⌂Barcha darslar1 / 1 12 · Amaliy dasturiy ta’minot va dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayot aylanishi · 1-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

12-ma’ruza · Amaliy dasturiy ta’minot va dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayot aylanishi

2 qismdan 1-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 10-BOB

Dasturiy ta’minot

Apparatga jon beradigan dasturlar — va ularni qanday rejalashtiramiz

Tizimni boshqarish

Tizimni ishlab chiqish

Standart ilovalar

Maxsus ilovalar

Dasturiy ta’minot foydalanuvchi va apparat o‘rtasida — darslik, 10.1-rasm

12-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM

0x01 · ISINISH

Dasturiy ta’minotsiz kompyuter nima qila oladi?

Veb-brauzer

Antivirus

Printer drayveri

Elektron jadval

Kompilyator

Windows

O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (2 daq)

1.Bugun ulardan qaysilaridan foydalandingiz?

2.Qaysilari “parda ortida” ishlaydi va siz ularni hech qachon ochmaysiz?

3.Ularni ikki guruhga ajrating. Qoidangizni tushuntiring.

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

1

Tasniflash — dasturiy ta’minotni tizimni boshqarish, tizimni ishlab chiqish, standart ilova yoki maxsus ilova turlariga.

2

Tushuntirish — utilitalar, qurilma drayverlari, translyatorlar, linkerlar, debuggerlar va muharrirlar nima qilishini.

3

Tasvirlash — matn protsessorlari, elektron jadvallar, MBBT va nashriyot tizimlarini.

6

Tasniflash — amaliy dasturlarni maqsadi va platformasi (desktop, veb, mobil) bo‘yicha, real misollar bilan.

0x03 · KIRISH

Apparat — yurak, dasturiy ta’minot — ruh

Darslik, 10.1-rasm

Apparat ta’minoti

Jismoniy uskunalar: ma’lumotni o‘qiydi va qayta ishlaydi, natijani saqlaydi, chiqaradi.

Dasturiy ta’minot

Apparatni ishlatadigan kompyuter dasturlari to‘plami.

Dastur

Dasturlash tilida yozilgan, kompyuterga vazifani qanday bajarishni aytadigan mantiqiy buyruqlar.

Dasturiy ta’minot — apparat va foydalanuvchi orasidagi interfeys.

0x04 · DASTURIY TA’MINOT TURLARI

Ikki vazifa — ikki xil dasturiy ta’minot

Tizim dasturiy ta’minoti

Apparatni boshqaradi, muvofiqlashtiradi va ish unumini nazorat qiladi.

Zarur — kompyuter usiz ishlay olmaydi.

Amaliy dasturiy ta’minot

Foydalanuvchilarga o‘z ishlarini bajarishda yordam beradi: hujjatlar, bazalar, grafika.

Qo‘shimcha — muayyan ish uchun qo‘shiladi.

Dasturiy ta’minot qatlamlari — darslik, 10.2-rasm

Tizim dasturiy ta’minoti apparatning ilovalar va foydalanuvchilar bilan ishlashini ham ta’minlaydi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · DASTURIY TA’MINOT TURLARI
So‘rov dasturiy ta’minot qatlamlari orqali
Foydalanuvchilar → amaliy dastur → tizim dasturi → apparat.

0x05 · DASTURIY TA’MINOT TURLARI

Dasturiy ta’minotning to‘rt oilasi

Kompyuter dasturiy ta’minoti

Tizim dasturiy ta’minoti

Amaliy dasturiy ta’minot

Tizimni boshqarish dasturlari

Apparatni ishlatadi va resurslarni boshqaradi

m-n: Operatsion tizim, utilitalar, qurilma drayverlari

Tizimni ishlab chiqish dasturlari

Dastur yozish va ishga tushirishga yordam beradi

m-n: Translyatorlar, linkerlar, debuggerlar, muharrirlar

Standart amaliy dasturlar

Umumiy ishlar uchun tayyor dasturlar

m-n: Matn protsessori, elektron jadval, MBBT, DTP, veb-brauzer

Maxsus amaliy dasturlar

Foydalanuvchilar o‘z ehtiyojlari uchun yozadi

m-n: Ombor hisobi, ish haqi, imtihon natijalari, joy band qilish

▶ INTERAKTIV
DASTURLARNING TO‘RT OILASI
Qaysi dastur oilasi?

0x06 · 1-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi oila?

