⌂Barcha darslar1 / 1 1 · Kurs haqida umumiy ma’lumot va taxminlar · 1-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

1-ma’ruza · Kurs haqida umumiy ma’lumot va taxminlar

2 qismdan 1-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

1

BIRINCHI BOB

Kompyuter asoslari

Kompyuterni tushunish

Kompyuter nima · u qanday rivojlangan · u qanday tasniflanadi

Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish

Besh avlod

Tasniflash

Qo‘llanilishi

1-bob · Kompyuterni tushunish

2 / 34

01-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM

1-bob · Kompyuterni tushunish

3 / 34

ISINISH

Smartfoningizni

kompyuter deyish mumkinmi?

Hozircha javob bermang. Avval kompyuter nima qilishi kerakligini aniqlang.

1

U foydalanuvchidan

ma’lumot qabul qiladimi?

2

Kiritilgan ma’lumotni

buyruqlar bilan qayta ishlaydimi?

3

U foydali axborot

qaytaradimi?

1-bob · Kompyuterni tushunish

4 / 34

O‘QUV MAQSADLARI

Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

1

Tushuntirish — raqamli asrda kompyuter savodxonligi o‘qish, ish va kundalik hayot uchun nega muhimligini.

2

Tavsiflash — bu kurs qanday tuzilgani, qanday baholanishingiz va sizdan nima kutilishini.

3

Ta’riflash — kompyuter nima ekanini va kiritish → qayta ishlash → chiqarish siklini o‘z so‘zlaringiz bilan tushuntirish.

4

Aniqlash — kompyuterning asosiy komponentlarini va har birining vazifasini.

5

Sanab berish — zamonaviy raqamli kompyuterning oltita xususiyati va uchta cheklovini.

6

Tartiblash — asosiy qo‘lda ishlatiladigan va avtomatik hisoblash qurilmalarini paydo bo‘lish tartibida.

1-bob · Kompyuterni tushunish

5 / 34

01

Kurs sharhi va talablar

Kompyuter savodxonligi nega muhim · 16 haftalik kurs · qanday o‘qiysiz va baholanasiz

Kompyuter savodxonligi

Kurs xaritasi

Baholash

Talablar

1-bob · Kompyuterni tushunish

6 / 34

KOMPYUTER SAVODXONLIGI

Raqamli asrda kompyuter savodxonligi nega muhim

1

O‘qish

Onlayn kurslar, elektron kutubxonalar, o‘quv platformalari (Moodle) va izlanishlar raqamli ko‘nikmalarni talab qiladi.

2

Ish

O‘qituvchi, shifokor, muhandis va fermerlar ham kompyuterdan foydalanadi; ish beruvchilar bu ko‘nikmalarni kutadi.

3

Davlat xizmatlari

my.gov.uz, elektron soliq va onlayn arizalar vaqtni tejaydi — agar ulardan foydalana olsangiz.

4

Muloqot

E-mail, messenjerlar va video qo‘ng‘iroqlar sizni o‘qituvchi, hamkasb va oila bilan bog‘laydi.

5

Onlayn xavfsizlik

Firibgarlik va fishingni taniy olish; parol va shaxsiy ma’lumotlaringizni himoya qilish.

6

Umrbod o‘qish

Texnologiya tez o‘zgaradi; savodli foydalanuvchi yangi vositalarni mustaqil o‘rgana oladi.

Kompyuter savodxonligi — kompyuter va texnologiyalardan samarali, xavfsiz va mas’uliyat bilan foydalanish uchun bilim va ko‘nikmalar.

▶ INTERAKTIV
KOMPYUTER SAVODXONLIGI
Bugun kompyuter savodxonligingiz qanday?
O‘zingizni 1 (hali emas) dan 5 (ishonchli) gacha baholang. Kurs oxirida yana bajaring!

