⌂Barcha darslar1 / 1 10 · Operatsion tizim funksiyalari va fayllarni boshqarish · 1-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

10-ma’ruza · Operatsion tizim funksiyalari va fayllarni boshqarish

2 qismdan 1-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 11-BOB

Operatsion tizimlar

Apparat ta’minotini foydali qiladigan bosh boshqaruv dasturi

C:\> ver

jarayon · xotira · fayl · qurilma · xavfsizlik

C:\> _

Operatsion tizimning vazifalari — darslik, 11.1-rasm

10-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM

0x01 · ISINISH

Musiqa, xarita, chat — birga. Kim boshqaradi?

Musiqa pleyeri

Xarita

Chat

Faylni chop etish

bitta protsessor

O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (2 daq)

1.Protsessordan keyingi navbatda qaysi ilova foydalanishini kim hal qiladi?

2.Ikki ilova bir vaqtda printerni so‘rasa nima bo‘ladi?

3.Siz foydalangan barcha operatsion tizimlarni sanang.

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

1

Tushuntirish — operatsion tizim nima ekanini va uning beshta asosiy vazifasini.

2

Tasvirlash — jarayon holatlarini va OT jarayonlarni qanday rejalashtirishini.

3

Aniqlash — misollarda o‘zaro bloklanish, sinxronlash va jarayonlararo aloqani.

6

Sanab o‘tish — OT foydalanuvchi va dasturlarga beradigan xizmatlarni hamda qurilma drayveri nima qilishini tushuntirish.

0x03 · KIRISH

Operatsion tizim apparat ta’minotini foydali qiladi

Operatsion tizimning vazifalari — darslik, 11.1-rasm

Protsessorni ishlatadi

Kiritish/chiqarish qurilmalarini boshqaradi

Amaliy dasturlar ishini ta’minlaydi

Disklarda ma’lumot saqlash va topishni boshqaradi

Tizim dasturiy ta’minotining asosiy qismi — boshqa har qanday vazifadan oldin birinchi yuklanadi.

0x04 · TARIX

Operatsion tizimlarning yetmish yili

1940-y.

OT yo‘q. Assembler tilidagi dasturlar apparat bilan bevosita ishlaydi.

1950-y.

Paketli OT (BKY, CAL, Chios). Bir vaqtda bitta vazifa.

1960-y.

Ko‘p vazifalilik: spuling va vaqtni taqsimlash. SABRE.

1970-y.

AT&T Bell Labs’dan UNIX: ko‘p foydalanuvchili, yadroli.

1980-y.

MS-DOS (Microsoft), HP-UX, Macintosh (Apple).

1990-y.

GUI davri: Windows 95, 98, NT; FreeBSD; OS/2.

2000-y.

Windows XP, Server 2003, Mac OS X. Xavfsizlikka e’tibor.

IXTIYORIY ZAMONAVIY IZOH Kitobdan keyin: Windows 7, 8, 10 va 11, macOS, ko‘plab Linux versiyalari hamda Android va iOS kabi telefon tizimlari.

0x05 · VAZIFALAR

OT — resurslar boshqaruvchisi: beshta vazifa

OT vazifalari

Jarayonlarni

boshqarish

Dasturlarni jarayon sifatida ishga tushiradi va protsessorni taqsimlaydi.

Xotirani

boshqarish

Har bir jarayonga qancha asosiy xotira berilishini hal qiladi.

Fayllarni

boshqarish

Fayl va papkalarni yaratadi, saqlaydi, topadi va o‘chiradi.

Qurilmalarni

boshqarish

Printer, sichqoncha, klaviaturani qurilma drayverlari orqali boshqaradi.

Xavfsizlikni

boshqarish

Viruslar va ruxsatsiz kirishdan himoya qiladi.

Darslikdagi 11.2-rasm asosida qayta chizilgan

0x06 · 1-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi vazifa ishlayapti?