MS Word

Linker (bog‘lovchi)

Operatsion tizim

Bitta kompaniya uchun ish haqi dasturi

Printer drayveri

MS Excel

Virus skaneri

Kompilyator

Tizimni boshqarish

Tizimni ishlab chiqish

Standart ilova

Maxsus ilova

0x07 · TIZIMNI BOSHQARISH

Operatsion tizim — asosiy tizim dasturi

Darslik, 10.5-rasm

ASOSIY VAZIFALAR

Barcha jarayonlarni rejalashtiradi va bajaradi

Asosiy xotira va saqlash joyini ajratadi

Apparat qurilmalarini dasturlarga biriktiradi

Fayllarni yaratadi, saqlaydi va ular bilan ishlaydi

Dasturlar bajarilish tartibini saqlaydi

Buyruq va ko‘rsatmalarni talqin qiladi

Qulay foydalanuvchi interfeysini beradi

Resurslarga kirishni xavfsiz qiladi

Apparat ishlab chiqaruvchisi yetkazadi — juda murakkab bo‘lgani uchun foydalanuvchilar kamdan-kam yozadi.

0x08 · TIZIMNI BOSHQARISH

Utilitalar: OT uchun foydali qo‘shimchalar

Qidirish va almashtirish

fayllarni mezon bo‘yicha topish

Chop etish

chop etishni boshlash

Disk defragmentatori

ma’lumotni tarqoq emas, bir joyda saqlash

Tizim profileri

o‘rnatilgan apparat va dasturlar ro‘yxati

Shifrlash

tarmoqda yuboriladigan fayllarni shifrlash

Virus skaneri

virus va xatolarni aniqlash

Zaxira nusxa

fayllarni disk yoki lentaga nusxalash

Ma’lumotni tiklash

yo‘qolgan ma’lumotni qaytarish

Majburiy emas: OT ko‘pchilik dasturlarni ularsiz ham ishlata oladi — ular faqat imkoniyat qo‘shadi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · UTILITALAR
Disk defragmentatori diskni tartibga soladi
Utilita: foydali, lekin majburiy emas.

0x09 · TIZIMNI BOSHQARISH

Qurilma drayverlari: apparat uchun tarjimonlar

Qurilma drayverining ishlashi — darslik, 10.6-rasm

1

Dasturga qurilma kerak va u OT’ga buyruq yuboradi.

2

OT qurilma drayverining protsedurasini chaqiradi.

3

Drayver shina va kabellar orqali qurilmaga boshqaruv va ma’lumot signallarini yuboradi.

4

Qurilma qabul qilganini bildiradi, vazifani bajaradi va hisobot beradi.

5

Drayver natijani dasturga qaytaradi.

m-n, klaviatura, monitor, printer drayverlari

0x0A · 2-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi dastur yordam beradi?

USB fleshkangiz shikastlandi va sizga suratlaringizni qaytarish kerak.

Fayllar disk bo‘ylab bo‘laklarga tarqalgan, shuning uchun u sekin ishlaydi.

Yangi printer uladingiz, Windows esa hali u bilan ishlay olmaydi.

Imtihon varag‘ini Internet orqali hech kim o‘qiy olmaydigan qilib yuborishingiz kerak.

Kompyuteringizdagi barcha apparat va dasturlar ro‘yxati kerak.

Tanlang

Ma’lumotni tiklash

Disk defragmentatori

Qurilma drayveri

Shifrlash

Tizim profileri

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x0B · TIZIMNI ISHLAB CHIQISH

Til translyatorlari: kodni mashina kodiga aylantirish

Yuqori darajali tildagi dastur

manba kod

Kompilyator

obyekt kod

Butun dasturni bir yo‘la tarjima qiladi.

Assembler tilidagi dastur

manba kod

Assembler

obyekt kod

Assembler tilini quyi darajali kodga tarjima qiladi.

Yuqori darajali tildagi dastur

manba kod

Interpretator

obyekt kod

Qatorma-qator tarjima qilib bajaradi.

Darslikdagi 10.7-rasm asosida

Manba kod = dasturchi yozgani · Obyekt kod = quyi darajali natija

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · TIL TRANSLYATORLARI
Kompilyatormi yoki interpretator?
Butun dastur bir yo‘la yoki qatorma-qator.

0x0C · TIZIMNI ISHLAB CHIQISH

Linker birlashtiradi, debugger xato topadi

Linkerning ishlashi — darslik, 10.8-rasm

Linker (bog‘lovchi)

Barcha modullarning obyekt kodini va bajarilish kutubxonalarini bitta bajariladigan dasturga birlashtiradi.

Debugger

Xatolarni (bug) topadi va dasturni xato yuz bergan joyda to‘xtatadi.

