⌂Barcha darslar1 / 1 11 · Operatsion tizim funksiyalari va fayllarni boshqarish · 2-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

11-ma’ruza · Operatsion tizim funksiyalari va fayllarni boshqarish

2 qismdan 2-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 11-BOB

Operatsion tizimlar

Apparat ta’minotini foydali qiladigan bosh boshqaruv dasturi

C:\> ver

jarayon · xotira · fayl · qurilma · xavfsizlik

C:\> _

Operatsion tizimning vazifalari — darslik, 11.1-rasm

11-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

4

Taqqoslash — operatsion tizimning olti turini hamda GUI va CLI interfeyslarini.

5

Bilish — MS-DOS, UNIX va Windows’ning asosiy xususiyatlarini.

6

Sanab o‘tish — OT foydalanuvchi va dasturlarga beradigan xizmatlarni hamda qurilma drayveri nima qilishini tushuntirish.

7

Tushuntirish — ikki rejimli ishlash: nega protsessorda foydalanuvchi rejimi va yadro rejimi bor.

8

Taqqoslash — ochiq kodli va xususiy operatsion tizimlarni misollar bilan.

0x12 · XOTIRANI BOSHQARISH

Xotirani boshqarish: RAMda kerakli ma’lumot

OT jarayonlar va ularning ma’lumotlariga asosiy xotiradan joy ajratadi. Bu quyidagilarga imkon beradi:

Unumdorlikni oshirish

Ko‘p jarayonni bir vaqtda bajarish

Jarayonlar o‘rtasida xotirani bo‘lishish

Bajarilish vaqti ma’lumot asosiy xotirada bo‘lishiga bog‘liq.

YAXSHI XOTIRA BOSHQARUVCHISI TA’MINLAYDI…

To‘g‘ri ko‘chirish

Ma’lumotni ishlayotgan jarayonlarga xalal bermay ko‘chirish.

Himoya

Jarayon faqat ruxsat berilgan ma’lumotga tega oladi.

Bo‘lishish

Kerak bo‘lganda jarayonlar ma’lumot bo‘lishadi.

Kichik bo‘sh joylardan foydalanish

Defragmentatsiya tarqoq kichik bo‘shliqlarni yig‘adi.

0x13 · XOTIRANI BOSHQARISH

Xotiraning uchta usuli

Segmentlash

Xotira bloklarga (segmentlarga) bo‘linadi. Har birining bazaviy manzili bor.

1-segment

2-segment

3-segment

baza + siljish = haqiqiy manzil

0100 H + 00AF H = 01AF H

Sahifalash

Xotira teng o‘lchamli sahifalarga bo‘linadi. Sahifalar jadvali ular qayerdaligini yozadi.

P0

P1

P2

P3

Virtual manzil = sahifa raqami + siljish

Fizik manzildan qisqaroq.

Almashtirish (swapping)

Sahifalarni RAM va qattiq diskdagi almashtirish fayli orasida ko‘chirish.

Kiritish: disk → RAM Chiqarish: RAM → disk

Almashtirish rasmi: darslik, 11.11-rasm

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · XOTIRANI BOSHQARISH
Segmentlash: bazaviy manzil + siljish
Haqiqiy manzil = baza + siljish (H — o‘n oltilik son belgisi).
▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · ALMASHTIRISH
Sahifalarni RAM va disk orasida almashtirish
Swap out: RAM → disk · swap in: disk → RAM.

0x14 · FAYLLARNI BOSHQARISH

Fayllarni boshqarish: fayllarni tartibda saqlash

Fayl saqlashning umumiy ierarxiyasi — darslik, 11.12-rasm

Fayl — nomlangan ma’lumotlar to‘plami. OT sizga yordam beradi:

