ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
11-ma’ruza · Operatsion tizim funksiyalari va fayllarni boshqarish
2 qismdan 2-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 11-BOB
Operatsion tizimlar
Apparat ta’minotini foydali qiladigan bosh boshqaruv dasturi
C:\> ver
jarayon · xotira · fayl · qurilma · xavfsizlik
C:\> _
Operatsion tizimning vazifalari — darslik, 11.1-rasm
11-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
4
Taqqoslash — operatsion tizimning olti turini hamda GUI va CLI interfeyslarini.
5
Bilish — MS-DOS, UNIX va Windows’ning asosiy xususiyatlarini.
6
Sanab o‘tish — OT foydalanuvchi va dasturlarga beradigan xizmatlarni hamda qurilma drayveri nima qilishini tushuntirish.
7
Tushuntirish — ikki rejimli ishlash: nega protsessorda foydalanuvchi rejimi va yadro rejimi bor.
8
Taqqoslash — ochiq kodli va xususiy operatsion tizimlarni misollar bilan.
0x12 · XOTIRANI BOSHQARISH
Xotirani boshqarish: RAMda kerakli ma’lumot
OT jarayonlar va ularning ma’lumotlariga asosiy xotiradan joy ajratadi. Bu quyidagilarga imkon beradi:
Unumdorlikni oshirish
Ko‘p jarayonni bir vaqtda bajarish
Jarayonlar o‘rtasida xotirani bo‘lishish
Bajarilish vaqti ma’lumot asosiy xotirada bo‘lishiga bog‘liq.
YAXSHI XOTIRA BOSHQARUVCHISI TA’MINLAYDI…
To‘g‘ri ko‘chirish
Ma’lumotni ishlayotgan jarayonlarga xalal bermay ko‘chirish.
Himoya
Jarayon faqat ruxsat berilgan ma’lumotga tega oladi.
Bo‘lishish
Kerak bo‘lganda jarayonlar ma’lumot bo‘lishadi.
Kichik bo‘sh joylardan foydalanish
Defragmentatsiya tarqoq kichik bo‘shliqlarni yig‘adi.
0x13 · XOTIRANI BOSHQARISH
Xotiraning uchta usuli
Segmentlash
Xotira bloklarga (segmentlarga) bo‘linadi. Har birining bazaviy manzili bor.
1-segment
2-segment
3-segment
baza + siljish = haqiqiy manzil
0100 H + 00AF H = 01AF H
Sahifalash
Xotira teng o‘lchamli sahifalarga bo‘linadi. Sahifalar jadvali ular qayerdaligini yozadi.
P0
P1
P2
P3
Virtual manzil = sahifa raqami + siljish
Fizik manzildan qisqaroq.
Almashtirish (swapping)
Sahifalarni RAM va qattiq diskdagi almashtirish fayli orasida ko‘chirish.
Kiritish: disk → RAM Chiqarish: RAM → disk
Almashtirish rasmi: darslik, 11.11-rasm
0x14 · FAYLLARNI BOSHQARISH
Fayllarni boshqarish: fayllarni tartibda saqlash
Fayl saqlashning umumiy ierarxiyasi — darslik, 11.12-rasm
Fayl — nomlangan ma’lumotlar to‘plami. OT sizga yordam beradi:
•Fayl yaratib, uni biror joyga qo‘yish
•Fayllarni tez topish
•Fayllarni foydalanuvchilar bilan bo‘lishish
•Fayllarni papkalarda (kataloglarda) tartiblash
•Fayl mazmuni yoki nomini o‘zgartirish
Fayl atributlari
Nomi
Turi
Joyi
Hajmi
Sana va vaqt
Faqat o‘qish
Yashirin
Arxiv
Ildiz katalog → kataloglar → ichki kataloglar → fayllar
0x15 · FAYLLARNI BOSHQARISH
Fayllar bilan nima qilish mumkin
FAYL AMALLARI
Yaratish
Saqlash
Ochish
O‘zgartirish
Yopish
Qayta nomlash
O‘chirish
KIRISH HUQUQLARI
R
O‘qish (Read) — faqat mazmunni o‘qish
W
Yozish (Write) — mazmunni o‘zgartirish
X
Bajarish (Execute) — faylni ishga tushirish
FAYL TIZIMLARI
FAT
File Allocation Table (fayllarni joylashtirish jadvali). Oddiy papkali kichik disklar uchun. FAT12, FAT16, FAT32.
NTFS
New Technology File System. Katta qattiq disklar uchun; FAT kamchiliklarini tuzatadi.
