ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
10-ma’ruza · Operatsion tizim funksiyalari va fayllarni boshqarish
2 qismdan 1-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 11-BOB
Operatsion tizimlar
Apparat ta’minotini foydali qiladigan bosh boshqaruv dasturi
C:\> ver
jarayon · xotira · fayl · qurilma · xavfsizlik
C:\> _
Operatsion tizimning vazifalari — darslik, 11.1-rasm
10-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM
0x01 · ISINISH
Musiqa, xarita, chat — birga. Kim boshqaradi?
Musiqa pleyeri
Xarita
Chat
Faylni chop etish
bitta protsessor
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (2 daq)
1.Protsessordan keyingi navbatda qaysi ilova foydalanishini kim hal qiladi?
2.Ikki ilova bir vaqtda printerni so‘rasa nima bo‘ladi?
3.Siz foydalangan barcha operatsion tizimlarni sanang.
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tushuntirish — operatsion tizim nima ekanini va uning beshta asosiy vazifasini.
2
Tasvirlash — jarayon holatlarini va OT jarayonlarni qanday rejalashtirishini.
3
Aniqlash — misollarda o‘zaro bloklanish, sinxronlash va jarayonlararo aloqani.
6
Sanab o‘tish — OT foydalanuvchi va dasturlarga beradigan xizmatlarni hamda qurilma drayveri nima qilishini tushuntirish.
0x03 · KIRISH
Operatsion tizim apparat ta’minotini foydali qiladi
Operatsion tizimning vazifalari — darslik, 11.1-rasm
Protsessorni ishlatadi
Kiritish/chiqarish qurilmalarini boshqaradi
Amaliy dasturlar ishini ta’minlaydi
Disklarda ma’lumot saqlash va topishni boshqaradi
Tizim dasturiy ta’minotining asosiy qismi — boshqa har qanday vazifadan oldin birinchi yuklanadi.
0x04 · TARIX
Operatsion tizimlarning yetmish yili
1940-y.
OT yo‘q. Assembler tilidagi dasturlar apparat bilan bevosita ishlaydi.
1950-y.
Paketli OT (BKY, CAL, Chios). Bir vaqtda bitta vazifa.
1960-y.
Ko‘p vazifalilik: spuling va vaqtni taqsimlash. SABRE.
1970-y.
AT&T Bell Labs’dan UNIX: ko‘p foydalanuvchili, yadroli.
1980-y.
MS-DOS (Microsoft), HP-UX, Macintosh (Apple).
1990-y.
GUI davri: Windows 95, 98, NT; FreeBSD; OS/2.
2000-y.
Windows XP, Server 2003, Mac OS X. Xavfsizlikka e’tibor.
IXTIYORIY ZAMONAVIY IZOH Kitobdan keyin: Windows 7, 8, 10 va 11, macOS, ko‘plab Linux versiyalari hamda Android va iOS kabi telefon tizimlari.
0x05 · VAZIFALAR
OT — resurslar boshqaruvchisi: beshta vazifa
OT vazifalari
Jarayonlarni
boshqarish
Dasturlarni jarayon sifatida ishga tushiradi va protsessorni taqsimlaydi.
Xotirani
boshqarish
Har bir jarayonga qancha asosiy xotira berilishini hal qiladi.
Fayllarni
boshqarish
Fayl va papkalarni yaratadi, saqlaydi, topadi va o‘chiradi.
Qurilmalarni
boshqarish
Printer, sichqoncha, klaviaturani qurilma drayverlari orqali boshqaradi.
Xavfsizlikni
boshqarish
Viruslar va ruxsatsiz kirishdan himoya qiladi.
Darslikdagi 11.2-rasm asosida qayta chizilgan
0x06 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi vazifa ishlayapti?
Inshongiz nomini o‘zgartirib, uni papkaga ko‘chirasiz.
Hujjatingiz printerga yuboriladi.
Kompyuter parolingizni so‘raydi.
Word ishga tushishidan oldin RAMga yuklanadi.
Uchta dastur protsessordan navbat bilan foydalanadi.
Tanlang
Jarayonlarni boshqarish
Xotirani boshqarish
Fayllarni boshqarish
Qurilmalarni boshqarish
Xavfsizlikni boshqarish
0x07 · OT XIZMATLARI
OT taqdim etadigan xizmatlar
01
Foydalanuvchi interfeysi
GUI, buyruqlar satri yoki sensorli ekran.
02
Dasturni bajarish
Dasturni xotiraga yuklash, ishga tushirish, tugatish.
03
Kiritish-chiqarish amallari
Dasturlar qurilmalardan faqat OT orqali foydalanadi.
04
Fayl tizimi bilan ishlash
Fayllarni yaratish, o‘qish, yozish, o‘chirish, qidirish.