•Fayl yaratib, uni biror joyga qo‘yish

•Fayllarni tez topish

•Fayllarni foydalanuvchilar bilan bo‘lishish

•Fayllarni papkalarda (kataloglarda) tartiblash

•Fayl mazmuni yoki nomini o‘zgartirish

Fayl atributlari

Nomi

Turi

Joyi

Hajmi

Sana va vaqt

Faqat o‘qish

Yashirin

Arxiv

Ildiz katalog → kataloglar → ichki kataloglar → fayllar

0x15 · FAYLLARNI BOSHQARISH

Fayllar bilan nima qilish mumkin

FAYL AMALLARI

Yaratish

Saqlash

Ochish

O‘zgartirish

Yopish

Qayta nomlash

O‘chirish

KIRISH HUQUQLARI

R

O‘qish (Read) — faqat mazmunni o‘qish

W

Yozish (Write) — mazmunni o‘zgartirish

X

Bajarish (Execute) — faylni ishga tushirish

FAYL TIZIMLARI

FAT

File Allocation Table (fayllarni joylashtirish jadvali). Oddiy papkali kichik disklar uchun. FAT12, FAT16, FAT32.

NTFS

New Technology File System. Katta qattiq disklar uchun; FAT kamchiliklarini tuzatadi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · FAYLLARNI BOSHQARISH
Faylga olib boradigan yo‘l
Ildiz → kataloglar → ichki kataloglar → fayl.

0x16 · QURILMALARNI BOSHQARISH

Qurilmalarni boshqarish: drayverlar va kontrollerlar

Kompyuter qurilmasi

Qurilma kontrolleri

Apparat interfeysi

Qurilma drayveri

Dasturiy interfeys (API)

Amaliy dastur

Darslikdagi 11.13-rasm asosida qayta chizilgan

Qurilma kontrolleri

Har bir qurilma uchun bufer registrli apparat. Ma’lumot faqat kontrollerlar orqali o‘tadi.

Qurilma drayveri

OT’ga kontroller bilan ishlash imkonini beruvchi dastur.

API

Dasturlar yadrodan qurilma xizmatini so‘rash uchun chaqiradigan funksiyalar.

Kontroller registrlari:

Buyruq (nima so‘ralgan) · Holat (bo‘sh yoki band) · Ma’lumot (nima uzatiladi)

0x17 · XAVFSIZLIKNI BOSHQARISH

Xavfsizlik: ichki va tashqi himoya

Ichki xavfsizlik

tizim himoyasi deb ham ataladi

•Bir jarayonni boshqasidan himoya qiladi

•Resursdan bir vaqtda faqat bitta jarayon foydalanadi

•Eng kam imtiyoz: har bir jarayon yetarlicha huquq oladi — talashilgan qurilmani ko‘proq imtiyozli jarayon oladi

Tashqi xavfsizlik

tizim xavfsizligi deb ham ataladi

•Ma’lumot, dastur va resurslarni ruxsatsiz kirishdan himoya qiladi

•Tarmoqda yoki Internetda eng zarur

•Asosiy vosita: dasturiy tarmoqlararo ekran (firewall)

•Jismoniy, inson va tarmoq darajalarida ham kerak

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x18 · QURILMA DRAYVERLARI

Qurilma drayverlari: OT tarjimonlari

Ilova

Matn muharririda «Chop etish»ni bosasiz

→

Operatsion tizim

Standart kiritish-chiqarish so‘rovini oladi

→

Qurilma drayveri

Uni aynan shu printerning buyruqlariga aylantiradi

→

Kontroller

Qurilmadagi apparat buyruqlarni bajaradi

→

Qurilma

Sahifa chop etiladi

Nega drayverlar?

Minglab turli qurilmalar bor — OT ularning hammasini bila olmaydi.

Ishlab chiqaruvchi drayver yozadi; OT uni shunchaki yuklaydi.

Drayverlarni olish

Plug and play: OT ko‘p drayverlarni o‘zi topib o‘rnatadi.

Aks holda: ishlab chiqaruvchi sayti yoki OT yangilanishlari.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · QURILMA DRAYVERLARI
Chop etish vazifasi drayver orqali
Ilova → OT → drayver → kontroller → qurilma va orqaga.