0x16 · QURILMALARNI BOSHQARISH
Qurilmalarni boshqarish: drayverlar va kontrollerlar
Kompyuter qurilmasi
Qurilma kontrolleri
Apparat interfeysi
Qurilma drayveri
Dasturiy interfeys (API)
Amaliy dastur
Darslikdagi 11.13-rasm asosida qayta chizilgan
Qurilma kontrolleri
Har bir qurilma uchun bufer registrli apparat. Ma’lumot faqat kontrollerlar orqali o‘tadi.
Qurilma drayveri
OT’ga kontroller bilan ishlash imkonini beruvchi dastur.
API
Dasturlar yadrodan qurilma xizmatini so‘rash uchun chaqiradigan funksiyalar.
Kontroller registrlari:
Buyruq (nima so‘ralgan) · Holat (bo‘sh yoki band) · Ma’lumot (nima uzatiladi)
0x17 · XAVFSIZLIKNI BOSHQARISH
Xavfsizlik: ichki va tashqi himoya
Ichki xavfsizlik
tizim himoyasi deb ham ataladi
•Bir jarayonni boshqasidan himoya qiladi
•Resursdan bir vaqtda faqat bitta jarayon foydalanadi
•Eng kam imtiyoz: har bir jarayon yetarlicha huquq oladi — talashilgan qurilmani ko‘proq imtiyozli jarayon oladi
Tashqi xavfsizlik
tizim xavfsizligi deb ham ataladi
•Ma’lumot, dastur va resurslarni ruxsatsiz kirishdan himoya qiladi
•Tarmoqda yoki Internetda eng zarur
•Asosiy vosita: dasturiy tarmoqlararo ekran (firewall)
•Jismoniy, inson va tarmoq darajalarida ham kerak
0x18 · QURILMA DRAYVERLARI
Qurilma drayverlari: OT tarjimonlari
Ilova
Matn muharririda «Chop etish»ni bosasiz
→
Operatsion tizim
Standart kiritish-chiqarish so‘rovini oladi
→
Qurilma drayveri
Uni aynan shu printerning buyruqlariga aylantiradi
→
Kontroller
Qurilmadagi apparat buyruqlarni bajaradi
→
Qurilma
Sahifa chop etiladi
Nega drayverlar?
Minglab turli qurilmalar bor — OT ularning hammasini bila olmaydi.
Ishlab chiqaruvchi drayver yozadi; OT uni shunchaki yuklaydi.
Drayverlarni olish
Plug and play: OT ko‘p drayverlarni o‘zi topib o‘rnatadi.
Aks holda: ishlab chiqaruvchi sayti yoki OT yangilanishlari.
0x19 · IKKI REJIMLI ISHLASH
Ikki rejim: foydalanuvchi rejimi va yadro rejimi
Ilova ishlaydi
Foydalanuvchi rejimida, cheklangan huquqlar bilan (bit = 1)
→
Tizimli chaqiruv
Ilova OTdan so‘raydi, m-n, «bu faylni o‘qi»
→
Yadroga o‘tish
Tuzoq (trap) rejim bitini 0 ga o‘rnatadi
→
Yadro ishlaydi
OT so‘rovni tekshirib, bajaradi
→
Qaytish
Rejim biti = 1; ilova davom etadi
Imtiyozli ko‘rsatmalar
Faqat yadro rejimida ruxsat etiladi: bevosita kiritish-chiqarish, taymerni boshqarish, xotira himoyasi sozlamalari, protsessorni to‘xtatish.
Nega ikki rejim?
Xatoli yoki zararli ilova OTga yoki boshqa dasturlarga zarar yetkaza olmaydi.
Agar urinsa, OT o‘sha ilovani to‘xtatadi.
0x1A · IKKI REJIMLI ISHLASH
Foydalanuvchi rejimi va yadro rejimi
Foydalanuvchi rejimi
Yadro rejimi
Rejim biti
1
0
Kim ishlaydi
Ilovalar: brauzer, o‘yinlar, ofis dasturlari
OT yadrosi va ko‘pchilik qurilma drayverlari
Apparatga kirish
Faqat tizimli chaqiruvlar orqali
Bevosita, to‘liq
Imtiyozli ko‘rsatmalar
Ruxsat yo‘q — OTga tuzoq
Ruxsat etilgan
Ishdan chiqsa
Faqat o‘sha ilova yopiladi
Butun tizim to‘xtashi mumkin
Eslab qoling: ilovalar foydalanuvchi rejimida yashaydi va xavfli har qanday ishni yadrodan SO‘RASHI kerak.
0x1B · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Xotira, fayllar, qurilmalar yoki xavfsizlik?
A
Fayl faqat o‘qish uchun ochiladigan qilib belgilangan.
B
Hozir kerak bo‘lmagan sahifalar diskdagi almashtirish fayliga ko‘chiriladi.
