ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
12-ma’ruza · Amaliy dasturiy ta’minot va dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayot aylanishi
2 qismdan 1-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 10-BOB
Dasturiy ta’minot
Apparatga jon beradigan dasturlar — va ularni qanday rejalashtiramiz
Tizimni boshqarish
Tizimni ishlab chiqish
Standart ilovalar
Maxsus ilovalar
Dasturiy ta’minot foydalanuvchi va apparat o‘rtasida — darslik, 10.1-rasm
12-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM
0x01 · ISINISH
Dasturiy ta’minotsiz kompyuter nima qila oladi?
Veb-brauzer
Antivirus
Printer drayveri
Elektron jadval
Kompilyator
Windows
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (2 daq)
1.Bugun ulardan qaysilaridan foydalandingiz?
2.Qaysilari “parda ortida” ishlaydi va siz ularni hech qachon ochmaysiz?
3.Ularni ikki guruhga ajrating. Qoidangizni tushuntiring.
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tasniflash — dasturiy ta’minotni tizimni boshqarish, tizimni ishlab chiqish, standart ilova yoki maxsus ilova turlariga.
2
Tushuntirish — utilitalar, qurilma drayverlari, translyatorlar, linkerlar, debuggerlar va muharrirlar nima qilishini.
3
Tasvirlash — matn protsessorlari, elektron jadvallar, MBBT va nashriyot tizimlarini.
6
Tasniflash — amaliy dasturlarni maqsadi va platformasi (desktop, veb, mobil) bo‘yicha, real misollar bilan.
0x03 · KIRISH
Apparat — yurak, dasturiy ta’minot — ruh
Darslik, 10.1-rasm
Apparat ta’minoti
Jismoniy uskunalar: ma’lumotni o‘qiydi va qayta ishlaydi, natijani saqlaydi, chiqaradi.
Dasturiy ta’minot
Apparatni ishlatadigan kompyuter dasturlari to‘plami.
Dastur
Dasturlash tilida yozilgan, kompyuterga vazifani qanday bajarishni aytadigan mantiqiy buyruqlar.
Dasturiy ta’minot — apparat va foydalanuvchi orasidagi interfeys.
0x04 · DASTURIY TA’MINOT TURLARI
Ikki vazifa — ikki xil dasturiy ta’minot
Tizim dasturiy ta’minoti
Apparatni boshqaradi, muvofiqlashtiradi va ish unumini nazorat qiladi.
Zarur — kompyuter usiz ishlay olmaydi.
Amaliy dasturiy ta’minot
Foydalanuvchilarga o‘z ishlarini bajarishda yordam beradi: hujjatlar, bazalar, grafika.
Qo‘shimcha — muayyan ish uchun qo‘shiladi.
Dasturiy ta’minot qatlamlari — darslik, 10.2-rasm
Tizim dasturiy ta’minoti apparatning ilovalar va foydalanuvchilar bilan ishlashini ham ta’minlaydi.
0x05 · DASTURIY TA’MINOT TURLARI
Dasturiy ta’minotning to‘rt oilasi
Kompyuter dasturiy ta’minoti
Tizim dasturiy ta’minoti
Amaliy dasturiy ta’minot
Tizimni boshqarish dasturlari
Apparatni ishlatadi va resurslarni boshqaradi
m-n: Operatsion tizim, utilitalar, qurilma drayverlari
Tizimni ishlab chiqish dasturlari
Dastur yozish va ishga tushirishga yordam beradi
m-n: Translyatorlar, linkerlar, debuggerlar, muharrirlar
Standart amaliy dasturlar
Umumiy ishlar uchun tayyor dasturlar
m-n: Matn protsessori, elektron jadval, MBBT, DTP, veb-brauzer
Maxsus amaliy dasturlar
Foydalanuvchilar o‘z ehtiyojlari uchun yozadi
m-n: Ombor hisobi, ish haqi, imtihon natijalari, joy band qilish
0x06 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi oila?