1-bob · Kompyuterni tushunish

7 / 34

KURS TUZILISHI

Kurs xaritasi: o‘n olti hafta

1

Kurs sharhi va talablar

2

Kompyuter texnologiyasini tushunish

3

Kiritish va chiqarish qurilmalari

4

Asosiy xotira

5

Ma’lumotlarni saqlash

6

OT funksiyalari va fayllarni boshqarish

7

Amaliy dasturlar va SDLC

8

Oraliq nazorat

9

Ma’lumotlar xavfsizligi

10

Internet va WWW

11

Aloqa vositalari va usullari

12

Hisoblashning jamiyatga ta’siri

13

Raqamli dunyoda zamon bilan hamqadamlik

14

Takrorlash va kelajakdagi qo‘llanilish

15

Takrorlash darslari

16

Yakuniy nazorat

1-bob · Kompyuterni tushunish

8 / 34

KURS QANDAY O‘TADI

Qanday o‘qiysiz va qanday baholanasiz

Har bir darsda

1

Slaydlar ingliz va o‘zbek tillarida — mavzuning asosiy g‘oyalari.

2

Tushunishni tekshirish — dars davomida qisqa savollar.

3

Interaktiv mashg‘ulotlar — moslashtirish, tartiblash, saralash va test sahifalari.

4

Chiqish chiptasi — har dars oxirida uchta savol.

Qanday baholanasiz

1

Joriy nazorat: har hafta mashg‘ulotlar, testlar va faollik.

2

Oraliq nazorat: 8-hafta, 1–7-mavzular.

3

Takrorlash: 14–15-haftalar, sinov yakuniy nazorati bilan.

4

Yakuniy nazorat: 16-hafta, butun kurs.

1-bob · Kompyuterni tushunish

9 / 34

TALABLAR

Bir-birimizdan nimalarni kutamiz

Sizdan

1

Vaqtida keling va imkoningiz bo‘lsa, quvvatlangan telefon yoki noutbuk olib keling.

2

Mashq qiling har darsdan keyin mashg‘ulotlar bilan.

3

Savol bering — ahmoqona savol bo‘lmaydi.

4

Halol bo‘ling — ishingizni o‘zingiz bajaring; manba yoki SI ishlatsangiz, ayting.

O‘qituvchidan

1

Aniq maqsadlar har bir dars boshida.

2

Materiallar ingliz va o‘zbek tillarida, darsdan keyin ulashiladi.

3

Fikr-mulohaza mashg‘ulot va imtihonlaringiz bo‘yicha.

4

Yordam maslahat soatlarida va onlayn.

1-bob · Kompyuterni tushunish

10 / 34

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

O‘ylang – Juftlikda – Ulashing · 3 daqiqa

SIZGA kompyuter savodxonligi nega kerak?

1

Shu hafta bajargan, kompyuter ko‘nikmasini talab qilgan ikkita ishni ayting.

Savol 1

2

Oraliq nazorat qaysi haftada va u qaysi mavzularni qamrab oladi?

Savol 2

3

Sizdan va o‘qituvchidan kutiladigan bittadan narsani ayting.

Savol 3

Javoblar: 1 — m-n, onlayn ro‘yxatdan o‘tish, Telegram, e-mail, ma’lumot qidirish, onlayn bank. 2 — 8-hafta, 1–7-mavzular. 3 — m-n, mashq qilish va savol berish; aniq maqsadlar va fikr-mulohaza.

1-bob · Kompyuterni tushunish

11 / 34

02

Kompyuter nima?

Ta’rif · kiritish–qayta ishlash–chiqarish sikli · komponentlar · xususiyatlar va cheklovlar

Ta’rif va kirish shakllari

Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish

Asosiy komponentlar

Kuchli va zaif tomonlar

KIRISH

Kompyuter — elektron mashina

1-bob · Kompyuterni tushunish

12 / 34

U foydalanuvchidan ma’lumot qabul qiladi, uni qayta ishlaydi va natijani foydali axborot ko‘rinishida chiqaradi.

Kompyuter kiruvchi ma’lumotni uch xil shaklda qabul qiladi

Ma’lumotlar

Foydali axborot hosil qilish uchun qayta ishlanishi kerak bo‘lgan xom ma’lumotlar.

Dasturlar

Kompyuter ketma-ket yoki ketma-ket bo‘lmagan tartibda bajara oladigan buyruqlar to‘plami.

Foydalanuvchi javobi

Foydalanuvchining kompyuter bergan savolga javoban kiritgan ma’lumoti.

Asosiy vazifasi qayta ishlash bo‘lgani uchun kompyuter ma’lumotlarni qayta ishlash qurilmasi, ma’lumotlar protsessori yoki ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi deb ham ataladi.