C
Holat registri printer band ekanini ko‘rsatadi.
D
Firewall noma’lum dasturning fayllaringizni o‘qishini to‘sadi.
E
Haqiqiy manzil bazaviy manzil va siljishni qo‘shib topiladi.
F
Katta USB fleshka kichik disklar uchun mo‘ljallangan fayl tizimida formatlangan.
Bonus: har biri uchun aniq atamani ayting.
0x1C · OT TURLARI
Operatsion tizimning olti turi
Paketli ishlov berish
Vazifalar paketlarga guruhlanib, navbat bilan birma-bir bajariladi.
m-n: 1950-yillar boshidagi tizimlar
Ko‘p foydalanuvchili
Ko‘p foydalanuvchi terminallar orqali bitta kuchli kompyuterda ishlaydi.
m-n: UNIX, Linux, Windows 2000, VM-386
Ko‘p vazifali
Bitta foydalanuvchi vaqtni bo‘lish orqali ko‘p vazifani birga bajaradi.
m-n: UNIX, Linux, Windows 2000, XP
Real vaqt
Muhim vazifalar o‘z vaqtida tugashi shart: robotlar, kosmik kemalar.
m-n: MTOS, Lynx, RTX
Ko‘p protsessorli
Bir nechta protsessor jarayonlarni bir vaqtda, tezroq bajaradi.
m-n: Linux, UNIX, Windows 2000
O‘rnatilgan
Elektron qurilma ichidagi cheklangan OT.
m-n: Palm OS, Windows CE
0x1D · 5-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
OT’ning qaysi turi?
Kosmik kema dvigatelini aynan o‘z vaqtida yoqishi kerak.
Qirqta terminal bitta kuchli markaziy kompyuterdan birga foydalanadi.
Ish haqi vazifalari guruhlanib, tunda birma-bir bajariladi.
Server to‘rt protsessoridan biri ishdan chiqsa ham ishlashda davom etadi.
Kichik cho‘ntak organayzeri Palm OS’da ishlaydi.
Musiqa yangrab, fayl yuklanayotganda siz insho yozasiz.
0x1E · FOYDALANUVCHI INTERFEYSI
OT bilan muloqotning ikki yo‘li: GUI va CLI
GUI — grafik foydalanuvchi interfeysi
Windows XP — darslik, 11.14-rasm
•Belgilarni ko‘rsatib bosish
•Sichqoncha, sensorli ekran, yorug‘lik qalami
•Yangi foydalanuvchilar uchun oson
•Amallarni tasdiqlatadi (m-n, o‘chirishdan oldin)
Qulay: buyruqlarni eslab qolish shart emas.
CLI — buyruq satri interfeysi
C:\>copy c:\a1.txt d:\a1.txt
1 file(s) copied.
C:\>_
Darslikdagi 11.16-rasm asosida (MS-DOS)
•Buyruqni yozing, Enter bosing
•Buyruq satri interpretatori uni bajaradi
•Natija bilan taklif belgisini qayta ko‘rsatadi
Kamroq qulay: ko‘p buyruqni eslab qolish kerak.
0x1F · MASHHUR OPERATSION TIZIMLAR
MS-DOS va Windows
MS-DOS · Microsoft, 1981
•Bir foydalanuvchili, bir vazifali; Intel 8086 kompyuterlari uchun
•Buyruq satri: “DOS prompt”
•Faqat .COM, .BAT va .EXE fayllarni ishga tushiradi
IO.SYS
kompyuterni ishga tushiradi
MSDOS.SYS
yadro
CONFIG.SYS
apparatni sozlaydi
COMMAND.COM
buyruq interpretatori
AUTOEXEC.BAT
ishga tushishda bajariladi
WINDOWS VERSIYALARI (DARSLIK, 11.1-JADVAL)
NT 3.1
1993
biznes va fan foydalanuvchilari uchun
95
Avg 1995
plug and play, ko‘p vazifalilik
98
Iyun 1998
yaxshilangan GUI, Windows Update
2000
Fev 2000
shifrlangan fayl tizimi
ME
Sen 2000
tizimni tiklash
XP
Okt 2001
Windows firewall
Server 2003
Apr 2003
yaxshiroq veb-xizmatlar (IIS)
Vista
Noy 2006
ko‘p tilli interfeys, yaxshiroq qidiruv
Keyinroq: Windows 7, 8, 10 va 11 (zamonaviy izoh).
0x20 · MASHHUR OPERATSION TIZIMLAR
UNIX: yadro, qobiq va fayllar daraxti
Yadro
Markaziy qism: apparat va dastur aloqasini boshqaradi; jarayonlar, xotira va qurilmalarni boshqaradi.