Inshongiz nomini o‘zgartirib, uni papkaga ko‘chirasiz.

Hujjatingiz printerga yuboriladi.

Kompyuter parolingizni so‘raydi.

Word ishga tushishidan oldin RAMga yuklanadi.

Uchta dastur protsessordan navbat bilan foydalanadi.

Tanlang

Jarayonlarni boshqarish

Xotirani boshqarish

Fayllarni boshqarish

Qurilmalarni boshqarish

Xavfsizlikni boshqarish

0x07 · OT XIZMATLARI

OT taqdim etadigan xizmatlar

01

Foydalanuvchi interfeysi

GUI, buyruqlar satri yoki sensorli ekran.

02

Dasturni bajarish

Dasturni xotiraga yuklash, ishga tushirish, tugatish.

03

Kiritish-chiqarish amallari

Dasturlar qurilmalardan faqat OT orqali foydalanadi.

04

Fayl tizimi bilan ishlash

Fayllarni yaratish, o‘qish, yozish, o‘chirish, qidirish.

05

Aloqa

Jarayonlar bir kompyuterda yoki tarmoqda ma’lumot almashadi.

06

Xatolarni aniqlash

Apparat va dasturiy xatolarni topish va bartaraf etish.

07

Resurslarni taqsimlash va hisobi

CPU, xotira va qurilmalarni bo‘lish; kim nimadan foydalanganini qayd etish.

08

Himoya va xavfsizlik

Kirishni nazorat qilish; foydalanuvchi va jarayonlarni ajratish.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x08 · JARAYONLARNI BOSHQARISH

Jarayon — ishlab turgan dastur

Jarayon holatlari — darslik, 11.3-rasm

Yangi

jarayon yaratildi

Tayyor

xotiraga yuklangan, ishga tayyor

Kutish

protsessor vaqti va resurslarni kutmoqda

Bajarilish

protsessor uni bajarmoqda

Bloklangan

hodisani kutmoqda, masalan, I/O

To‘xtatilgan

tayyor, lekin tayyor navbatga qo‘yilmagan

Tugatilgan

tugadi; resurslar bo‘shatildi

Protsessordan bir vaqtda faqat bitta jarayon foydalanadi — qolganlari navbatda kutadi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · JARAYON HOLATLARI
Jarayonning hayoti
Yangi → Tayyor → Kutish → Bajarilish → (Bloklangan → Tayyor) → Tugatilgan.

0x09 · JARAYONLARNI BOSHQARISH

Jarayonni boshqarish bloki: jarayonning ID kartasi

Jarayon id

Jarayon holati

Dastur hisoblagichi

Registrlar haqida ma’lumot

Rejalashtirish ma’lumoti

Xotiraga oid ma’lumot

Hisob ma’lumoti

I/O holati haqida ma’lumot

PCB tuzilishi — darslikdagi 11.4-rasm asosida

Jarayon id

jarayonni yagona tarzda aniqlovchi raqam

Dastur hisoblagichi

bajariladigan keyingi buyruq manzili

Rejalashtirish

jarayonning ustuvorligi

Hisob ma’lumoti

protsessor sarfi va bajarilish vaqti

Jarayonlar jadvali: OT barcha PCB’larni bitta jadvalda saqlaydi.

0x0A · JARAYONLARNI BOSHQARISH

Jarayonlarni yaratish va tugatish

Jarayonlarning ierarxik tuzilishi — darslik, 11.5-rasm

Jarayon yaratish

•Ota jarayon fork( ) kabi tizim chaqiruvi bilan bola jarayon yaratadi

•Tizimga kirganda, MS Word’ni ochganda yoki chop etganda yangi jarayonlar boshlanadi

Jarayonni tugatish

Normal

barcha buyruqlar muvaffaqiyatli bajarildi

Nonormal

jarayon xato tufayli to‘xtadi

Qoida

ota jarayon tugasa, uning bolalari ham tugashi shart

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · JARAYON YARATISH
Ota va bola jarayonlar
fork( ) bilan yaratish, normal va nonormal tugash.

