ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
13-ma’ruza · Amaliy dasturiy ta’minot va dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayot aylanishi
2 qismdan 2-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 10-BOB
Dasturiy ta’minot
Apparatga jon beradigan dasturlar — va ularni qanday rejalashtiramiz
Tizimni boshqarish
Tizimni ishlab chiqish
Standart ilovalar
Maxsus ilovalar
Dasturiy ta’minot foydalanuvchi va apparat o‘rtasida — darslik, 10.1-rasm
13-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
4
Rejalash — yechimni ierarxik sxema, algoritm, blok-sxema va psevdokod bilan.
5
Aniqlash — dasturdagi ketma-ketlik, tanlash va takrorlash tuzilmalarini.
7
Tavsiflash — dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayotiy siklining (SDLC) bosqichlarini.
8
Taqqoslash — sharshara va inkremental modellarni hamda loyiha uchun birini tanlash.
0x17 · MASALA YECHISH
Sog‘lom fikr yo‘q: har qadam rejalanadi
1
Ierarxik sxema
Katta masalani kichik vazifalarga bo‘ling (yuqoridan pastga).
2
Algoritm
Qadamlarni oddiy so‘zlar bilan yozing.
3
Blok-sxema
Qadamlarni rasm sifatida chizing.
4
Psevdokod
Mantiqni umumiy, kodga o‘xshash ifodalarda yozing.
MISOL: ISH HAQI MASALASI UCHUN IERARXIK SXEMA
Ish haqi masalasi
Umumiy maoshni hisoblash
Ushlanmalarni hisoblash
Sof maoshni hisoblash
PF ni hisoblash
Qarzlarni hisoblash
IT ni hisoblash
Darslikdagi 10.13-rasm asosida qayta chizilgan
0x18 · MASALA YECHISH
Bitta masala, ikki usul: ikki sonni qo‘shish
ALGORITM (ODDIY TILDAGI QADAMLAR)
1-qadam Foydalanuvchidan birinchi butun sonni qabul qiling (integer1).
2-qadam Ikkinchi butun sonni qabul qiling (integer2).
3-qadam integer3 = integer1 + integer2 ni hisoblang.
4-qadam integer3 ni natija sifatida chiqaring.
PSEVDOKOD (DARSLIK)
Define: Integer num1, num2, result.
Input: Integer num1.
Input: Integer num2.
Sum: result = num1 + num2
Output: Display(result).
Qaysi algoritm eng yaxshi? Kamroq vaqt (vaqt murakkabligi) va kamroq xotira (xotira murakkabligi) talab qiladigani.
0x19 · MASALA YECHISH
Blok-sxemalar: oltita belgi
Boshlanish / tugash
oval
Kiritish / chiqarish
parallelogramm
Amal / jarayon
to‘rtburchak
Qaror
romb
Qadamlar oqimi
strelka
a
Ulagich
doira
Ikki sonni qo‘shish — darslik, 10.20-rasm
0x1A · MANTIQ TUZILMASI
Uchta boshqaruv tuzilmasi
Ketma-ketlik
Ifodalar tartib bilan, birin-ketin bajariladi. Shartlar yo‘q.
Darslik, 10.21-rasm
Tanlash (tarmoqlanish)
Shart qaysi blok bajarilishini hal qiladi: If-Then, If-Then-Else, Case.
If-Then-Else — 10.22-rasm
Takrorlash (sikl)
Shart bajarilguncha blok takrorlanadi: Do-while, Repeat-until.
Do-while — 10.23-rasm
0x1B · 5-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Mantiqni kuzating
A
marks = 42
IF marks >= 50 THEN
Display "Pass"
ELSE
Display "Fail"
Nima chiqariladi? Bu qaysi tuzilma?
B
x = 1
DO
Display x
x = x + 1
WHILE x <= 3
Nima chiqariladi? Bu qaysi tuzilma?
C Quyidagilar uchun qaysi blok-sxema belgisini chizasiz: “Yosh ≥ 18 mi?” va “Natijani chiqarish” ?
0x1C · KOMPYUTERDAN FOYDALANISH
Kompyuter bilan masala yechish: uch bosqich
1
Masalani tushunish
•Parametr va cheklovlarni aniqlash
•Ma’lumot to‘plash (eski hisobotlar, hujjatlar)
2
Dastur ishlab chiqish
•Mantiqni rejalash: algoritm, blok-sxema, psevdokod
•Kod yozish — to‘g‘ri sintaksis va ma’no
•Xatolarni tuzatish (debug)
3
Dasturni bajarish
•Xatosiz dasturni ishga tushirish
•Yechimni ko‘rish
0x1D · DASTURIY TA’MINOT HAYOTIY SIKLI
Dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayotiy sikli (SDLC)
SDLC
1. Rejalashtirish
2. Tahlil
3. Loyihalash
4. Kodlash
5. Testlash
6. Joriy etish
7. Kuzatib borish
Har bir bosqichda nima bo‘ladi
1 Maqsad, byudjet, vaqt rejasi
2 Foydalanuvchi talablarini yig‘ish
3 Ekranlar, ma’lumotlar, tuzilmani rejalash
4 Dasturni yozish
5 Xatolarni topish va tuzatish
6 O‘rnatish va foydalanuvchilarni o‘rgatish
7 Tuzatish, yangilash, yaxshilash
0x1E · SDLC MODELLARI
Sharshara modeli: bir bosqichdan keyin boshqasi
Talablar
Avval barcha ehtiyojlar yozib olinadi
→
Loyihalash
Butun tizim loyihalanadi
→
Kodlash
Butun tizim dasturlanadi
→
Testlash
Tayyor tizim testlanadi
→
Joriy etish
Bir marta topshiriladi, keyin xizmat ko‘rsatiladi
Kuchli tomonlari
Oddiy, aniq tartib; yaxshi hujjatlar.
