ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
14-para · Oraliq nazoratga tayyorgarlik
1–7-mavzular
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 8-HAFTA
Oraliq nazorat
1–7-mavzular
Asosiy g‘oyalarni takrorlang, savol turlarini mashq qiling va bilimingizni ko‘rsating
apparat · xotira · saqlash · dasturiy ta’minot
Apparat
Xotira
Dastur
Nazorat
Oraliq nazorat · Midterm
14-PARA · ORALIQ NAZORAT TAYYORGARLIGI
0x01 · ISINISH
Qanchalik tayyorsiz?
1–7-haftalardagi har bir mavzu bo‘yicha o‘zingizni 1 dan 5 gacha baholang. Eng kuchli mavzungizni — va eng ko‘p ishlash kerak bo‘lganini belgilang.
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)
1 Qaysi mavzu sizning eng kuchli tomoningiz?
2 Qaysi mavzuni ko‘proq mashq qilish kerak?
3 Qaysi savol turi sizni ko‘proq tashvishga soladi?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Eslash — 1–7-mavzularning asosiy atama va faktlarini.
2
Tushuntirish — protsessor, xotira, saqlash va kiritish/chiqarish qurilmalari qanday birga ishlashini.
3
Taqqoslash — bog‘liq tushunchalarni: RAM va ROM, HDD va SSD, foydalanuvchi va yadro rejimi, sharshara va inkremental.
4
Javob berish — ko‘p tanlovli, to‘g‘ri/noto‘g‘ri, moslashtirish va qisqa javobli savollarga ishonch bilan.
5
Rejalash — takrorlashingizni va nazoratdagi vaqtingizni.
0x03 · ORALIQ NAZORAT NIMANI QAMRAYDI
Yetti mavzu bir sahifada
1 · Kompyuter asoslari
Kompyuter savodxonligi; xususiyatlar va cheklovlar; tarix, avlodlar, tasnif.
2 · Kompyuter texnologiyasi
Protsessor qismlari va registrlar; shinalar; mashina sikli; CISC/RISC; fon Neyman va Garvard.
3 · Kiritish va chiqarish
Klaviatura, ko‘rsatuvchi qurilmalar, skanerlar; monitorlar, printerlar, plotterlar, proyektorlar.
4 · Asosiy xotira
Xotira vazifasi; ierarxiya; RAM (SRAM, DRAM) va ROM turlari; hajm birliklari.
5 · Ma’lumotlarni saqlash
Magnit, optik, magnit-optik, qattiq jismli; HDD ichida; HDD va SSD.
6 · Operatsion tizimlar
Funksiya va xizmatlar; jarayonlar; fayllar; drayverlar; ikki rejim; turlar; ochiq kod.
7 · Dasturlar va SDLC
Dastur oilalari; ilova turlari; algoritm va blok-sxemalar; SDLC; sharshara va inkremental.
Qanday takrorlash kerak
Har bir darsning takrorlash slaydini qayta o‘qing, keyin mashg‘ulot va yakuniy sinovini qayta bajaring.
0x04 · TAKRORLASH · 1–2-MAVZULAR
Kompyuter qanday ishlaydi: kiritishdan chiqarishgacha
Kiritish
Klaviatura, sichqoncha yoki skaner ma’lumot yuboradi
→
Xotira
Dastur va ma’lumot RAMga yuklanadi
→
Qayta ishlash
Boshqaruv qurilmasi oladi va dekodlaydi; ALU bajaradi; registrlar qiymatni saqlaydi
→
Saqlash
Natijalar SSD yoki HDD’da doimiy saqlanadi
→
Chiqarish
Monitor, printer yoki karnay natijani ko‘rsatadi
1-mavzu uchun eslang
Avlodlar: elektron lampalar → tranzistorlar → IS → mikroprotsessor → ULSI.
Oltita xususiyat: tezlik, saqlash, aniqlik, ishonchlilik, ko‘p qirralilik, tirishqoqlik.
2-mavzu uchun eslang
Mashina sikli: olish → dekodlash → bajarish → saqlash.
Shinalar: ma’lumot, manzil, boshqaruv. Fon Neyman: dastur va ma’lumot uchun bitta xotira.
0x05 · TAKRORLASH · 3-MAVZU
Kiritish va chiqarish qurilmalari
Klaviatura
Harf-raqam, funksional, raqamli, kursor va maxsus tugmalar.
Ko‘rsatuvchi qurilmalar
Sichqoncha, trekbol, joystik, yorug‘lik qalami, sensorli ekran.
Skanerlash va tanish
Tasvir skanerlari; OCR, OMR, MICR, shtrix-kod o‘quvchilar.
Media kiritish
Raqamli kameralar, mikrofonlar, ovozni tanish, sensorlar.
Monitorlar
CRT, LCD, TFT; bugun LED yoritishli LCD va OLED.
Printerlar
Zarbli: matritsali, romashkali, barabanli. Zarbsiz: siyohli, lazerli.
Plotterlar
Barabanli, planshetli, siyohli va elektrostatik — katta chizmalar uchun.
Proyektorlar va ovoz
LCD, DLP va lazerli proyektorlar; ovozli chiqarish tizimlari.
0x06 · TAKRORLASH · 4–5-MAVZULAR
Xotira va saqlash: ierarxiya
Registrlar
Protsessor ichida · eng tez
Kesh
SRAM · L1, L2, L3
Asosiy xotira (RAM)
DRAM · energiyaga bog‘liq
Ikkilamchi xotira
SSD, HDD · doimiy
Oflayn xotira
Lenta, disk, bulut · eng arzon
tezroq · kichikroq · qimmatroq
sekinroq · kattaroq · arzonroq
↕
0x07 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Apparat bo‘yicha tezkor savollar
A
Protsessorning arifmetik amallar va taqqoslashni bajaradigan qismi.