0x0B · JARAYONLARNI REJALASHTIRISH

Rejalashtirish: protsessor keyin kimga beriladi?

Vazifalar navbati

bajarilishni kutayotgan barcha jarayonlar

Tayyor navbat

asosiy xotirada, protsessorga tayyor

Protsessor

bajarilmoqda

Qurilma navbati

I/O qurilmasini kutmoqda

Uzoq muddatli rejalashtiruvchi

Qaysi jarayonlar tayyor navbatga (asosiy xotiraga) tushishini tanlaydi.

O‘rta muddatli rejalashtiruvchi

Bloklangan yoki to‘xtatilgan jarayonlarni ikkilamchi xotiraga chiqaradi va qaytaradi.

Qisqa muddatli (CPU) rejalovchi

Protsessor keyin qaysi tayyor jarayonga berilishini tanlaydi.

Ikki rejalashtirish siyosati

Siqib chiqaruvchi: yuqori ustuvorlikdagi jarayon kutayotgan bo‘lsa, past ustuvorlikdagi jarayon to‘xtashi kerak.

Siqib chiqarmaydigan: ishlayotgan jarayon keyingisi boshlanishidan oldin tugaydi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · JARAYONLARNI REJALASHTIRISH
Navbatlar va rejalashtiruvchilar
Uzoq, qisqa va o‘rta muddatli rejalashtiruvchilar.

0x0C · JARAYONLARNI REJALASHTIRISH

To‘rtta rejalashtirish algoritmi

FCFS

Birinchi kelgan — birinchi xizmat

Navbatdagi birinchi jarayon birinchi bajariladi.

SJF

Eng qisqa vazifa birinchi

Eng kam protsessor vaqti kerak bo‘lgan jarayon birinchi bajariladi.

Ustuvorlik

Ustuvorlik bo‘yicha

Eng yuqori ustuvorlik birinchi. Siqib chiqaruvchi bo‘lishi ham, bo‘lmasligi ham mumkin.

RR

Aylanma navbat (Round Robin)

Har bir jarayon vaqt kvanti (10–100 ms) oladi, keyin navbatdagi galini kutadi.

MISOL: vazifalar kelishi A (6 ms), B (2 ms), C (4 ms)

FCFS

A

B

C

0

12 ms

SJF

B

C

A

0

12 ms

SJF’da qisqa vazifalar erta tugaydi, shuning uchun jarayonlar o‘rtacha kamroq kutadi.

▶ INTERAKTIV
JARAYONLARNI REJALASH
Protsessor rejalovchisi bo‘ling
Jarayonlar va algoritmni o‘zgartiring — Gant diagrammasi va o‘rtacha kutish vaqtini kuzating.

0x0D · 2-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Rejalashtiring

Navbatdagi vazifalar (kelish tartibi):

P

5 ms

Q

1 ms

R

3 ms

S

2 ms

1.FCFS ularni qanday tartibda bajaradi?

2.SJF ularni qanday tartibda bajaradi?

3.Protsessor uchun keyingi jarayonni qaysi rejalashtiruvchi tanlaydi?

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri?

4.Round Robin’da vaqt kvanti odatda 10–100 millisekund.

5.Siqib chiqaruvchi rejalashtirishda yuqori ustuvorlikdagi jarayon pastrog‘ini to‘xtatishi mumkin.

6.Qurilma navbatidagi jarayon protsessorni kutmoqda.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x0E · JARAYONLARNI SINXRONLASH

Sinxronlash: iltimos, navbat bilan

Muammo

Ikki jarayon bir vaqtda bitta umumiy ma’lumotni o‘zgartiradi. Bir o‘zgarish yo‘qolishi mumkin — ma’lumot nomuvofiq bo‘ladi.