0x19 · IKKI REJIMLI ISHLASH

Ikki rejim: foydalanuvchi rejimi va yadro rejimi

Ilova ishlaydi

Foydalanuvchi rejimida, cheklangan huquqlar bilan (bit = 1)

→

Tizimli chaqiruv

Ilova OTdan so‘raydi, m-n, «bu faylni o‘qi»

→

Yadroga o‘tish

Tuzoq (trap) rejim bitini 0 ga o‘rnatadi

→

Yadro ishlaydi

OT so‘rovni tekshirib, bajaradi

→

Qaytish

Rejim biti = 1; ilova davom etadi

Imtiyozli ko‘rsatmalar

Faqat yadro rejimida ruxsat etiladi: bevosita kiritish-chiqarish, taymerni boshqarish, xotira himoyasi sozlamalari, protsessorni to‘xtatish.

Nega ikki rejim?

Xatoli yoki zararli ilova OTga yoki boshqa dasturlarga zarar yetkaza olmaydi.

Agar urinsa, OT o‘sha ilovani to‘xtatadi.

0x1A · IKKI REJIMLI ISHLASH

Foydalanuvchi rejimi va yadro rejimi

Foydalanuvchi rejimi

Yadro rejimi

Rejim biti

1

0

Kim ishlaydi

Ilovalar: brauzer, o‘yinlar, ofis dasturlari

OT yadrosi va ko‘pchilik qurilma drayverlari

Apparatga kirish

Faqat tizimli chaqiruvlar orqali

Bevosita, to‘liq

Imtiyozli ko‘rsatmalar

Ruxsat yo‘q — OTga tuzoq

Ruxsat etilgan

Ishdan chiqsa

Faqat o‘sha ilova yopiladi

Butun tizim to‘xtashi mumkin

Eslab qoling: ilovalar foydalanuvchi rejimida yashaydi va xavfli har qanday ishni yadrodan SO‘RASHI kerak.

▶ INTERAKTIV
IKKI REJIMLI ISHLASH
Tizimli chaqiruvni kuzating
O‘yin natijangizni saqlaydi: protsessor foydalanuvchi rejimidan yadro rejimiga va orqaga o‘tishini kuzating.

0x1B · 4-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Xotira, fayllar, qurilmalar yoki xavfsizlik?

A

Fayl faqat o‘qish uchun ochiladigan qilib belgilangan.

B

Hozir kerak bo‘lmagan sahifalar diskdagi almashtirish fayliga ko‘chiriladi.

C

Holat registri printer band ekanini ko‘rsatadi.

D

Firewall noma’lum dasturning fayllaringizni o‘qishini to‘sadi.

E

Haqiqiy manzil bazaviy manzil va siljishni qo‘shib topiladi.

F

Katta USB fleshka kichik disklar uchun mo‘ljallangan fayl tizimida formatlangan.

Bonus: har biri uchun aniq atamani ayting.

0x1C · OT TURLARI

Operatsion tizimning olti turi

Paketli ishlov berish

Vazifalar paketlarga guruhlanib, navbat bilan birma-bir bajariladi.

m-n: 1950-yillar boshidagi tizimlar

Ko‘p foydalanuvchili

Ko‘p foydalanuvchi terminallar orqali bitta kuchli kompyuterda ishlaydi.

m-n: UNIX, Linux, Windows 2000, VM-386

Ko‘p vazifali

Bitta foydalanuvchi vaqtni bo‘lish orqali ko‘p vazifani birga bajaradi.

m-n: UNIX, Linux, Windows 2000, XP

Real vaqt

Muhim vazifalar o‘z vaqtida tugashi shart: robotlar, kosmik kemalar.

m-n: MTOS, Lynx, RTX

Ko‘p protsessorli

Bir nechta protsessor jarayonlarni bir vaqtda, tezroq bajaradi.

m-n: Linux, UNIX, Windows 2000

O‘rnatilgan

Elektron qurilma ichidagi cheklangan OT.

m-n: Palm OS, Windows CE

▶ INTERAKTIV
OT TURLARI
Qaysi turdagi operatsion tizim?

0x1D · 5-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

OT’ning qaysi turi?