HISOBLASH TUSHUNCHALARI

Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish

1-bob · Kompyuterni tushunish

13 / 34

1.12-rasm Kompyuterning kiritish–qayta ishlash–chiqarish sikli

Kompyuter bajaradigan to‘rt vazifa

1

Xom ma’lumotni qabul qilish

Ma’lumot sichqoncha yoki klaviatura kabi kiritish qurilmasi orqali kiradi.

2

Ma’lumotni qayta ishlash

CPU ma’lumotni dastur deb ataladigan buyruqlar yordamida qayta ishlaydi.

3

Ma’lumotni saqlash

Natijalar keyinroq foydalanish uchun asosiy xotirada yoki qattiq disk, magnit diskda saqlanadi.

4

Natijani chiqarish

Foydali axborot foydalanuvchiga monitor yoki printer orqali yetib boradi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · KIRITISH, QAYTA ISHLASH, CHIQARISH
Bitta hisoblashni to‘rt vazifa bo‘ylab kuzating
1.12-rasm harakatda: 12 × 3 klaviaturadan ekrangacha.
▶ INTERAKTIV
KIRITISH → QAYTA ISHLASH → CHIQARISH
Kiritish, qayta ishlash, saqlash yoki chiqarish?

ASOSIY KOMPONENTLAR

Yagona yaxlit tizim sifatida ishlaydigan qurilmalar

1-bob · Kompyuterni tushunish

14 / 34

1.1-rasm Kompyuter komponentlari

CPU

Protsessor

Buyruqlarni boshqaradi va bajaradi. Eng muhim komponent — kompyuterning “miyasi”.

Monitor

Chiqarish

Kompyuterdan video signallarni qabul qilib, axborotni ko‘rinadigan shaklda aks ettiradigan ekran.

Klaviatura va sichqoncha

Kiritish

Kompyuter foydalanuvchidan ma’lumot qabul qilish uchun foydalanadigan qurilmalar.

1-bob · Kompyuterni tushunish

15 / 34

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

O‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

Isinish savoliga qayting: smartfoningiz kompyutermi?

1

O‘YLANG

Mustaqil ravishda bugun telefoningizda qilgan bitta ishingizning kiritish, qayta ishlash va chiqarish qismlarini yozing.

1 daqiqa

2

JUFTLIKDA

Yoningizdagi sherigingiz bilan solishtiring. Smartfonda CPU qayerda? Monitor-chi?

1 daqiqa

3

BO‘LISHING

Bitta juftlik javob beradi: telefon kompyuterning to‘liq ta’rifiga mos keladimi? Asoslang.

1 daqiqa

Kutilgan javob: ha. U ma’lumot qabul qiladi (teginish, ovoz), uni saqlangan dasturlar bilan qayta ishlaydi, ma’lumotni saqlaydi va natijani ekranga chiqaradi — 1.12-rasmdagi mashina bilan bir xil to‘rt vazifa.

XUSUSIYATLAR

Kompyuterlarni ommalashtirgan oltita imkoniyat

1-bob · Kompyuterni tushunish

16 / 34

1

Tezlik

Katta va murakkab masalalarni bir necha soniyada yechadigan tezkor elektron qurilma. Apparat konfiguratsiyasiga bog‘liq.

2

Saqlash hajmi

Juda katta hajmdagi ma’lumotlarni turli formatlarda asosiy va ikkilamchi xotirada saqlaydi.

3

Aniqlik

Hisoblashlarni yuqori aniqlikda bajaradi; bu apparat qismiga va berilgan buyruqlarga bog‘liq.

4

Ishonchlilik

Natijalarni xatosiz beradi. Aksariyat xatolar foydalanuvchi yo‘l qo‘ygan inson xatolaridir.

5

Ko‘p qirralilik

Ko‘plab turli vazifalarni bajaradi va turli maqsadlarda ishlatilishi mumkin.

6

Tirishqoqlik

Hisoblashlarni istalgancha marta bir xil aniqlikda takrorlaydi. Charchash, holdan toyish yoki diqqatni yo‘qotish yo‘q.

CHEKLOVLAR

Kompyuter qila olmaydigan uch narsa

1-bob · Kompyuterni tushunish

17 / 34

“Axlat kiritilsa, axlat chiqadi” (GIGO)

Har qanday noto‘g‘ri buyruq, xato mantiq yoki noto‘g‘ri ma’lumot xato natijaga olib keladi.

!

