasiga bog‘liq.
2
Saqlash hajmi
Juda katta hajmdagi ma’lumotlarni turli formatlarda asosiy va ikkilamchi xotirada saqlaydi.
3
Aniqlik
Hisoblashlarni yuqori aniqlikda bajaradi; bu apparat qismiga va berilgan buyruqlarga bog‘liq.
4
Ishonchlilik
Natijalarni xatosiz beradi. Aksariyat xatolar foydalanuvchi yo‘l qo‘ygan inson xatolaridir.
5
Ko‘p qirralilik
Ko‘plab turli vazifalarni bajaradi va turli maqsadlarda ishlatilishi mumkin.
6
Tirishqoqlik
Hisoblashlarni istalgancha marta bir xil aniqlikda takrorlaydi. Charchash, holdan toyish yoki diqqatni yo‘qotish yo‘q.
CHEKLOVLAR
Kompyuter qila olmaydigan uch narsa
1-bob · Kompyuterni tushunish
17 / 34
“Axlat kiritilsa, axlat chiqadi” (GIGO)
Har qanday noto‘g‘ri buyruq, xato mantiq yoki noto‘g‘ri ma’lumot xato natijaga olib keladi.
!
U faqat aytilganini bajaradi
Kompyuter faqat buyurilgan ishni bajara oladi. Noto‘g‘ri buyruqlar noto‘g‘ri natija beradi.
!
Unda sog‘lom fikr yo‘q
Kompyuter — “aqlsiz mashina”. U qiladigan hamma narsa — to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri inson buyruqlari natijasi.
!
U sifatni baholay olmaydi
U matematik yoki mantiqiy tenglamalar asosida qaror qila oladi, ammo sifatni baholash kerak bo‘lsa — yo‘q.
1-bob · Kompyuterni tushunish
18 / 34
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri · qo‘l ko‘taring
To‘g‘rimi, noto‘g‘rimi? Javob ochilguncha qaror qiling.
1
Kompyuter aniq noto‘g‘ri buyruqni sog‘lom fikr yordamida tuzata oladi.
1-fikr
2
Tirishqoqlik — kompyuter bir xil hisoblashni ko‘p marta bir xil aniqlikda takrorlay olishidir.
2-fikr
3
Kompyuter chiqargan xatolarning aksariyati aslida inson xatolaridir.
3-fikr
Javoblar: 1 — NOTO‘G‘RI, kompyuter “aqlsiz mashina”, unda sog‘lom fikr yo‘q. 2 — TO‘G‘RI. 3 — TO‘G‘RI, shuning uchun kompyuterlar ishonchli deb ta’riflanadi.
1-bob · Kompyuterni tushunish
19 / 34
03
Kompyuterlarning rivojlanishi
Barmoqlarda sanashdan birinchi tijoriy kompyutergacha
Qurilmalardan oldin
Qo‘lda ishlatiladigan qurilmalar
Avtomatik qurilmalar
Vaqt jadvali
HISOBLASH QURILMALARIDAN OLDIN
Odamlar qo‘l ostidagi narsalar bilan sanashgan
1-bob · Kompyuterni tushunish
20 / 34
1
Barmoqlar
Oddiy qo‘shish va ayirish — bolalar hozir ham shunday sanashni o‘rganadi.
2
Toshlar
Toshlar sonlarni ifodalagan; qo‘shish yoki ayirish uchun ular surilgan.
3
Kertikli tayoq
Miqdorni qayd etish uchun yog‘ochga o‘yilgan belgilar.
4
Tugunli arqon
Sonlarni ifodalash uchun arqon bo‘ylab bog‘langan tugunlar.
Bu vositalarning barchasi bitta maqsadga xizmat qilgan: sonlarni ifodalash.
Bu usullar unchalik tez ham, aniq ham emas edi. Aynan shu kompyuterning ixtiro qilinishiga olib keldi: u aniq natijalarni juda tez olish uchun yaratilgan. Dastlabki qurilmalar qo‘lda boshqarilgan, keyingilari esa to‘liq avtomatlashtirilgan.
QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI
Qum taxtasi va abak
1-bob · Kompyuterni tushunish
21 / 34
Qum taxtasi
Toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan; har bir ariqchada ko‘pi bilan 10 ta tosh bo‘ladi. Qo‘shish uchun o‘ngdagi ariqchaga yana bitta tosh qo‘yiladi. U to‘lganda ariqcha bo‘shatiladi va chapdagi ariqchaga bitta tosh qo‘shiladi.