05
Aloqa
Jarayonlar bir kompyuterda yoki tarmoqda ma’lumot almashadi.
06
Xatolarni aniqlash
Apparat va dasturiy xatolarni topish va bartaraf etish.
07
Resurslarni taqsimlash va hisobi
CPU, xotira va qurilmalarni bo‘lish; kim nimadan foydalanganini qayd etish.
08
Himoya va xavfsizlik
Kirishni nazorat qilish; foydalanuvchi va jarayonlarni ajratish.
0x08 · JARAYONLARNI BOSHQARISH
Jarayon — ishlab turgan dastur
Jarayon holatlari — darslik, 11.3-rasm
Yangi
jarayon yaratildi
Tayyor
xotiraga yuklangan, ishga tayyor
Kutish
protsessor vaqti va resurslarni kutmoqda
Bajarilish
protsessor uni bajarmoqda
Bloklangan
hodisani kutmoqda, masalan, I/O
To‘xtatilgan
tayyor, lekin tayyor navbatga qo‘yilmagan
Tugatilgan
tugadi; resurslar bo‘shatildi
Protsessordan bir vaqtda faqat bitta jarayon foydalanadi — qolganlari navbatda kutadi.
0x09 · JARAYONLARNI BOSHQARISH
Jarayonni boshqarish bloki: jarayonning ID kartasi
Jarayon id
Jarayon holati
Dastur hisoblagichi
Registrlar haqida ma’lumot
Rejalashtirish ma’lumoti
Xotiraga oid ma’lumot
Hisob ma’lumoti
I/O holati haqida ma’lumot
PCB tuzilishi — darslikdagi 11.4-rasm asosida
Jarayon id
jarayonni yagona tarzda aniqlovchi raqam
Dastur hisoblagichi
bajariladigan keyingi buyruq manzili
Rejalashtirish
jarayonning ustuvorligi
Hisob ma’lumoti
protsessor sarfi va bajarilish vaqti
Jarayonlar jadvali: OT barcha PCB’larni bitta jadvalda saqlaydi.
0x0A · JARAYONLARNI BOSHQARISH
Jarayonlarni yaratish va tugatish
Jarayonlarning ierarxik tuzilishi — darslik, 11.5-rasm
Jarayon yaratish
•Ota jarayon fork( ) kabi tizim chaqiruvi bilan bola jarayon yaratadi
•Tizimga kirganda, MS Word’ni ochganda yoki chop etganda yangi jarayonlar boshlanadi
Jarayonni tugatish
Normal
barcha buyruqlar muvaffaqiyatli bajarildi
Nonormal
jarayon xato tufayli to‘xtadi
Qoida
ota jarayon tugasa, uning bolalari ham tugashi shart
0x0B · JARAYONLARNI REJALASHTIRISH
Rejalashtirish: protsessor keyin kimga beriladi?
Vazifalar navbati
bajarilishni kutayotgan barcha jarayonlar
Tayyor navbat
asosiy xotirada, protsessorga tayyor
Protsessor
bajarilmoqda
Qurilma navbati
I/O qurilmasini kutmoqda
Uzoq muddatli rejalashtiruvchi
Qaysi jarayonlar tayyor navbatga (asosiy xotiraga) tushishini tanlaydi.
O‘rta muddatli rejalashtiruvchi
Bloklangan yoki to‘xtatilgan jarayonlarni ikkilamchi xotiraga chiqaradi va qaytaradi.
Qisqa muddatli (CPU) rejalovchi
Protsessor keyin qaysi tayyor jarayonga berilishini tanlaydi.
Ikki rejalashtirish siyosati
Siqib chiqaruvchi: yuqori ustuvorlikdagi jarayon kutayotgan bo‘lsa, past ustuvorlikdagi jarayon to‘xtashi kerak.
Siqib chiqarmaydigan: ishlayotgan jarayon keyingisi boshlanishidan oldin tugaydi.
0x0C · JARAYONLARNI REJALASHTIRISH
To‘rtta rejalashtirish algoritmi
FCFS
Birinchi kelgan — birinchi xizmat
Navbatdagi birinchi jarayon birinchi bajariladi.
SJF
Eng qisqa vazifa birinchi
Eng kam protsessor vaqti kerak bo‘lgan jarayon birinchi bajariladi.
Ustuvorlik
Ustuvorlik bo‘yicha
Eng yuqori ustuvorlik birinchi. Siqib chiqaruvchi bo‘lishi ham, bo‘lmasligi ham mumkin.
RR
Aylanma navbat (Round Robin)
Har bir jarayon vaqt kvanti (10–100 ms) oladi, keyin navbatdagi galini kutadi.