MS Word
Linker (bog‘lovchi)
Operatsion tizim
Bitta kompaniya uchun ish haqi dasturi
Printer drayveri
MS Excel
Virus skaneri
Kompilyator
Tizimni boshqarish
Tizimni ishlab chiqish
Standart ilova
Maxsus ilova
0x07 · TIZIMNI BOSHQARISH
Operatsion tizim — asosiy tizim dasturi
Darslik, 10.5-rasm
ASOSIY VAZIFALAR
Barcha jarayonlarni rejalashtiradi va bajaradi
Asosiy xotira va saqlash joyini ajratadi
Apparat qurilmalarini dasturlarga biriktiradi
Fayllarni yaratadi, saqlaydi va ular bilan ishlaydi
Dasturlar bajarilish tartibini saqlaydi
Buyruq va ko‘rsatmalarni talqin qiladi
Qulay foydalanuvchi interfeysini beradi
Resurslarga kirishni xavfsiz qiladi
Apparat ishlab chiqaruvchisi yetkazadi — juda murakkab bo‘lgani uchun foydalanuvchilar kamdan-kam yozadi.
0x08 · TIZIMNI BOSHQARISH
Utilitalar: OT uchun foydali qo‘shimchalar
Qidirish va almashtirish
fayllarni mezon bo‘yicha topish
Chop etish
chop etishni boshlash
Disk defragmentatori
ma’lumotni tarqoq emas, bir joyda saqlash
Tizim profileri
o‘rnatilgan apparat va dasturlar ro‘yxati
Shifrlash
tarmoqda yuboriladigan fayllarni shifrlash
Virus skaneri
virus va xatolarni aniqlash
Zaxira nusxa
fayllarni disk yoki lentaga nusxalash
Ma’lumotni tiklash
yo‘qolgan ma’lumotni qaytarish
Majburiy emas: OT ko‘pchilik dasturlarni ularsiz ham ishlata oladi — ular faqat imkoniyat qo‘shadi.
0x09 · TIZIMNI BOSHQARISH
Qurilma drayverlari: apparat uchun tarjimonlar
Qurilma drayverining ishlashi — darslik, 10.6-rasm
1
Dasturga qurilma kerak va u OT’ga buyruq yuboradi.
2
OT qurilma drayverining protsedurasini chaqiradi.
3
Drayver shina va kabellar orqali qurilmaga boshqaruv va ma’lumot signallarini yuboradi.
4
Qurilma qabul qilganini bildiradi, vazifani bajaradi va hisobot beradi.
5
Drayver natijani dasturga qaytaradi.
m-n, klaviatura, monitor, printer drayverlari
0x0A · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi dastur yordam beradi?
USB fleshkangiz shikastlandi va sizga suratlaringizni qaytarish kerak.
Fayllar disk bo‘ylab bo‘laklarga tarqalgan, shuning uchun u sekin ishlaydi.
Yangi printer uladingiz, Windows esa hali u bilan ishlay olmaydi.
Imtihon varag‘ini Internet orqali hech kim o‘qiy olmaydigan qilib yuborishingiz kerak.
Kompyuteringizdagi barcha apparat va dasturlar ro‘yxati kerak.
Tanlang
Ma’lumotni tiklash
Disk defragmentatori
Qurilma drayveri
Shifrlash
Tizim profileri
0x0B · TIZIMNI ISHLAB CHIQISH
Til translyatorlari: kodni mashina kodiga aylantirish
Yuqori darajali tildagi dastur
manba kod
Kompilyator
obyekt kod
Butun dasturni bir yo‘la tarjima qiladi.
Assembler tilidagi dastur
manba kod
Assembler
obyekt kod
Assembler tilini quyi darajali kodga tarjima qiladi.
Yuqori darajali tildagi dastur
manba kod
Interpretator
obyekt kod
Qatorma-qator tarjima qilib bajaradi.
Darslikdagi 10.7-rasm asosida
Manba kod = dasturchi yozgani · Obyekt kod = quyi darajali natija
0x0C · TIZIMNI ISHLAB CHIQISH
Linker birlashtiradi, debugger xato topadi
Linkerning ishlashi — darslik, 10.8-rasm
Linker (bog‘lovchi)
Barcha modullarning obyekt kodini va bajarilish kutubxonalarini bitta bajariladigan dasturga birlashtiradi.
Debugger
Xatolarni (bug) topadi va dasturni xato yuz bergan joyda to‘xtatadi.