1.2-rasm Qum taxtasi
Abak
Qum ramka yog‘och ramkaga, ariqchalar simlarga, toshlar esa munchoqlarga aylandi. Sanoq ramkasi deb ham ataladi; taxminan 5000 yil oldin Kichik Osiyoda keng tarqalgan va bugun ham dunyoning ko‘p joylarida ishlatiladi.
1.3-rasm Abak
QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI · 1614
Napier tayoqchalari — ko‘paytirish uchun yaratilgan
1-bob · Kompyuterni tushunish
22 / 34
John Napier, 1614
Sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish uchun maxsus ishlab chiqilgan.
1
Chap cheti 9 ta katakka bo‘lingan, ularda 1 dan 9 gacha sonlar yozilgan taxta.
2
Fil suyagi bo‘laklaridan yasalgan 10 ta tayoqcha.
3
Ikki sondan biri bir xonali bo‘lsa, ko‘paytirish ancha tezlashadi.
Darslikdagi namuna: 5437 × 6 = 32622
5 – 4 – 3 – 7 tayoqchalarining 6-qatorini o‘qing, so‘ng diagonallar bo‘ylab o‘ngdan qo‘shing.
5
3 / 0
4
2 / 4
3
1 / 8
7
4 / 2
tayoqcha
6-qator
• 7-tayoqchaning eng o‘ngdagi raqami → 2
• 8 + 4 = 12 → 2 yoziladi, 1 o‘tkaziladi
• 1 + 4 + o‘tkazilgan 1 → 6
• 2 + 0 → 2 so‘ng 3
Javob: 3 2 6 2 2
QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI
Avtomatlashtirishdan oldingi yana uchta qurilma
1-bob · Kompyuterni tushunish
23 / 34
1
Logarifmik chizg‘ich
Edmund Gunter · 1620
Bir-birining ustida suriladigan ikki to‘plam darajalangan shkala. Nafaqat ko‘paytirish va bo‘lish, balki logarifm, trigonometriya va ildiz kabi ilmiy funksiyalar uchun ham yaratilgan.
2
Paskalina
Blaise Pascal · 1642
Raqamli g‘ildirakli kalkulyator deb ham ataladi. Unda qo‘lda aylantiriladigan tishli g‘ildiraklar to‘plami bo‘lgan; u 999,999.999 gacha sonlar bilan ishlashga mo‘ljallangan.
3
Bosqichli hisoblagich
Gottfried Wilhelm von Leibniz · 1642-yildan keyin
Paskalinaning takomillashgan ko‘rinishi. U sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish hamda kvadrat ildiz hisoblashni bajara olgan.
1-bob · Kompyuterni tushunish
24 / 34
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qurilmani aniqlang · ovoz chiqarib ayting
Men qaysi qo‘lda hisoblash qurilmasini ta’riflayapman?
1
Unda toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan, har bir ariqchada ko‘pi bilan o‘ntadan.
1-ishora
2
Uning chap cheti 1 dan 9 gacha sonlar yozilgan 9 ta katakka bo‘lingan va unda fil suyagidan 10 ta tayoqcha ishlatiladi.
2-ishora
3
Tishli g‘ildirakli, 999,999.999 gacha sonlar bilan ishlay oladigan raqamli g‘ildirakli kalkulyator.
3-ishora
Javoblar: 1 — qum taxtasi. 2 — Napier tayoqchalari (John Napier, 1614). 3 — Paskalina (Blaise Pascal, 1642). Qo‘shimcha savol: qaysi qurilma kvadrat ildizni ham topa olgan? (Bosqichli hisoblagich.)
AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI
Charles Babbage — zamonaviy kompyuterning otasi
1-bob · Kompyuterni tushunish
25 / 34
Kembrij universitetining matematika professori. 1812-yilda u polinomial, logarifmik va trigonometrik funksiyalar jadvalini tuzish uchun zarur takroriy qadamlar ketma-ketligini avtomatlashtirishga qaror qildi.
1822
Differensial mashina
Avtomatik mexanik hisoblash mashinasining ishlaydigan modeli. 1823-yilda Babbage jadval natijalarini chop etish imkoniyatini qo‘shib, uni yanada avtomatlashtirdi.
1833
Analitik mashina
Birinchi to‘liq avtomatik, umumiy maqsadli, dasturlanadigan raqamli kompyuter — zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma. Ikkita yigirma xonali sonni ko‘paytirishga qariyb 3 daqiqa ketgan.