Kritik bo‘lim

Umumiy ma’lumotni o‘zgartiradigan kod. Unda bir vaqtda faqat BITTA jarayon bo‘lishi mumkin.

UCHTA YECHIM

Peterson yechimi

Ikki jarayon uchun: biri kritik bo‘limini bajarayotganda, ikkinchisi kodining qolgan qismini bajaradi.

Qulflash

Kirishdan oldin qulfni oling; ish tugagach bo‘shating.

Semafor

wait va signal amallari bilan o‘zgaradigan butun sonli o‘zgaruvchi kim kirishi mumkinligini hal qiladi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · SINXRONLASH
Yo‘qolgan o‘zgarish va uning oldini oladigan qulf
Kritik bo‘limda bir vaqtda faqat bitta jarayon.

0x0F · JARAYONLARARO ALOQA

Jarayonlar bir-biri bilan qanday “gaplashadi”

Umumiy xotira

P1

Umumiy xotira

P2

yozadi

o‘qiydi

P1 xotiraning umumiy qismiga ma’lumot yozadi; P2 uni o‘qiydi.

Xabar almashish

P1

Yadro

P2

P1 yadroga xabar yuboradi, yadro esa uni P2 ga uzatadi.

Darslikdagi 11.6 va 11.7-rasmlar asosida

0x10 · O‘ZARO BLOKLANISH

O‘zaro bloklanish (deadlock): hamma abadiy kutadi

P1

Printer

P2

Umumiy ma’lumot

so‘raydi

band qilgan

so‘raydi

band qilgan

Ikkalasi bir-birini kutadi — hech narsa qimirlamaydi.

Nega yuz beradi

O‘zaro istisno

resurslarni bo‘lishib bo‘lmaydi

Ushlab turib kutish

birini ushlab, boshqasini kutadi

Tortib olish yo‘q

bo‘shatishga majburlab bo‘lmaydi

OT nima qila oladi

E’tiborsiz qoldirish

yuz bermaydi deb hisoblash

Aniqlash va tiklash

tortib olish, orqaga qaytarish yoki jarayonni o‘chirish

Oldini olish

bloklanish imkoni bo‘lmasagina resurs berish

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · O‘ZARO BLOKLANISH
O‘zaro bloklanish: hamma abadiy kutadi
Har biri boshqasi so‘ragan narsani ushlab turibdi.

0x11 · 3-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

G‘oyani nomlang

A

P1 xotiraning bir qismiga ballni yozadi; P2 uni o‘sha yerdan o‘qiydi.

B

Ikki jarayon bittadan resursni ushlab, boshqasinikini abadiy kutadi.

C

Umumiy faylni o‘zgartirishdan oldin jarayon qulfni olishi kerak.

D

P1 ma’lumotni yadroga yuboradi, yadro uni P2 ga uzatadi.

E

Bloklanishni buzish uchun OT jarayonni avval saqlangan holatga qaytaradi.

F

Ma’lumotlar tuzilmasi jarayonning id si, holati va dastur hisoblagichini saqlaydi.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x13 · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

Nega OT resurslar boshqaruvchisi deb ataladi?

02

Jarayon nima?

03

Jarayonning yettita holatini ayting.

04

PCB nima va OT ularning barchasini qayerda saqlaydi?

05

SJF va Round Robin keyingi jarayonni qanday tanlaydi?

06

Kritik bo‘lim nima?

07

Umumiy xotira va xabar almashish qanday farq qiladi?

08

O‘zaro bloklanishga olib keladigan uchta shartni ayting.

0x14 · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.

1

Operatsion tizimning beshta vazifasidan uchtasini ayting.

2

Jarayon yaratilib, xotiraga yuklangan, lekin hali bajarilmagan. U qaysi holatda?

3

Vazifalarga 6, 2, 8 va 4 ms kerak. SJF ularni qaysi tartibda bajaradi?

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.