U faqat aytilganini bajaradi

Kompyuter faqat buyurilgan ishni bajara oladi. Noto‘g‘ri buyruqlar noto‘g‘ri natija beradi.

!

Unda sog‘lom fikr yo‘q

Kompyuter — “aqlsiz mashina”. U qiladigan hamma narsa — to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri inson buyruqlari natijasi.

!

U sifatni baholay olmaydi

U matematik yoki mantiqiy tenglamalar asosida qaror qila oladi, ammo sifatni baholash kerak bo‘lsa — yo‘q.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · CHEKLOVLAR
Axlat kiritilsa, axlat chiqadi
Kompyuter ishonchli; ma’lumot esa yo‘q.

1-bob · Kompyuterni tushunish

18 / 34

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri · qo‘l ko‘taring

To‘g‘rimi, noto‘g‘rimi? Javob ochilguncha qaror qiling.

1

Kompyuter aniq noto‘g‘ri buyruqni sog‘lom fikr yordamida tuzata oladi.

1-fikr

2

Tirishqoqlik — kompyuter bir xil hisoblashni ko‘p marta bir xil aniqlikda takrorlay olishidir.

2-fikr

3

Kompyuter chiqargan xatolarning aksariyati aslida inson xatolaridir.

3-fikr

Javoblar: 1 — NOTO‘G‘RI, kompyuter “aqlsiz mashina”, unda sog‘lom fikr yo‘q. 2 — TO‘G‘RI. 3 — TO‘G‘RI, shuning uchun kompyuterlar ishonchli deb ta’riflanadi.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

1-bob · Kompyuterni tushunish

19 / 34

03

Kompyuterlarning rivojlanishi

Barmoqlarda sanashdan birinchi tijoriy kompyutergacha

Qurilmalardan oldin

Qo‘lda ishlatiladigan qurilmalar

Avtomatik qurilmalar

Vaqt jadvali

HISOBLASH QURILMALARIDAN OLDIN

Odamlar qo‘l ostidagi narsalar bilan sanashgan

1-bob · Kompyuterni tushunish

20 / 34

1

Barmoqlar

Oddiy qo‘shish va ayirish — bolalar hozir ham shunday sanashni o‘rganadi.

2

Toshlar

Toshlar sonlarni ifodalagan; qo‘shish yoki ayirish uchun ular surilgan.

3

Kertikli tayoq

Miqdorni qayd etish uchun yog‘ochga o‘yilgan belgilar.

4

Tugunli arqon

Sonlarni ifodalash uchun arqon bo‘ylab bog‘langan tugunlar.

Bu vositalarning barchasi bitta maqsadga xizmat qilgan: sonlarni ifodalash.

Bu usullar unchalik tez ham, aniq ham emas edi. Aynan shu kompyuterning ixtiro qilinishiga olib keldi: u aniq natijalarni juda tez olish uchun yaratilgan. Dastlabki qurilmalar qo‘lda boshqarilgan, keyingilari esa to‘liq avtomatlashtirilgan.

QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI

Qum taxtasi va abak

1-bob · Kompyuterni tushunish

21 / 34

Qum taxtasi

Toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan; har bir ariqchada ko‘pi bilan 10 ta tosh bo‘ladi. Qo‘shish uchun o‘ngdagi ariqchaga yana bitta tosh qo‘yiladi. U to‘lganda ariqcha bo‘shatiladi va chapdagi ariqchaga bitta tosh qo‘shiladi.

1.2-rasm Qum taxtasi

Abak

Qum ramka yog‘och ramkaga, ariqchalar simlarga, toshlar esa munchoqlarga aylandi. Sanoq ramkasi deb ham ataladi; taxminan 5000 yil oldin Kichik Osiyoda keng tarqalgan va bugun ham dunyoning ko‘p joylarida ishlatiladi.

1.3-rasm Abak

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · QO‘LDA ISHLATILADIGAN QURILMALAR
Qum taxtasida tosh keyingi ariqchaga o‘tadi
Bitta ariqchadagi o‘nta tosh keyingisida bitta toshga aylanadi.

QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI · 1614

Napier tayoqchalari — ko‘paytirish uchun yaratilgan

1-bob · Kompyuterni tushunish

22 / 34

John Napier, 1614

Sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish uchun maxsus ishlab chiqilgan.