Kiritish bloki
Chiqarish bloki
Saqlash bloki
Protsessor
Boshqaruv bloki
AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI
MARK I va Colossus
1-bob · Kompyuterni tushunish
26 / 34
1937 – 1944
MARK I
Howard Aiken, amerikalik matematik
1937-yilda loyihalangan va 1944-yilda yakunlangan. Ikkita yigirma xonali sonni atigi 6 soniyada ko‘paytirgan — analitik mashinadan ancha tez.
Natijalarni har 5 soniyada bittadan chop etgan
Shovqinli va katta o‘lchamli
1944
Colossus
Alan Mathison, britaniyalik matematik
Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter. Amallarni bajarish uchun elektron lampa texnologiyasidan foydalangan.
Maxsus maqsadli elektron qurilma
Faqat ayrim aniq vazifalarni bajarish uchun yaratilgan
AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI
ENIAC va EDVAC
1-bob · Kompyuterni tushunish
27 / 34
1946 · ENIAC
Elektron raqamli integrator va kalkulyator — Pensilvaniya universitetining Mur muhandislik maktabida John Eckert, John Mauchly va jamoasi yaratgan umumiy maqsadli elektron raqamli kompyuter. Elektron lampalarda ishlagan, MARK I dan 1000 marta tez bo‘lgan va o‘nlik sanoq tizimidan foydalangan.
17,468
elektron lampa
1,500
rele
70,000
rezistor
7,200
kristall diod
10,000
kondensator
ENIAC ichida — shu qismlardan yig‘ilgan ulkan mashina
1949 · EDVAC
Electronic Discrete Variable Automatic Computer — uni ham John Eckert va John Mauchly ixtiro qilgan; ENIACning vorisi hisoblanadi.
Ikkilik sanoq tizimi
Qiymatlarni o‘nlik emas, ikkilik ko‘rinishda ifodalagan va qayta ishlagan.
Xotirada saqlanadigan dastur prinsipi
Shu prinsipda ishlagan birinchi kompyuter: dastur ham, ma’lumot ham xotirada ikkilik sonlar qatori sifatida saqlanadi — ularni farqlab bo‘lmaydi.
AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI
EDSAC va UNIVAC
1-bob · Kompyuterni tushunish
28 / 34
1949 · EDSAC
Electronic Delay Storage Automatic Calculator — Kembrij universiteti Matematika laboratoriyasida Maurice Wilkes va uning jamoasi yaratgan dastlabki britaniya kompyuteri.
Mantiqiy sxemalar
Elektron lampa texnologiyasi
Xotira
Simobli kechiktirish liniyalari
Kiritish / chiqarish
Perfokarta va teleprinter
Tezlik
Soniyasiga atigi 650 ta buyruq — tez hisoblanmagan
1951 · UNIVAC
Universal Automatic Computer — Eckert-Mauchly Computer Corporation yaratgan birinchi tijoriy kompyuter.
Asosiy mantiqiy sxemalari uchun 5200 ta elektron lampa ishlatilgan katta kompyuter
Ma’lumotlar va dasturlar xotirasi simobli kechiktirish liniyalaridan qurilgan
Sonlarni ham, harflarni ham samarali qayta ishlagan
O‘ziga xos jihati: kiritish/chiqarish va qayta ishlash alohida jarayonlarda bajarilgan
XULOSA
Dastlabki avtomatik kompyuterlar qisqacha
1-bob · Kompyuterni tushunish
29 / 34
Mashina | Yil | Yaratuvchi | Nimasi bilan muhim |
Differensial mashina | 1822 | Charles Babbage | Avtomatik mexanik hisoblash mashinasining birinchi ishlaydigan modeli |
Analitik mashina | 1833 | Charles Babbage | Zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma |
MARK I | 1944 | Howard Aiken | Ikkita 20 xonali sonni 6 soniyada ko‘paytirgan |
Colossus | 1944 | Alan Mathison | Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter (maxsus maqsadli) |
ENIAC | 1946 | Eckert va Mauchly | Umumiy maqsadli elektron raqamli kompyuter; o‘nlik sanoq tizimi |
EDVAC | 1949 | Eckert va Mauchly | Xotirada saqlanadigan dastur prinsipida ishlagan birinchi kompyuter; ikkilik tizim |
EDSAC | 1949 | Maurice Wilkes | Simobli kechiktirish liniyali britaniya kompyuteri; soniyasiga 650 buyruq |
UNIVAC | 1951 | Eckert-Mauchly Corp. | Birinchi tijoriy kompyuter; kiritish/chiqarishni qayta ishlashdan ajratgan |
1-bob · Kompyuterni tushunish
30 / 34
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Mashinani nomlang · javoblaringizni yozib qo‘ying
Qaysi dastlabki kompyuter ta’riflanmoqda?