MISOL: vazifalar kelishi A (6 ms), B (2 ms), C (4 ms)
FCFS
A
B
C
0
12 ms
SJF
B
C
A
0
12 ms
SJF’da qisqa vazifalar erta tugaydi, shuning uchun jarayonlar o‘rtacha kamroq kutadi.
0x0D · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Rejalashtiring
Navbatdagi vazifalar (kelish tartibi):
P
5 ms
Q
1 ms
R
3 ms
S
2 ms
1.FCFS ularni qanday tartibda bajaradi?
2.SJF ularni qanday tartibda bajaradi?
3.Protsessor uchun keyingi jarayonni qaysi rejalashtiruvchi tanlaydi?
To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri?
4.Round Robin’da vaqt kvanti odatda 10–100 millisekund.
5.Siqib chiqaruvchi rejalashtirishda yuqori ustuvorlikdagi jarayon pastrog‘ini to‘xtatishi mumkin.
6.Qurilma navbatidagi jarayon protsessorni kutmoqda.
0x0E · JARAYONLARNI SINXRONLASH
Sinxronlash: iltimos, navbat bilan
Muammo
Ikki jarayon bir vaqtda bitta umumiy ma’lumotni o‘zgartiradi. Bir o‘zgarish yo‘qolishi mumkin — ma’lumot nomuvofiq bo‘ladi.
Kritik bo‘lim
Umumiy ma’lumotni o‘zgartiradigan kod. Unda bir vaqtda faqat BITTA jarayon bo‘lishi mumkin.
UCHTA YECHIM
Peterson yechimi
Ikki jarayon uchun: biri kritik bo‘limini bajarayotganda, ikkinchisi kodining qolgan qismini bajaradi.
Qulflash
Kirishdan oldin qulfni oling; ish tugagach bo‘shating.
Semafor
wait va signal amallari bilan o‘zgaradigan butun sonli o‘zgaruvchi kim kirishi mumkinligini hal qiladi.
0x0F · JARAYONLARARO ALOQA
Jarayonlar bir-biri bilan qanday “gaplashadi”
Umumiy xotira
P1
Umumiy xotira
P2
yozadi
o‘qiydi
P1 xotiraning umumiy qismiga ma’lumot yozadi; P2 uni o‘qiydi.
Xabar almashish
P1
Yadro
P2
P1 yadroga xabar yuboradi, yadro esa uni P2 ga uzatadi.
Darslikdagi 11.6 va 11.7-rasmlar asosida
0x10 · O‘ZARO BLOKLANISH
O‘zaro bloklanish (deadlock): hamma abadiy kutadi
P1
Printer
P2
Umumiy ma’lumot
so‘raydi
band qilgan
so‘raydi
band qilgan
Ikkalasi bir-birini kutadi — hech narsa qimirlamaydi.
Nega yuz beradi
O‘zaro istisno
resurslarni bo‘lishib bo‘lmaydi
Ushlab turib kutish
birini ushlab, boshqasini kutadi
Tortib olish yo‘q
bo‘shatishga majburlab bo‘lmaydi
OT nima qila oladi
E’tiborsiz qoldirish
yuz bermaydi deb hisoblash
Aniqlash va tiklash
tortib olish, orqaga qaytarish yoki jarayonni o‘chirish
Oldini olish
bloklanish imkoni bo‘lmasagina resurs berish
0x11 · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
G‘oyani nomlang
A
P1 xotiraning bir qismiga ballni yozadi; P2 uni o‘sha yerdan o‘qiydi.
B
Ikki jarayon bittadan resursni ushlab, boshqasinikini abadiy kutadi.
C
Umumiy faylni o‘zgartirishdan oldin jarayon qulfni olishi kerak.
D
P1 ma’lumotni yadroga yuboradi, yadro uni P2 ga uzatadi.
E
Bloklanishni buzish uchun OT jarayonni avval saqlangan holatga qaytaradi.
F
Ma’lumotlar tuzilmasi jarayonning id si, holati va dastur hisoblagichini saqlaydi.
0x13 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Nega OT resurslar boshqaruvchisi deb ataladi?
02
Jarayon nima?
03
Jarayonning yettita holatini ayting.
04
PCB nima va OT ularning barchasini qayerda saqlaydi?
05
SJF va Round Robin keyingi jarayonni qanday tanlaydi?
06
Kritik bo‘lim nima?
07
Umumiy xotira va xabar almashish qanday farq qiladi?
08
O‘zaro bloklanishga olib keladigan uchta shartni ayting.
0x14 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Operatsion tizimning beshta vazifasidan uchtasini ayting.
2
Jarayon yaratilib, xotiraga yuklangan, lekin hali bajarilmagan. U qaysi holatda?
3
Vazifalarga 6, 2, 8 va 4 ms kerak. SJF ularni qaysi tartibda bajaradi?