1

Chap cheti 9 ta katakka bo‘lingan, ularda 1 dan 9 gacha sonlar yozilgan taxta.

2

Fil suyagi bo‘laklaridan yasalgan 10 ta tayoqcha.

3

Ikki sondan biri bir xonali bo‘lsa, ko‘paytirish ancha tezlashadi.

Darslikdagi namuna: 5437 × 6 = 32622

5 – 4 – 3 – 7 tayoqchalarining 6-qatorini o‘qing, so‘ng diagonallar bo‘ylab o‘ngdan qo‘shing.

5

3 / 0

4

2 / 4

3

1 / 8

7

4 / 2

tayoqcha

6-qator

• 7-tayoqchaning eng o‘ngdagi raqami → 2

• 8 + 4 = 12 → 2 yoziladi, 1 o‘tkaziladi

• 1 + 4 + o‘tkazilgan 1 → 6

• 2 + 0 → 2 so‘ng 3

Javob: 3 2 6 2 2

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · NAPIER TAYOQCHALARI, 1614
Napier tayoqchalari bilan 5437 × 6
6-qatorni o‘qing, keyin diagonallar bo‘yicha o‘ngdan qo‘shing.

QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI

Avtomatlashtirishdan oldingi yana uchta qurilma

1-bob · Kompyuterni tushunish

23 / 34

1

Logarifmik chizg‘ich

Edmund Gunter · 1620

Bir-birining ustida suriladigan ikki to‘plam darajalangan shkala. Nafaqat ko‘paytirish va bo‘lish, balki logarifm, trigonometriya va ildiz kabi ilmiy funksiyalar uchun ham yaratilgan.

2

Paskalina

Blaise Pascal · 1642

Raqamli g‘ildirakli kalkulyator deb ham ataladi. Unda qo‘lda aylantiriladigan tishli g‘ildiraklar to‘plami bo‘lgan; u 999,999.999 gacha sonlar bilan ishlashga mo‘ljallangan.

3

Bosqichli hisoblagich

Gottfried Wilhelm von Leibniz · 1642-yildan keyin

Paskalinaning takomillashgan ko‘rinishi. U sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish hamda kvadrat ildiz hisoblashni bajara olgan.

1-bob · Kompyuterni tushunish

24 / 34

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qurilmani aniqlang · ovoz chiqarib ayting

Men qaysi qo‘lda hisoblash qurilmasini ta’riflayapman?

1

Unda toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan, har bir ariqchada ko‘pi bilan o‘ntadan.

1-ishora

2

Uning chap cheti 1 dan 9 gacha sonlar yozilgan 9 ta katakka bo‘lingan va unda fil suyagidan 10 ta tayoqcha ishlatiladi.

2-ishora

3

Tishli g‘ildirakli, 999,999.999 gacha sonlar bilan ishlay oladigan raqamli g‘ildirakli kalkulyator.

3-ishora

Javoblar: 1 — qum taxtasi. 2 — Napier tayoqchalari (John Napier, 1614). 3 — Paskalina (Blaise Pascal, 1642). Qo‘shimcha savol: qaysi qurilma kvadrat ildizni ham topa olgan? (Bosqichli hisoblagich.)

AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI

Charles Babbage — zamonaviy kompyuterning otasi

1-bob · Kompyuterni tushunish

25 / 34

Kembrij universitetining matematika professori. 1812-yilda u polinomial, logarifmik va trigonometrik funksiyalar jadvalini tuzish uchun zarur takroriy qadamlar ketma-ketligini avtomatlashtirishga qaror qildi.

1822

Differensial mashina

Avtomatik mexanik hisoblash mashinasining ishlaydigan modeli. 1823-yilda Babbage jadval natijalarini chop etish imkoniyatini qo‘shib, uni yanada avtomatlashtirdi.

1833

Analitik mashina

Birinchi to‘liq avtomatik, umumiy maqsadli, dasturlanadigan raqamli kompyuter — zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma. Ikkita yigirma xonali sonni ko‘paytirishga qariyb 3 daqiqa ketgan.

Kiritish bloki

Chiqarish bloki

Saqlash bloki

Protsessor

Boshqaruv bloki

AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI

MARK I va Colossus

1-bob · Kompyuterni tushunish

26 / 34

1937 – 1944

MARK I

Howard Aiken, amerikalik matematik

1937-yilda loyihalangan va 1944-yilda yakunlangan. Ikkita yigirma xonali sonni atigi 6 soniyada ko‘paytirgan — analitik mashinadan ancha tez.