Kosmik kema dvigatelini aynan o‘z vaqtida yoqishi kerak.

Qirqta terminal bitta kuchli markaziy kompyuterdan birga foydalanadi.

Ish haqi vazifalari guruhlanib, tunda birma-bir bajariladi.

Server to‘rt protsessoridan biri ishdan chiqsa ham ishlashda davom etadi.

Kichik cho‘ntak organayzeri Palm OS’da ishlaydi.

Musiqa yangrab, fayl yuklanayotganda siz insho yozasiz.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x1E · FOYDALANUVCHI INTERFEYSI

OT bilan muloqotning ikki yo‘li: GUI va CLI

GUI — grafik foydalanuvchi interfeysi

Windows XP — darslik, 11.14-rasm

•Belgilarni ko‘rsatib bosish

•Sichqoncha, sensorli ekran, yorug‘lik qalami

•Yangi foydalanuvchilar uchun oson

•Amallarni tasdiqlatadi (m-n, o‘chirishdan oldin)

Qulay: buyruqlarni eslab qolish shart emas.

CLI — buyruq satri interfeysi

C:\>copy c:\a1.txt d:\a1.txt

1 file(s) copied.

C:\>_

Darslikdagi 11.16-rasm asosida (MS-DOS)

•Buyruqni yozing, Enter bosing

•Buyruq satri interpretatori uni bajaradi

•Natija bilan taklif belgisini qayta ko‘rsatadi

Kamroq qulay: ko‘p buyruqni eslab qolish kerak.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · FOYDALANUVCHI INTERFEYSI
Faylni nusxalash: GUI yoki buyruq satri?
Ko‘rsatib sudrash yoki buyruqni yozish.

0x1F · MASHHUR OPERATSION TIZIMLAR

MS-DOS va Windows

MS-DOS · Microsoft, 1981

•Bir foydalanuvchili, bir vazifali; Intel 8086 kompyuterlari uchun

•Buyruq satri: “DOS prompt”

•Faqat .COM, .BAT va .EXE fayllarni ishga tushiradi

IO.SYS

kompyuterni ishga tushiradi

MSDOS.SYS

yadro

CONFIG.SYS

apparatni sozlaydi

COMMAND.COM

buyruq interpretatori

AUTOEXEC.BAT

ishga tushishda bajariladi

WINDOWS VERSIYALARI (DARSLIK, 11.1-JADVAL)

NT 3.1

1993

biznes va fan foydalanuvchilari uchun

95

Avg 1995

plug and play, ko‘p vazifalilik

98

Iyun 1998

yaxshilangan GUI, Windows Update

2000

Fev 2000

shifrlangan fayl tizimi

ME

Sen 2000

tizimni tiklash

XP

Okt 2001

Windows firewall

Server 2003

Apr 2003

yaxshiroq veb-xizmatlar (IIS)

Vista

Noy 2006

ko‘p tilli interfeys, yaxshiroq qidiruv

Keyinroq: Windows 7, 8, 10 va 11 (zamonaviy izoh).

0x20 · MASHHUR OPERATSION TIZIMLAR

UNIX: yadro, qobiq va fayllar daraxti

Yadro

Markaziy qism: apparat va dastur aloqasini boshqaradi; jarayonlar, xotira va qurilmalarni boshqaradi.

Qobiq (shell)

Foydalanuvchi va yadro orasidagi interfeys: buyruqlarni qabul qilib, talqin qiladi.

Fayllar va jarayonlar

Hamma narsa — fayl yoki jarayon. Har bir jarayonning yagona PID raqami bor.

