⌂Barcha darslar1 / 1 13 · Amaliy dasturiy ta’minot va dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayot aylanishi · 2-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

13-ma’ruza · Amaliy dasturiy ta’minot va dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayot aylanishi

2 qismdan 2-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 10-BOB

Dasturiy ta’minot

Apparatga jon beradigan dasturlar — va ularni qanday rejalashtiramiz

Tizimni boshqarish

Tizimni ishlab chiqish

Standart ilovalar

Maxsus ilovalar

Dasturiy ta’minot foydalanuvchi va apparat o‘rtasida — darslik, 10.1-rasm

13-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

4

Rejalash — yechimni ierarxik sxema, algoritm, blok-sxema va psevdokod bilan.

5

Aniqlash — dasturdagi ketma-ketlik, tanlash va takrorlash tuzilmalarini.

7

Tavsiflash — dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayotiy siklining (SDLC) bosqichlarini.

8

Taqqoslash — sharshara va inkremental modellarni hamda loyiha uchun birini tanlash.

0x17 · MASALA YECHISH

Sog‘lom fikr yo‘q: har qadam rejalanadi

1

Ierarxik sxema

Katta masalani kichik vazifalarga bo‘ling (yuqoridan pastga).

2

Algoritm

Qadamlarni oddiy so‘zlar bilan yozing.

3

Blok-sxema

Qadamlarni rasm sifatida chizing.

4

Psevdokod

Mantiqni umumiy, kodga o‘xshash ifodalarda yozing.

MISOL: ISH HAQI MASALASI UCHUN IERARXIK SXEMA

Ish haqi masalasi

Umumiy maoshni hisoblash

Ushlanmalarni hisoblash

Sof maoshni hisoblash

PF ni hisoblash

Qarzlarni hisoblash

IT ni hisoblash

Darslikdagi 10.13-rasm asosida qayta chizilgan

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · MASALA YECHISH
Yuqoridan pastga: ish haqi masalasini modullarga bo‘lish
Ierarxik sxema, ya’ni tuzilma sxemasi.

0x18 · MASALA YECHISH

Bitta masala, ikki usul: ikki sonni qo‘shish

ALGORITM (ODDIY TILDAGI QADAMLAR)

1-qadam Foydalanuvchidan birinchi butun sonni qabul qiling (integer1).

2-qadam Ikkinchi butun sonni qabul qiling (integer2).

3-qadam integer3 = integer1 + integer2 ni hisoblang.

4-qadam integer3 ni natija sifatida chiqaring.

PSEVDOKOD (DARSLIK)

Define: Integer num1, num2, result.

Input: Integer num1.

Input: Integer num2.

Sum: result = num1 + num2

Output: Display(result).

Qaysi algoritm eng yaxshi? Kamroq vaqt (vaqt murakkabligi) va kamroq xotira (xotira murakkabligi) talab qiladigani.

0x19 · MASALA YECHISH

Blok-sxemalar: oltita belgi

Boshlanish / tugash

oval

Kiritish / chiqarish

parallelogramm

Amal / jarayon

to‘rtburchak

Qaror

romb

Qadamlar oqimi

strelka

a

Ulagich

doira

Ikki sonni qo‘shish — darslik, 10.20-rasm

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · BLOK-SXEMALAR
«Ikki sonni qo‘shish» blok-sxemasini bajaring
Boshlanish → kiritish → kiritish → jarayon → chiqarish → tugash.

0x1A · MANTIQ TUZILMASI

Uchta boshqaruv tuzilmasi

Ketma-ketlik

Ifodalar tartib bilan, birin-ketin bajariladi. Shartlar yo‘q.

Darslik, 10.21-rasm

Tanlash (tarmoqlanish)

Shart qaysi blok bajarilishini hal qiladi: If-Then, If-Then-Else, Case.

If-Then-Else — 10.22-rasm

Takrorlash (sikl)

Shart bajarilguncha blok takrorlanadi: Do-while, Repeat-until.