Mashina darajasidagi: obyekt kodni tekshiradi
Simvolik: xatoni asl yuqori darajali kodda ko‘rsatadi
•Qadamma-qadam bajarish
•Oldingi qadamlarga qaytish
•To‘xtash nuqtalari va o‘zgaruvchilarni kuzatish
0x0D · TIZIMNI ISHLAB CHIQISH
Muharrirlar: olti xil mazmun uchun olti tur
Matn muharriri
oddiy matn; sozlash fayllarini yangilash uchun
Raqamli audio muharriri
musiqa va tovush signallari
Grafik muharrir
grafik va animatsiya obyektlari
Ikkilik fayl muharriri
0 va 1 lardan iborat ma’lumot
HTML muharriri
veb-sahifalar
Manba kod muharriri
C, C++, Java dasturlari
Barcha muharrirlarda nusxalash, kesish va qo‘yish mumkin.
0x0E · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi ishlab chiqish vositasi?
A
Yuqori darajali dasturni qatorma-qator tarjima qilib, har bir qatorni darhol bajaradi.
B
Beshta modulning obyekt kodini bitta bajariladigan dasturga birlashtiradi.
C
Assembler tilidagi dasturni quyi darajali kodga aylantiradi.
D
Dasturni xato yuz bergan qatorda to‘xtatadi.
E
Butun yuqori darajali dasturni bir yo‘la tarjima qiladi.
F
Java dasturining manba kodini yozish uchun ishlatiladi.
0x0F · STANDART ILOVALAR
Standart ilovalar: umumiy ishlar uchun tayyor
Matn protsessori
xatlar, hisobotlar
Elektron jadval
sonlar va formulalar
Baza menejeri
mahsulot, xodimlar yozuvlari
Nashriyot tizimi
chop etish uchun sahifa maketi
Veb-brauzer
veb-sahifalarni ko‘rish
Umumiy maqsadli dasturlar deb ham ataladi. Apparat yoki dasturiy ta’minot sotuvchilaridan tayyor holda sotib olinadi. O‘zingiz yozishga qaraganda unumdorlikni oshiradi, vaqt va pulni tejaydi.
0x10 · STANDART ILOVALAR
Matn protsessorlari va elektron jadvallar
MS Word — darslik, 10.9-rasm
Matn protsessori
•Matn yozish va formatlash: qalin, kursiv, rang, uslub
•Kesib qo‘yish — ko‘chirish; nusxalab qo‘yish — nusxa olish
•Misol: MS Word
MS Excel — darslik, 10.10-rasm
Elektron jadval
•Son yoki matnli kataklardan iborat ish varag‘i
•Formulalar qiymatlarni hisoblaydi
•Katak o‘zgaradi → bog‘liq natijalar yangilanadi
Sinab ko‘ring: yangilanish
A
B
C
1
5
3
=A1+B1
C1 ko‘rsatadi: 8
Endi A1 ni 7 ga o‘zgartiring. C1 nimani ko‘rsatadi?
Nega odamlar pul hisobini elektron jadvallarda yuritadi?
0x11 · STANDART ILOVALAR
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT)
Ma’lumotlar bazasi: tuzilmali saqlangan yozuvlar. Yozuv: bitta obyekt haqidagi qiymatlar, m-n, o‘quvchi.
MBBT yozuvlarni oson saqlash, qidirish, yangilash va o‘chirish imkonini beradi.
Relyatsion model
yozuvlar satr va ustunli jadvallarda
Ierarxik model
daraxt: har bir yozuvning bitta otasi, bir yoki bir nechta bolasi bor
Tarmoq modeli
har bir tugunning bir nechta ota va bolasi bo‘lishi mumkin
ID
Ism
Sinf
Afzalliklari: ma’lumotni tartiblaydi · izchillikni saqlaydi · yaxlitlikni himoya qiladi · parol bilan himoya · tarmoq orqali kirish
0x12 · STANDART ILOVALAR
MBBT ichida — va nashriyot tizimi
MA’LUMOTLAR TUZILMALARI
ID
Ism
Sinf
101
Aziza
9A
102
Bekzod
9B
Fayl = butun jadval (ko‘p yozuv)
Yozuv = bitta satr (ajratilgan)
Maydon = bir turdagi qiymatlardan iborat bitta ustun
TRANZAKSIYALAR
Atomicity · Consistency · Isolation · Durability
Hamda ma’lumotni qidirish va yangilash uchun so‘rovlar tili.