•Bir vaqtda ko‘p foydalanuvchi

•Bir vaqtda ko‘p dastur

•Virtual xotira: RAMdan katta dasturlarni ishlatadi

/

etc

home

bin

var

my

its

class

ag2

mmdata

word.doc

/home/its/ag2/mmdata/word.doc

0x21 · OCHIQ KODLI OT

Ochiq kodli va xususiy

Ochiq kodli

dastlabki kod ochiq

• Har kim foydalanishi, o‘rganishi, o‘zgartirishi va tarqatishi mumkin

• Odatda bepul

• Hamjamiyatlar va kompaniyalar tomonidan yaratiladi

• Linux (Ubuntu, Debian, Fedora), Android (AOSP), FreeBSD

Xususiy

dastlabki kod yopiq

• Bitta kompaniyaga tegishli; litsenziya foydalanishni cheklaydi

• Odatda pullik yoki qurilma bilan birga

• Faqat egasi tuzatishi yoki o‘zgartirishi mumkin

• Windows, macOS, iOS

Asosiy g‘oya: ochiq kodda «erkin» — faqat bepul degani emas, kodni ko‘rish va o‘zgartirish erkinligi.

0x22 · OCHIQ KODLI OT

Dunyoning katta qismi ochiq kodda ishlaydi

Smartfonlar

Linux yadrosiga asoslangan Android — eng ko‘p ishlatiladigan mobil OT.

Veb-serverlar va bulut

Ko‘pchilik veb-saytlar va bulut xizmatlari Linux’da ishlaydi.

Superkompyuterlar

Dunyodagi eng kuchli 500 superkompyuterning barchasi Linux’da ishlaydi.

Stol kompyuterlari va maktablar

Ubuntu, Linux Mint; ChromeOS noutbuklari Linux’ga asoslangan.

Kichik qurilmalar

Routerlar, aqlli televizorlar, avtomobillar va Raspberry Pi platalari.

Qanday yaratiladi

Minglab dasturchilar va kompaniyalar kodni birga takomillashtiradi.

0x23 · 6-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Xizmatlar, rejimlar va litsenziyalar

01

O‘yin OTdan natijangizni faylga saqlashni so‘raydi.

02

OT «Printerda qog‘oz tugadi» deb ko‘rsatadi.

03

Yangi veb-kamera ishlab chiqaruvchining dasturi o‘rnatilmaguncha ishlamaydi.

04

Rejim biti 0 va istalgan ko‘rsatma bajarilishi mumkin.

05

Brauzeringiz cheklangan huquqlar bilan ishlaydi.

06

Ubuntu’ni yuklab olib, o‘zgartirasiz va o‘z versiyangizni tarqatasiz.

Tanlang:

Tizimli chaqiruv

Xatolarni aniqlash

Qurilma drayveri

Yadro rejimi

Foydalanuvchi rejimi

Ochiq kod

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x24 · HAYOTDA

Atrofingizdagi operatsion tizimlar

DARSLIK

Windows’dagi maktab noutbuki

→ GUI’li ko‘p vazifali OT

DARSLIK

Ko‘p foydalanuvchili Linux server

→ Ko‘p foydalanuvchili OT

BUGUN

Telefoningiz (Android yoki iOS)

→ Ko‘p vazifali OT, sensorli GUI

BUGUN

Smart TV yoki kir yuvish mashinasi

→ O‘rnatilgan OT

DARSLIK

Zavod robot qo‘li

→ Real vaqt OT

DARSLIK

Buyruqlarni satrga yozish

→ Buyruq satri interfeysi

0x25 · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

Nega OT resurslar boshqaruvchisi deb ataladi?

02

Jarayonning yettita holatini ayting.

03

PCB nima va OT ularning barchasini qayerda saqlaydi?

04

SJF va Round Robin keyingi jarayonni qanday tanlaydi?

05

O‘zaro bloklanishga olib keladigan uchta shartni ayting.

06

Kiritish (swap in) va chiqarish (swap out) o‘rtasida qanday farq bor?

07

Qurilma drayverining vazifasi nima?

08

GUI’ning bitta afzalligi va CLI’ning bitta kamchiligini ayting.

0x26 · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.

1

Operatsion tizimning beshta vazifasidan uchtasini ayting.

2

Jarayon yaratilib, xotiraga yuklangan, lekin hali bajarilmagan. U qaysi holatda?

3

OT belgilangan vaqt ichida javob berishi kerak bo‘lgan tibbiy robotni boshqaradi. Bu OT’ning qaysi turi?

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.