Qobiq (shell)
Foydalanuvchi va yadro orasidagi interfeys: buyruqlarni qabul qilib, talqin qiladi.
Fayllar va jarayonlar
Hamma narsa — fayl yoki jarayon. Har bir jarayonning yagona PID raqami bor.
•Bir vaqtda ko‘p foydalanuvchi
•Bir vaqtda ko‘p dastur
•Virtual xotira: RAMdan katta dasturlarni ishlatadi
/
etc
home
bin
var
my
its
class
ag2
mmdata
word.doc
/home/its/ag2/mmdata/word.doc
0x21 · OCHIQ KODLI OT
Ochiq kodli va xususiy
Ochiq kodli
dastlabki kod ochiq
• Har kim foydalanishi, o‘rganishi, o‘zgartirishi va tarqatishi mumkin
• Odatda bepul
• Hamjamiyatlar va kompaniyalar tomonidan yaratiladi
• Linux (Ubuntu, Debian, Fedora), Android (AOSP), FreeBSD
Xususiy
dastlabki kod yopiq
• Bitta kompaniyaga tegishli; litsenziya foydalanishni cheklaydi
• Odatda pullik yoki qurilma bilan birga
• Faqat egasi tuzatishi yoki o‘zgartirishi mumkin
• Windows, macOS, iOS
Asosiy g‘oya: ochiq kodda «erkin» — faqat bepul degani emas, kodni ko‘rish va o‘zgartirish erkinligi.
0x22 · OCHIQ KODLI OT
Dunyoning katta qismi ochiq kodda ishlaydi
Smartfonlar
Linux yadrosiga asoslangan Android — eng ko‘p ishlatiladigan mobil OT.
Veb-serverlar va bulut
Ko‘pchilik veb-saytlar va bulut xizmatlari Linux’da ishlaydi.
Superkompyuterlar
Dunyodagi eng kuchli 500 superkompyuterning barchasi Linux’da ishlaydi.
Stol kompyuterlari va maktablar
Ubuntu, Linux Mint; ChromeOS noutbuklari Linux’ga asoslangan.
Kichik qurilmalar
Routerlar, aqlli televizorlar, avtomobillar va Raspberry Pi platalari.
Qanday yaratiladi
Minglab dasturchilar va kompaniyalar kodni birga takomillashtiradi.
0x23 · 6-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Xizmatlar, rejimlar va litsenziyalar
01
O‘yin OTdan natijangizni faylga saqlashni so‘raydi.
02
OT «Printerda qog‘oz tugadi» deb ko‘rsatadi.
03
Yangi veb-kamera ishlab chiqaruvchining dasturi o‘rnatilmaguncha ishlamaydi.
04
Rejim biti 0 va istalgan ko‘rsatma bajarilishi mumkin.
05
Brauzeringiz cheklangan huquqlar bilan ishlaydi.
06
Ubuntu’ni yuklab olib, o‘zgartirasiz va o‘z versiyangizni tarqatasiz.
Tanlang:
Tizimli chaqiruv
Xatolarni aniqlash
Qurilma drayveri
Yadro rejimi
Foydalanuvchi rejimi
Ochiq kod
0x24 · HAYOTDA
Atrofingizdagi operatsion tizimlar
DARSLIK
Windows’dagi maktab noutbuki
→ GUI’li ko‘p vazifali OT
DARSLIK
Ko‘p foydalanuvchili Linux server
→ Ko‘p foydalanuvchili OT
BUGUN
Telefoningiz (Android yoki iOS)
→ Ko‘p vazifali OT, sensorli GUI
BUGUN
Smart TV yoki kir yuvish mashinasi
→ O‘rnatilgan OT
DARSLIK
Zavod robot qo‘li
→ Real vaqt OT
DARSLIK
Buyruqlarni satrga yozish
→ Buyruq satri interfeysi
0x25 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Nega OT resurslar boshqaruvchisi deb ataladi?
02
Jarayonning yettita holatini ayting.
03
PCB nima va OT ularning barchasini qayerda saqlaydi?
04
SJF va Round Robin keyingi jarayonni qanday tanlaydi?
05
O‘zaro bloklanishga olib keladigan uchta shartni ayting.
06
Kiritish (swap in) va chiqarish (swap out) o‘rtasida qanday farq bor?
07
Qurilma drayverining vazifasi nima?
08
GUI’ning bitta afzalligi va CLI’ning bitta kamchiligini ayting.
0x26 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Operatsion tizimning beshta vazifasidan uchtasini ayting.
2
Jarayon yaratilib, xotiraga yuklangan, lekin hali bajarilmagan. U qaysi holatda?
3
OT belgilangan vaqt ichida javob berishi kerak bo‘lgan tibbiy robotni boshqaradi. Bu OT’ning qaysi turi?