Natijalarni har 5 soniyada bittadan chop etgan

Shovqinli va katta o‘lchamli

1944

Colossus

Alan Mathison, britaniyalik matematik

Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter. Amallarni bajarish uchun elektron lampa texnologiyasidan foydalangan.

Maxsus maqsadli elektron qurilma

Faqat ayrim aniq vazifalarni bajarish uchun yaratilgan

AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI

ENIAC va EDVAC

1-bob · Kompyuterni tushunish

27 / 34

1946 · ENIAC

Elektron raqamli integrator va kalkulyator — Pensilvaniya universitetining Mur muhandislik maktabida John Eckert, John Mauchly va jamoasi yaratgan umumiy maqsadli elektron raqamli kompyuter. Elektron lampalarda ishlagan, MARK I dan 1000 marta tez bo‘lgan va o‘nlik sanoq tizimidan foydalangan.

17,468

elektron lampa

1,500

rele

70,000

rezistor

7,200

kristall diod

10,000

kondensator

ENIAC ichida — shu qismlardan yig‘ilgan ulkan mashina

1949 · EDVAC

Electronic Discrete Variable Automatic Computer — uni ham John Eckert va John Mauchly ixtiro qilgan; ENIACning vorisi hisoblanadi.

Ikkilik sanoq tizimi

Qiymatlarni o‘nlik emas, ikkilik ko‘rinishda ifodalagan va qayta ishlagan.

Xotirada saqlanadigan dastur prinsipi

Shu prinsipda ishlagan birinchi kompyuter: dastur ham, ma’lumot ham xotirada ikkilik sonlar qatori sifatida saqlanadi — ularni farqlab bo‘lmaydi.

AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI

EDSAC va UNIVAC

1-bob · Kompyuterni tushunish

28 / 34

1949 · EDSAC

Electronic Delay Storage Automatic Calculator — Kembrij universiteti Matematika laboratoriyasida Maurice Wilkes va uning jamoasi yaratgan dastlabki britaniya kompyuteri.

Mantiqiy sxemalar

Elektron lampa texnologiyasi

Xotira

Simobli kechiktirish liniyalari

Kiritish / chiqarish

Perfokarta va teleprinter

Tezlik

Soniyasiga atigi 650 ta buyruq — tez hisoblanmagan

1951 · UNIVAC

Universal Automatic Computer — Eckert-Mauchly Computer Corporation yaratgan birinchi tijoriy kompyuter.

Asosiy mantiqiy sxemalari uchun 5200 ta elektron lampa ishlatilgan katta kompyuter

Ma’lumotlar va dasturlar xotirasi simobli kechiktirish liniyalaridan qurilgan

Sonlarni ham, harflarni ham samarali qayta ishlagan

O‘ziga xos jihati: kiritish/chiqarish va qayta ishlash alohida jarayonlarda bajarilgan

XULOSA

Dastlabki avtomatik kompyuterlar qisqacha

1-bob · Kompyuterni tushunish

29 / 34

Mashina

Yil

Yaratuvchi

Nimasi bilan muhim

Differensial mashina

1822

Charles Babbage

Avtomatik mexanik hisoblash mashinasining birinchi ishlaydigan modeli

Analitik mashina

1833

Charles Babbage

Zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma

MARK I

1944

Howard Aiken

Ikkita 20 xonali sonni 6 soniyada ko‘paytirgan

Colossus

1944

Alan Mathison

Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter (maxsus maqsadli)

ENIAC

1946

Eckert va Mauchly

Umumiy maqsadli elektron raqamli kompyuter; o‘nlik sanoq tizimi

EDVAC

1949

Eckert va Mauchly

Xotirada saqlanadigan dastur prinsipida ishlagan birinchi kompyuter; ikkilik tizim

EDSAC

1949

Maurice Wilkes

Simobli kechiktirish liniyali britaniya kompyuteri; soniyasiga 650 buyruq

UNIVAC

1951

Eckert-Mauchly Corp.

Birinchi tijoriy kompyuter; kiritish/chiqarishni qayta ishlashdan ajratgan

1-bob · Kompyuterni tushunish

30 / 34

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Mashinani nomlang · javoblaringizni yozib qo‘ying

Qaysi dastlabki kompyuter ta’riflanmoqda?