Nashriyot tizimi (DTP)
•Sahifalarni maketlaydi: chegaralar, tekislash, matn, grafika, tasvirlar
•WYSIWYG — “nimani ko‘rsangiz, shuni olasiz”: sahifani chop etiladigan ko‘rinishda ko‘rasiz
•Nashriyotda bosma va ekran vositalari uchun ishlatiladi
Misollar: Quark XPress, InDesign, Microsoft Publisher, Apple Pages
0x13 · MAXSUS ILOVALAR
Maxsus amaliy dasturlar: bitta ehtiyoj uchun
Tashkilotlar yoki mutaxassislar — olimlar, muhandislar, buxgalterlar, o‘qituvchilar — odatda C, C++ yoki Java’da yozadi.
Ombor hisobini boshqarish
•MBBT yordamida ombor va xonalardagi tovarlar hisobini yuritadi
•Har bir tovarning yagona ID raqami bor — birlamchi kalit
•ID shtrix-kod sifatida chop etiladi va skaner bilan o‘qiladi: qo‘lda yozish yo‘q
•Zaxira, mavjudlik, jo‘natish sanalari bo‘yicha hisobotlar
Ish haqi tizimi
•Kadrlar bo‘limi maoshlarni hisoblash uchun ishlatadi
•Davomat, soliq ushlanmalari va hokazolar kiritiladi
•Qo‘lda hisoblashni yo‘qotadi
•Buyurtma asosida yoki tayyor; maosh varaqalarini chop etishi yoki e-mail qilishi mumkin
0x14 · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi ilova?
Do‘kon egasi narx o‘zgarganda jami summalar o‘zi yangilanishini xohlaydi.
Maktab jurnal sahifalarini har bir sahifani aynan chop etiladigan ko‘rinishda ko‘rib tayyorlaydi.
Ombor zaxira yozuvlarini yangilash uchun har bir quti shtrix-kodini skanerlaydi.
Kutubxona minglab kitob yozuvlarini saqlaydi va ularni muallif bo‘yicha qidiradi.
Kadrlar bo‘limi davomat va soliqni kiritadi, dastur har bir maoshni hisoblaydi.
Bonus
Har biri STANDART yoki MAXSUS ilovami?
0x15 · AMALIY DASTURLAR
Amaliy dastur turlari va ularning qo‘llanilishi
Samaradorlik
Word, Excel, Google Docs — hisobotlar, byudjet, dars konspektlari.
Aloqa
Telegram, Gmail, Zoom — xabarlar, e-mail, onlayn darslar.
Grafika va multimedia
Photoshop, Canva, VLC — plakatlar, foto va video tahriri.
Ta’lim
Moodle, Duolingo, Khan Academy — kurslar, testlar, tillar.
Biznes va korxona
1C, SAP, CRM tizimlari — buxgalteriya, ombor, mijozlar.
Ko‘ngilochar
O‘yinlar, Spotify, YouTube — o‘yin, musiqa va video.
0x16 · AMALIY DASTURLAR
Ilovalar qayerda ishlaydi: desktop, veb va mobil
Desktop ilova
Veb-ilova
Mobil ilova
Qanday olinadi
Kompyuter yoki noutbukka o‘rnatiladi
Brauzerda ochiladi — o‘rnatish shart emas
Ilovalar do‘konidan yuklab olinadi
Internet kerakmi?
Odatda yo‘q
Ha
Ba’zan
Yangilanishlar
Siz o‘rnatasiz
Avtomatik, serverda
Ilovalar do‘koni orqali
Kuchli tomoni
Kuchli; apparatdan to‘liq foydalanadi
Istalgan qurilmada ishlaydi
Doim yoningizda; kamera, GPS
Misollar
Photoshop, AutoCAD, MS Word
Google Docs, Gmail, Canva
Telegram, Click, Yandex Go
0x18 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Tizim va amaliy dasturiy ta’minot o‘rtasidagi farq nima?
02
Dasturiy ta’minotning to‘rt oilasini ayting.
03
Uchta utilitani va ular nima qilishini ayting.
04
Nega kompyuterga qurilma drayverlari kerak?
05
Kompilyator interpretatordan nimasi bilan farq qiladi?
06
Linker nima qiladi?
07
MBBT’da fayl, yozuv va maydon nimani anglatadi?
08
Desktop, veb va mobil ilovaga bittadan misol keltiring.
0x19 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Tizim yoki amaliy dasturiy ta’minotga ajrating: MS Excel, qurilma drayveri, kompilyator.
2
Qaysi dastur obyekt kod modullarini bitta bajariladigan dasturga birlashtiradi?
3
Bitta standart va bitta maxsus amaliy dasturni ayting.