Do-while — 10.23-rasm

0x1B · 5-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Mantiqni kuzating

A

marks = 42

IF marks >= 50 THEN

Display "Pass"

ELSE

Display "Fail"

Nima chiqariladi? Bu qaysi tuzilma?

B

x = 1

DO

Display x

x = x + 1

WHILE x <= 3

Nima chiqariladi? Bu qaysi tuzilma?

C Quyidagilar uchun qaysi blok-sxema belgisini chizasiz: “Yosh ≥ 18 mi?” va “Natijani chiqarish” ?

▶ INTERAKTIV
BOSHQARUV TUZILMALARI
Blok-sxemani kuzating
Boshqaruv tuzilmasini tanlang, kiritishni o‘zgartiring va kompyuter kabi qadamma-qadam bajaring.
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x1C · KOMPYUTERDAN FOYDALANISH

Kompyuter bilan masala yechish: uch bosqich

1

Masalani tushunish

•Parametr va cheklovlarni aniqlash

•Ma’lumot to‘plash (eski hisobotlar, hujjatlar)

2

Dastur ishlab chiqish

•Mantiqni rejalash: algoritm, blok-sxema, psevdokod

•Kod yozish — to‘g‘ri sintaksis va ma’no

•Xatolarni tuzatish (debug)

3

Dasturni bajarish

•Xatosiz dasturni ishga tushirish

•Yechimni ko‘rish

0x1D · DASTURIY TA’MINOT HAYOTIY SIKLI

Dasturiy ta’minotni ishlab chiqish hayotiy sikli (SDLC)

SDLC

1. Rejalashtirish

2. Tahlil

3. Loyihalash

4. Kodlash

5. Testlash

6. Joriy etish

7. Kuzatib borish

Har bir bosqichda nima bo‘ladi

1 Maqsad, byudjet, vaqt rejasi

2 Foydalanuvchi talablarini yig‘ish

3 Ekranlar, ma’lumotlar, tuzilmani rejalash

4 Dasturni yozish

5 Xatolarni topish va tuzatish

6 O‘rnatish va foydalanuvchilarni o‘rgatish

7 Tuzatish, yangilash, yaxshilash

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · SDLC
Bitta ilova SDLC bo‘ylab
Rejalashtirish → tahlil → loyihalash → kodlash → testlash → joriy etish → kuzatib borish.
▶ INTERAKTIV
DASTURIY TA’MINOT HAYOTIY SIKLI
SDLC bosqichlarini tartibga soling

0x1E · SDLC MODELLARI

Sharshara modeli: bir bosqichdan keyin boshqasi

Talablar

Avval barcha ehtiyojlar yozib olinadi

→

Loyihalash

Butun tizim loyihalanadi

→

Kodlash

Butun tizim dasturlanadi

→

Testlash

Tayyor tizim testlanadi

→

Joriy etish

Bir marta topshiriladi, keyin xizmat ko‘rsatiladi

Kuchli tomonlari

Oddiy, aniq tartib; yaxshi hujjatlar.

Talablar qat’iy va aniq bo‘lganda yaxshi ishlaydi.

Zaif tomonlari

Oldingi bosqichlarga qaytib, o‘zgartirish qiyin.

Foydalanuvchilar mahsulotni faqat oxirida ko‘radi.

0x1F · SDLC MODELLARI

Inkremental model: qismma-qism qurish

Reja

Asosiy talablar va umumiy loyiha

→

1-inkrement

Asosiy funksiyalar: loyiha, kod, test, reliz

→

2-inkrement

Funksiyalar qo‘shiladi; foydalanuvchilar fikr bildiradi

→

3-inkrement

Yana funksiyalar qo‘shiladi

→

To‘liq mahsulot

Barcha inkrementlar birgalikda

Misol: xabar almashish ilovasi

v1: ro‘yxatdan o‘tish va matnli chat → v2: rasmlar va guruhlar → v3: ovozli va video qo‘ng‘iroqlar.