1

Zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma.

1-ishora

2

Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter — lekin faqat maxsus maqsadli.

2-ishora

3

Xotirada saqlanadigan dastur prinsipida ishlagan birinchi kompyuter.

3-ishora

4

1951-yilda sotilgan birinchi tijoriy kompyuter.

4-ishora

Javoblar: 1 — analitik mashina. 2 — Colossus. 3 — EDVAC. 4 — UNIVAC.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

RIVOJLANISH VAQT JADVALI

Qumdagi toshlardan birinchi tijoriy kompyutergacha

1-bob · Kompyuterni tushunish

31 / 34

QO‘LDA ISHLATILADIGAN QURILMALAR

qadimda

Qum

taxtasi

~5000 yil

Abak

1614

Napier

tayoqchalari

1620

Logarifmik

chizg‘ich

1642

Paskalina

1642-yildan keyin

Bosqichli

hisoblagich

AVTOMATIK QURILMALAR

1822

Differensial

mashina

1833

Analitik

mashina

1944

MARK I

1944

Colossus

1946

ENIAC

1949

EDVAC

va EDSAC

1951

UNIVAC

Qo‘lda ishlatiladigan qurilmalar qo‘l bilan boshqarilgan; avtomatik qurilmalar esa saqlangan qadamlar ketma-ketligini o‘zi bajargan.

▶ INTERAKTIV
KOMPYUTERLAR EVOLYUTSIYASI
Hisoblash tarixi bo‘ylab sayohat

TAKRORLASH

Yakunlashdan oldin sakkizta savol

1-bob · Kompyuterni tushunish

32 / 34

1

Kompyuterning qaysi komponenti kompyuterning miyasi deb ataladi?

2

Qaysi qurilmada toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan?

3

Zamonaviy raqamli kompyuterlarning otasi deb kim tan olingan?

4

1944-yilda yaratilgan birinchi sof elektron dasturlanadigan kompyuter qaysi?

5

Kompyuter bajaradigan to‘rtta vazifani ayting.

6

Kompyuterlarni ommalashtirgan oltita imkoniyatdan uchtasini ayting.

7

GIGO nimani anglatadi va nega u cheklov hisoblanadi?

8

Birinchi tijoriy kompyuter qaysi va u qaysi yili paydo bo‘lgan?

TAKRORLASH

Javoblar

1-bob · Kompyuterni tushunish

33 / 34

1

CPU

Markaziy protsessor — buyruqlarni boshqaradi va bajaradi.

2

Qum taxtasi

Qumda uchta ariqcha, har birida ko‘pi bilan o‘nta tosh.

3

Charles Babbage

Kembrij universitetining matematika professori.

4

Colossus

1944-yilda yaratilgan; elektron lampali maxsus maqsadli qurilma.

5

Qabul qilish, qayta ishlash, saqlash, chiqarish

Xom ma’lumotni qabul qilish, uni qayta ishlash, saqlash va natijani yetkazish.

6

Oltitadan istalgan uchtasi

Tezlik, saqlash hajmi, aniqlik, ishonchlilik, ko‘p qirralilik va tirishqoqlik.

7

“Axlat kiritilsa, axlat chiqadi”

Noto‘g‘ri buyruq yoki ma’lumot doim noto‘g‘ri natija beradi — kompyuter uni tuzata olmaydi.

8

UNIVAC, 1951-yil

Universal Automatic Computer — birinchi tijoriy kompyuter.

1-bob · Kompyuterni tushunish

34 / 34

CHIQISH CHIPTASI

Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering

Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.

1

Bir gapda kiritish, qayta ishlash va chiqarish so‘zlaridan foydalanib kompyuterni ta’riflang.

3-maqsadni tekshiradi

2

Kompyuterning ikkita imkoniyati va bitta cheklovini ayting.

5-maqsadni tekshiradi

3

Tartibga soling: ENIAC, abak, UNIVAC, Napier tayoqchalari.

6-maqsadni tekshiradi

Keyingi qadam: to‘rtta interaktiv mashg‘ulot — kompyuter komponentlari, rivojlanish vaqt jadvali, kompyuter savodxonligi va kurs hamda bilim sinovi.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.