1
Zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma.
1-ishora
2
Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter — lekin faqat maxsus maqsadli.
2-ishora
3
Xotirada saqlanadigan dastur prinsipida ishlagan birinchi kompyuter.
3-ishora
4
1951-yilda sotilgan birinchi tijoriy kompyuter.
4-ishora
Javoblar: 1 — analitik mashina. 2 — Colossus. 3 — EDVAC. 4 — UNIVAC.
RIVOJLANISH VAQT JADVALI
Qumdagi toshlardan birinchi tijoriy kompyutergacha
1-bob · Kompyuterni tushunish
31 / 34
QO‘LDA ISHLATILADIGAN QURILMALAR
qadimda
Qum
taxtasi
~5000 yil
Abak
1614
Napier
tayoqchalari
1620
Logarifmik
chizg‘ich
1642
Paskalina
1642-yildan keyin
Bosqichli
hisoblagich
AVTOMATIK QURILMALAR
1822
Differensial
mashina
1833
Analitik
mashina
1944
MARK I
1944
Colossus
1946
ENIAC
1949
EDVAC
va EDSAC
1951
UNIVAC
Qo‘lda ishlatiladigan qurilmalar qo‘l bilan boshqarilgan; avtomatik qurilmalar esa saqlangan qadamlar ketma-ketligini o‘zi bajargan.
TAKRORLASH
Yakunlashdan oldin sakkizta savol
1-bob · Kompyuterni tushunish
32 / 34
1
Kompyuterning qaysi komponenti kompyuterning miyasi deb ataladi?
2
Qaysi qurilmada toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan?
3
Zamonaviy raqamli kompyuterlarning otasi deb kim tan olingan?
4
1944-yilda yaratilgan birinchi sof elektron dasturlanadigan kompyuter qaysi?
5
Kompyuter bajaradigan to‘rtta vazifani ayting.
6
Kompyuterlarni ommalashtirgan oltita imkoniyatdan uchtasini ayting.
7
GIGO nimani anglatadi va nega u cheklov hisoblanadi?
8
Birinchi tijoriy kompyuter qaysi va u qaysi yili paydo bo‘lgan?
TAKRORLASH
Javoblar
1-bob · Kompyuterni tushunish
33 / 34
1
CPU
Markaziy protsessor — buyruqlarni boshqaradi va bajaradi.
2
Qum taxtasi
Qumda uchta ariqcha, har birida ko‘pi bilan o‘nta tosh.
3
Charles Babbage
Kembrij universitetining matematika professori.
4
Colossus
1944-yilda yaratilgan; elektron lampali maxsus maqsadli qurilma.
5
Qabul qilish, qayta ishlash, saqlash, chiqarish
Xom ma’lumotni qabul qilish, uni qayta ishlash, saqlash va natijani yetkazish.
6
Oltitadan istalgan uchtasi
Tezlik, saqlash hajmi, aniqlik, ishonchlilik, ko‘p qirralilik va tirishqoqlik.
7
“Axlat kiritilsa, axlat chiqadi”
Noto‘g‘ri buyruq yoki ma’lumot doim noto‘g‘ri natija beradi — kompyuter uni tuzata olmaydi.
8
UNIVAC, 1951-yil
Universal Automatic Computer — birinchi tijoriy kompyuter.
1-bob · Kompyuterni tushunish
34 / 34
CHIQISH CHIPTASI
Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering
Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.
1
Bir gapda kiritish, qayta ishlash va chiqarish so‘zlaridan foydalanib kompyuterni ta’riflang.
3-maqsadni tekshiradi
2
Kompyuterning ikkita imkoniyati va bitta cheklovini ayting.
5-maqsadni tekshiradi
3
Tartibga soling: ENIAC, abak, UNIVAC, Napier tayoqchalari.
6-maqsadni tekshiradi
Keyingi qadam: to‘rtta interaktiv mashg‘ulot — kompyuter komponentlari, rivojlanish vaqt jadvali, kompyuter savodxonligi va kurs hamda bilim sinovi.