Kuchli va zaif tomonlari

+ Ishlaydigan dastur erta chiqadi; o‘zgartirish oson; xavf kamroq.

− Yaxshi umumiy loyiha kerak; ko‘p relizlarni boshqarish kerak.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · SDLC MODELLARI
Sharshara yoki inkremental: foydalanuvchilar qachon nimadir oladi?
Oxirida bitta topshirish yoki erta va tez-tez ishlaydigan qismlar.

0x20 · SDLC MODELLARI

Sharshara va inkremental

Sharshara

Inkremental

Ish tartibi

Har bir bosqich bir marta, ketma-ket

Takrorlanuvchi kichik sikllar, har inkrementga bittadan

Foydalanuvchilar dasturni ko‘radi

Faqat oxirida

Birinchi inkrementdan keyin

Talablarni o‘zgartirish

Qiyin va qimmat

Osonroq — keyingi inkrementda

Testlash

Kech, butun tizimda

Erta va tez-tez, qismma-qism

Qachon mos

Qat’iy, aniq ehtiyojlar (m-n, tibbiy qurilma)

O‘zgaruvchan ehtiyojlar (m-n, mobil ilova, sayt)

O‘ylang: talablar qat’iymi yoki foydalanuvchilar fikrini o‘zgartiradimi?

▶ INTERAKTIV
SDLC MODELLARI
Sharshara yoki inkremental?

0x21 · 6-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Hayotiy sikl va modellar

01

Jamoa yangi tizim nima qilishi kerakligini bilish uchun do‘kon xodimlari bilan suhbatlashadi.

02

Testchilar «To‘lash» tugmasi ilovani ishdan chiqarishini aniqlaydi.

03

Ishga tushirilganidan ikki yil o‘tib, ilova yangi Android versiyasi uchun yangilanadi.

04

Hech qanday kod yozilmasdan oldin ekranlar va ma’lumotlar bazasi chiziladi.

05

Qat’iy, o‘zgarmas qoidalarga ega yurak stimulyatori dasturi.

06

Startap hozir oddiy ilova chiqarib, har oy funksiya qo‘shib boradi.

Tanlang:

Tahlil

Loyihalash

Testlash

Kuzatib borish

Sharshara

Inkremental

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x22 · HAYOTDA

Atrofingizdagi dasturiy ta’minot

DARSLIK

Fonda ishlayotgan antivirus

→ Utilita

DARSLIK

Yangi printer uchun drayver o‘rnatish

→ Qurilma drayveri

DARSLIK

Dasturlash darsi uchun kod muharriri

→ Manba kod muharriri

DARSLIK

Elektron jadvaldagi sinf baholari

→ Standart ilova

BUGUN

Shtrix-kod skanerlovchi supermarket kassasi

→ Ombor hisobini boshqarish

BUGUN

Telefonga o‘rnatadigan ilovalaringiz

→ Amaliy dasturiy ta’minot

0x23 · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

Tizim va amaliy dasturiy ta’minot o‘rtasidagi farq nima?

02

Uchta utilitani va ular nima qilishini ayting.

03

Nega kompyuterga qurilma drayverlari kerak?

04

Kompilyator interpretatordan nimasi bilan farq qiladi?

05

Linker nima qiladi?

06

MBBT’da fayl, yozuv va maydon nimani anglatadi?

07

Masala yechishning to‘rt qadamini ayting.

08

Repeat-until Do-while’dan nimasi bilan farq qiladi?

0x24 · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.

1

Tizim yoki amaliy dasturiy ta’minotga ajrating: MS Excel, qurilma drayveri, kompilyator.

2

Qaysi blok-sxema belgisi qarorni, qaysi biri kiritish yoki chiqarishni bildiradi?

3

To‘g‘ri to‘rtburchak yuzini topish uchun 3 qadamli algoritm yozing.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.