Mashina darajasidagi: obyekt kodni tekshiradi

Simvolik: xatoni asl yuqori darajali kodda ko‘rsatadi

•Qadamma-qadam bajarish

•Oldingi qadamlarga qaytish

•To‘xtash nuqtalari va o‘zgaruvchilarni kuzatish

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · TIZIMNI ISHLAB CHIQISH
Manba koddan ishga tushadigan dasturgacha
Manba kod → translyator → obyekt kod → linker → bajariladigan dastur.

0x0D · TIZIMNI ISHLAB CHIQISH

Muharrirlar: olti xil mazmun uchun olti tur

Matn muharriri

oddiy matn; sozlash fayllarini yangilash uchun

Raqamli audio muharriri

musiqa va tovush signallari

Grafik muharrir

grafik va animatsiya obyektlari

Ikkilik fayl muharriri

0 va 1 lardan iborat ma’lumot

HTML muharriri

veb-sahifalar

Manba kod muharriri

C, C++, Java dasturlari

Barcha muharrirlarda nusxalash, kesish va qo‘yish mumkin.

0x0E · 3-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi ishlab chiqish vositasi?

A

Yuqori darajali dasturni qatorma-qator tarjima qilib, har bir qatorni darhol bajaradi.

B

Beshta modulning obyekt kodini bitta bajariladigan dasturga birlashtiradi.

C

Assembler tilidagi dasturni quyi darajali kodga aylantiradi.

D

Dasturni xato yuz bergan qatorda to‘xtatadi.

E

Butun yuqori darajali dasturni bir yo‘la tarjima qiladi.

F

Java dasturining manba kodini yozish uchun ishlatiladi.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x0F · STANDART ILOVALAR

Standart ilovalar: umumiy ishlar uchun tayyor

Matn protsessori

xatlar, hisobotlar

Elektron jadval

sonlar va formulalar

Baza menejeri

mahsulot, xodimlar yozuvlari

Nashriyot tizimi

chop etish uchun sahifa maketi

Veb-brauzer

veb-sahifalarni ko‘rish

Umumiy maqsadli dasturlar deb ham ataladi. Apparat yoki dasturiy ta’minot sotuvchilaridan tayyor holda sotib olinadi. O‘zingiz yozishga qaraganda unumdorlikni oshiradi, vaqt va pulni tejaydi.

0x10 · STANDART ILOVALAR

Matn protsessorlari va elektron jadvallar

MS Word — darslik, 10.9-rasm

Matn protsessori

•Matn yozish va formatlash: qalin, kursiv, rang, uslub

•Kesib qo‘yish — ko‘chirish; nusxalab qo‘yish — nusxa olish

•Misol: MS Word

MS Excel — darslik, 10.10-rasm

Elektron jadval

•Son yoki matnli kataklardan iborat ish varag‘i

•Formulalar qiymatlarni hisoblaydi

•Katak o‘zgaradi → bog‘liq natijalar yangilanadi

Sinab ko‘ring: yangilanish

A

B

C

1

5

3

=A1+B1

C1 ko‘rsatadi: 8

Endi A1 ni 7 ga o‘zgartiring. C1 nimani ko‘rsatadi?

Nega odamlar pul hisobini elektron jadvallarda yuritadi?

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · ELEKTRON JADVALLAR
Elektron jadval o‘zini o‘zi yangilaydi
Kataklar, formulalar va avtomatik qayta hisoblash.

0x11 · STANDART ILOVALAR

Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT)

Ma’lumotlar bazasi: tuzilmali saqlangan yozuvlar. Yozuv: bitta obyekt haqidagi qiymatlar, m-n, o‘quvchi.

MBBT yozuvlarni oson saqlash, qidirish, yangilash va o‘chirish imkonini beradi.

Relyatsion model

yozuvlar satr va ustunli jadvallarda

Ierarxik model

daraxt: har bir yozuvning bitta otasi, bir yoki bir nechta bolasi bor

Tarmoq modeli

har bir tugunning bir nechta ota va bolasi bo‘lishi mumkin

ID

Ism

Sinf

Afzalliklari: ma’lumotni tartiblaydi · izchillikni saqlaydi · yaxlitlikni himoya qiladi · parol bilan himoya · tarmoq orqali kirish

0x12 · STANDART ILOVALAR

MBBT ichida — va nashriyot tizimi

MA’LUMOTLAR TUZILMALARI

ID

Ism

Sinf

101

Aziza

9A

102

Bekzod

9B

Fayl = butun jadval (ko‘p yozuv)

Yozuv = bitta satr (ajratilgan)

Maydon = bir turdagi qiymatlardan iborat bitta ustun

TRANZAKSIYALAR

Atomicity · Consistency · Isolation · Durability

Hamda ma’lumotni qidirish va yangilash uchun so‘rovlar tili.