B
Xotira manzillarini protsessordan bir tomonga tashiydigan shina.
C
Hisob-fakturalarning nusxasini (kopirka bilan) chiqara oladigan printer.
D
Javob varaqasidagi qalam belgilarini o‘qiydigan qurilma.
E
Soniyasiga minglab marta yangilanishi kerak bo‘lgan xotira.
F
Sektor kallak ostiga aylanib kelishini kutish vaqti.
Kalit so‘zlar
• ALU
• manzil shinasi
• matritsali
• OMR
• DRAM
• aylanish kechikishi
0x08 · TAKRORLASH · 6-MAVZU
Operatsion tizimlar oltita kartada
Beshta funksiya
Jarayon, xotira, fayl, qurilma va xavfsizlikni boshqarish.
Xizmatlar
UI, dasturni bajarish, I/O, fayllar, aloqa, xatolar, resurslar, himoya.
Jarayonlar
Holatlar, PCB, rejalash (FCFS, SJF, ustuvorlik, round robin), boshi berk holat.
Ikki rejim
Foydalanuvchi rejimi (bit 1) va yadro rejimi (bit 0); tizimli chaqiruvlar.
Qurilma drayverlari
OT so‘rovlarini aniq bir qurilma buyruqlariga aylantiradi.
Turlar va ochiq kod
Paketli, vaqt taqsimlovchi, real vaqt…; GUI va CLI; Linux va Windows.
0x09 · TAKRORLASH · 7-MAVZU
Dasturiy ta’minot va SDLC
SDLC
1. Rejalashtirish
2. Tahlil
3. Loyihalash
4. Kodlash
5. Testlash
6. Joriy etish
7. Kuzatib borish
Yana eslang
Tizim dasturlari: OT, utilitalar, drayverlar, translyatorlar
Amaliy dasturlar: standart va noyob; desktop, veb, mobil
Kompilyator va interpretator; bog‘lovchi; debugger
Algoritm, blok-sxema, psevdokod
Ketma-ketlik, tanlash, takrorlash
Sharshara: bir bosqichdan keyin boshqasi
Inkremental: ishlaydigan qismlar, erta fikr-mulohaza
0x0A · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Dasturiy ta’minot bo‘yicha tezkor savollar
01
Butun dasturni ishga tushishidan oldin mashina kodiga o‘giradigan dastur.
02
Qaror (ha/yo‘q) uchun blok-sxema belgisi.
03
Jarayon boshqa jarayon egallagan printerni kutadi, u esa buni kutadi.
04
Brauzer kabi ilova ishlaydigan rejim.
05
Relizdan oldin xatolar topilib tuzatiladigan SDLC bosqichi.
06
Avval oddiy versiyani chiqarib, keyin funksiyalar qo‘shadigan model.
Tanlang:
Kompilyator
Romb
Boshi berk holat
Foydalanuvchi rejimi
Testlash
Inkremental
0x0B · SAVOL TURLARI
To‘rt xil savol — va ularga qanday javob berish kerak
TURI
Misol
Maslahat
Ko‘p tanlovli
Qaysi xotira energiyaga bog‘liq? A ROM B RAM C DVD D Flesh
Avval noto‘g‘riligini bilgan javoblarni o‘chiring.
To‘g‘ri / noto‘g‘ri
«SSD’da harakatlanuvchi o‘qish/yozish kallaklari bor.»
Bitta noto‘g‘ri so‘z uni noto‘g‘ri qiladi — har bir so‘zni o‘qing.
Moslashtirish
OCR, OMR, MICR ni chek, javob varaqasi, bosma sahifa bilan moslang.
Avval ishonchingiz komil juftliklarni bajaring.
Qisqa javob
«Protsessor ichidagi eng kichik va eng tez xotira — ______.»
Aniq atamani ishlating va to‘g‘ri yozing.
0x0C · NAZORAT STRATEGIYASI
Nazoratdan oldin va nazorat paytida
✓
QILING
Shu hafta har kuni oz-ozdan takrorlang
Har bir darsning yakuniy sinovini qayta bajaring
Har bir savolni ikki marta o‘qing
Avval oson savollarga javob bering
Javoblarni tekshirish uchun 5 daqiqa qoldiring
✗
QILMANG
Hammasini oldingi kechada o‘rganishga urinmang
Ko‘p tanlovli savolni bo‘sh qoldirmang
Bitta qiyin savolga haddan ortiq vaqt sarflamang
Asosli sababsiz javobni o‘zgartirmang
Telefoningizni partaga olib kelmang
0x0D · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Uchta shinani va har biri nimani tashishini ayting.
02
Mashina siklining to‘rt bosqichini ayting.
03
Zarbli va zarbsiz printer: har biriga bitta misol.
04
Nega kesh RAMdan tezroq va nega u kichik?
05
Qattiq disk qismlarini sanab bering.
06
OT funksiyasi va xizmati: har biriga bitta misol.
07
Ilova tizimli chaqiruv qilganda nima bo‘ladi?
08
Qachon sharshara modelini tanlaysiz?
0x0E · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Qaysi ikki mavzuni birinchi takrorlaysiz va qaysi mashg‘ulotlardan foydalanasiz?
2
Nazoratda bo‘ladi deb o‘ylagan bitta savolni — va uning javobini yozing.
3
Bugun kechqurun 05-mashg‘ulot (sinov oraliq nazorati) bo‘yicha o‘zingizni baholang: __ / 20.