Talablar qat’iy va aniq bo‘lganda yaxshi ishlaydi.
Zaif tomonlari
Oldingi bosqichlarga qaytib, o‘zgartirish qiyin.
Foydalanuvchilar mahsulotni faqat oxirida ko‘radi.
0x1F · SDLC MODELLARI
Inkremental model: qismma-qism qurish
Reja
Asosiy talablar va umumiy loyiha
→
1-inkrement
Asosiy funksiyalar: loyiha, kod, test, reliz
→
2-inkrement
Funksiyalar qo‘shiladi; foydalanuvchilar fikr bildiradi
→
3-inkrement
Yana funksiyalar qo‘shiladi
→
To‘liq mahsulot
Barcha inkrementlar birgalikda
Misol: xabar almashish ilovasi
v1: ro‘yxatdan o‘tish va matnli chat → v2: rasmlar va guruhlar → v3: ovozli va video qo‘ng‘iroqlar.
Kuchli va zaif tomonlari
+ Ishlaydigan dastur erta chiqadi; o‘zgartirish oson; xavf kamroq.
− Yaxshi umumiy loyiha kerak; ko‘p relizlarni boshqarish kerak.
0x20 · SDLC MODELLARI
Sharshara va inkremental
Sharshara
Inkremental
Ish tartibi
Har bir bosqich bir marta, ketma-ket
Takrorlanuvchi kichik sikllar, har inkrementga bittadan
Foydalanuvchilar dasturni ko‘radi
Faqat oxirida
Birinchi inkrementdan keyin
Talablarni o‘zgartirish
Qiyin va qimmat
Osonroq — keyingi inkrementda
Testlash
Kech, butun tizimda
Erta va tez-tez, qismma-qism
Qachon mos
Qat’iy, aniq ehtiyojlar (m-n, tibbiy qurilma)
O‘zgaruvchan ehtiyojlar (m-n, mobil ilova, sayt)
O‘ylang: talablar qat’iymi yoki foydalanuvchilar fikrini o‘zgartiradimi?
0x21 · 6-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Hayotiy sikl va modellar
01
Jamoa yangi tizim nima qilishi kerakligini bilish uchun do‘kon xodimlari bilan suhbatlashadi.
02
Testchilar «To‘lash» tugmasi ilovani ishdan chiqarishini aniqlaydi.
03
Ishga tushirilganidan ikki yil o‘tib, ilova yangi Android versiyasi uchun yangilanadi.
04
Hech qanday kod yozilmasdan oldin ekranlar va ma’lumotlar bazasi chiziladi.
05
Qat’iy, o‘zgarmas qoidalarga ega yurak stimulyatori dasturi.
06
Startap hozir oddiy ilova chiqarib, har oy funksiya qo‘shib boradi.
Tanlang:
Tahlil
Loyihalash
Testlash
Kuzatib borish
Sharshara
Inkremental
0x22 · HAYOTDA
Atrofingizdagi dasturiy ta’minot
DARSLIK
Fonda ishlayotgan antivirus
→ Utilita
DARSLIK
Yangi printer uchun drayver o‘rnatish
→ Qurilma drayveri
DARSLIK
Dasturlash darsi uchun kod muharriri
→ Manba kod muharriri
DARSLIK
Elektron jadvaldagi sinf baholari
→ Standart ilova
BUGUN
Shtrix-kod skanerlovchi supermarket kassasi
→ Ombor hisobini boshqarish
BUGUN
Telefonga o‘rnatadigan ilovalaringiz
→ Amaliy dasturiy ta’minot
0x23 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Tizim va amaliy dasturiy ta’minot o‘rtasidagi farq nima?
02
Uchta utilitani va ular nima qilishini ayting.
03
Nega kompyuterga qurilma drayverlari kerak?
04
Kompilyator interpretatordan nimasi bilan farq qiladi?
05
Linker nima qiladi?
06
MBBT’da fayl, yozuv va maydon nimani anglatadi?
07
Masala yechishning to‘rt qadamini ayting.
08
Repeat-until Do-while’dan nimasi bilan farq qiladi?
0x24 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Tizim yoki amaliy dasturiy ta’minotga ajrating: MS Excel, qurilma drayveri, kompilyator.
2
Qaysi blok-sxema belgisi qarorni, qaysi biri kiritish yoki chiqarishni bildiradi?
3
To‘g‘ri to‘rtburchak yuzini topish uchun 3 qadamli algoritm yozing.