Nashriyot tizimi (DTP)

•Sahifalarni maketlaydi: chegaralar, tekislash, matn, grafika, tasvirlar

•WYSIWYG — “nimani ko‘rsangiz, shuni olasiz”: sahifani chop etiladigan ko‘rinishda ko‘rasiz

•Nashriyotda bosma va ekran vositalari uchun ishlatiladi

Misollar: Quark XPress, InDesign, Microsoft Publisher, Apple Pages

0x13 · MAXSUS ILOVALAR

Maxsus amaliy dasturlar: bitta ehtiyoj uchun

Tashkilotlar yoki mutaxassislar — olimlar, muhandislar, buxgalterlar, o‘qituvchilar — odatda C, C++ yoki Java’da yozadi.

Ombor hisobini boshqarish

•MBBT yordamida ombor va xonalardagi tovarlar hisobini yuritadi

•Har bir tovarning yagona ID raqami bor — birlamchi kalit

•ID shtrix-kod sifatida chop etiladi va skaner bilan o‘qiladi: qo‘lda yozish yo‘q

•Zaxira, mavjudlik, jo‘natish sanalari bo‘yicha hisobotlar

Ish haqi tizimi

•Kadrlar bo‘limi maoshlarni hisoblash uchun ishlatadi

•Davomat, soliq ushlanmalari va hokazolar kiritiladi

•Qo‘lda hisoblashni yo‘qotadi

•Buyurtma asosida yoki tayyor; maosh varaqalarini chop etishi yoki e-mail qilishi mumkin

0x14 · 4-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi ilova?

Do‘kon egasi narx o‘zgarganda jami summalar o‘zi yangilanishini xohlaydi.

Maktab jurnal sahifalarini har bir sahifani aynan chop etiladigan ko‘rinishda ko‘rib tayyorlaydi.

Ombor zaxira yozuvlarini yangilash uchun har bir quti shtrix-kodini skanerlaydi.

Kutubxona minglab kitob yozuvlarini saqlaydi va ularni muallif bo‘yicha qidiradi.

Kadrlar bo‘limi davomat va soliqni kiritadi, dastur har bir maoshni hisoblaydi.

Bonus

Har biri STANDART yoki MAXSUS ilovami?

0x15 · AMALIY DASTURLAR

Amaliy dastur turlari va ularning qo‘llanilishi

Samaradorlik

Word, Excel, Google Docs — hisobotlar, byudjet, dars konspektlari.

Aloqa

Telegram, Gmail, Zoom — xabarlar, e-mail, onlayn darslar.

Grafika va multimedia

Photoshop, Canva, VLC — plakatlar, foto va video tahriri.

Ta’lim

Moodle, Duolingo, Khan Academy — kurslar, testlar, tillar.

Biznes va korxona

1C, SAP, CRM tizimlari — buxgalteriya, ombor, mijozlar.

Ko‘ngilochar

O‘yinlar, Spotify, YouTube — o‘yin, musiqa va video.

0x16 · AMALIY DASTURLAR

Ilovalar qayerda ishlaydi: desktop, veb va mobil

Desktop ilova

Veb-ilova

Mobil ilova

Qanday olinadi

Kompyuter yoki noutbukka o‘rnatiladi

Brauzerda ochiladi — o‘rnatish shart emas

Ilovalar do‘konidan yuklab olinadi

Internet kerakmi?

Odatda yo‘q

Ha

Ba’zan

Yangilanishlar

Siz o‘rnatasiz

Avtomatik, serverda

Ilovalar do‘koni orqali

Kuchli tomoni

Kuchli; apparatdan to‘liq foydalanadi

Istalgan qurilmada ishlaydi

Doim yoningizda; kamera, GPS

Misollar

Photoshop, AutoCAD, MS Word

Google Docs, Gmail, Canva

Telegram, Click, Yandex Go

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x18 · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

Tizim va amaliy dasturiy ta’minot o‘rtasidagi farq nima?

02

Dasturiy ta’minotning to‘rt oilasini ayting.

03

Uchta utilitani va ular nima qilishini ayting.

04

Nega kompyuterga qurilma drayverlari kerak?

05

Kompilyator interpretatordan nimasi bilan farq qiladi?

06

Linker nima qiladi?

07

MBBT’da fayl, yozuv va maydon nimani anglatadi?

08

Desktop, veb va mobil ilovaga bittadan misol keltiring.

0x19 · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.

1

Tizim yoki amaliy dasturiy ta’minotga ajrating: MS Excel, qurilma drayveri, kompilyator.

2

Qaysi dastur obyekt kod modullarini bitta bajariladigan dasturga birlashtiradi?

3

Bitta standart va bitta maxsus amaliy dasturni ayting.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.