ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
15-ma’ruza · Ma’lumotlar xavfsizligi
2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 9-MAVZU
Ma’lumotlar
xavfsizligi
Ma’lumotni himoyalash: tahdidlar, shifrlash, parollar, zaxira nusxalar va qulflar
CIA · AES · 2FA · 3-2-1
Himoya
Shifrlash
Parollar
Zaxira
Ma’lumotingiz uchun to‘rtta qalqon
15-MA’RUZA · 2 SOAT
0x01 · ISINISH
Telefoningiz avtobusda yo‘qoldi. Endi nima bo‘ladi?
Begona odam telefoningizda nimalarni ko‘rishi mumkin — va siz nimani butunlay yo‘qotasiz?
Hozircha noto‘g‘ri javob yo‘q. Dars oxirida bunga qaytamiz.
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)
1 Telefoningizdagi qaysi ma’lumot eng shaxsiy?
2 Hozir uni nima himoya qilyapti?
3 Birinchi o‘n daqiqada nima qilgan bo‘lardingiz?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tushuntirish — ma’lumotlar xavfsizligi nima ekanini maxfiylik, yaxlitlik va mavjudlik orqali.
2
Aniqlash — ma’lumotga tahdidlarni: zararli dasturlar, fishing, xakerlik, inson xatosi va ofatlar.
3
Tasvirlash — shifrlash ma’lumotni qanday himoya qilishini, simmetrik va ochiq kalitli misollar bilan.
4
Yaratish — kuchli parollar va ikki bosqichli autentifikatsiya hamda parol menejerlaridan foydalanish.
5
Rejalashtirish — 3-2-1 qoidasi bo‘yicha zaxira nusxalar va ma’lumotni tiklash qadamlarini.
6
Qo‘llash — qurilmalar, xonalar va eski saqlash vositalariga jismoniy xavfsizlik choralarini.
0x03 · MA’LUMOTLAR XAVFSIZLIGI NIMA?
CIA uchligi: ma’lumotlar xavfsizligining uch maqsadi
Ma’lumotlar xavfsizligi = raqamli axborotni butun hayoti davomida ruxsatsiz kirish, o‘zgartirish yoki yo‘qolishdan himoya qilish.
Maxfiylik
Ma’lumotni faqat ruxsat berilganlar ko‘radi. Misol: baholaringizni faqat siz va o‘qituvchingiz ko‘radi.
Yaxlitlik
Ma’lumot to‘g‘ri va to‘liq qoladi; uni hech kim ruxsatsiz o‘zgartirmaydi. Misol: bahoni yashirincha o‘zgartirib bo‘lmaydi.
Mavjudlik
Ma’lumot kerak bo‘lganda mavjud. Misol: elektron jurnal imtihon kuni ishlaydi.
Eslab qoling: har bir xavfsizlik chorasi C, I yoki A dan kamida bittasini himoya qiladi.
0x04 · MA’LUMOTLAR XAVFSIZLIGI NIMA?
Biz nimani himoya qilyapmiz?
Shaxsiy ma’lumotlar
Ism, pasport raqami, manzil, telefon raqami, rasmlar.
Moliyaviy ma’lumotlar
Bank karta raqamlari, to‘lov ilovalari, maosh ma’lumotlari.
Tibbiy yozuvlar
Tashxislar, tahlil natijalari, retseptlar.
O‘qish va ish yozuvlari
Baholar, imtihon ishlari, hisobotlar, shartnomalar.
G‘oyalar va ijodiy ishlar
Loyihalar, dizaynlar, dastur kodi, tadqiqotlar.
Kirish ma’lumotlari
Login, parol va bir martalik kodlar — qolgan hamma narsaning kalitlari.
0x05 · TAHDIDLAR
Ma’lumotlar xavfsizligiga tahdidlar
Zararli dasturlar
Ma’lumotni buzadigan yoki o‘g‘irlaydigan virus, qurt, troyan va josus dasturlar.
To‘lov talab qiluvchi dastur
Fayllaringizni qulflab, ochish uchun pul talab qiladi.
Fishing
Parol yoki pulni aldab olishga qaratilgan soxta xabarlar.
Xakerlik
Tizimlarga ruxsatsiz buzib kirish.
Zaif parollar
Oson topiladigan, qayta ishlatilgan yoki sizib chiqqan parollar.
Inson xatosi
Fayllarni o‘chirib yuborish, ma’lumotni noto‘g‘ri odamga yuborish.
Ofatlar va nosozliklar
Yong‘in, suv toshqini, elektr uzilishi va buzilgan qattiq disklar.
O‘g‘irlik va yo‘qotish
O‘g‘irlangan yoki yo‘qolgan telefon, noutbuk va fleshkalar.
0x06 · TAHDIDLAR
Zararli dasturlar: olti turi
TURI
Qanday ishlaydi
Ogohlantiruvchi belgi
Virus
Faylga yopishadi; fayl ochilganda tarqaladi
Fayllar o‘zgaradi yoki ochilmaydi
Qurt (worm)
Tarmoq orqali o‘zini o‘zi ko‘paytiradi
Tarmoq birdan sekinlashadi
Troyan oti
Foydali dastur bo‘lib ko‘rinadi
Noma’lum saytdan “bepul” ilova
Josus dastur
Sizni yashirincha kuzatib, ma’lumot o‘g‘irlaydi
Hisoblaringizdan sizsiz foydalanilgan
To‘lov talab qiluvchi
Fayllaringizni shifrlab, to‘lov talab qiladi
Pul so‘ragan xabar
Reklama dasturi
Ekranni keraksiz reklamalar bilan to‘ldiradi
Hamma joyda qalqib chiquvchi oynalar
Himoya: antivirus, yangilanishlar va ilovalarni faqat rasmiy do‘konlardan o‘rnatish.
0x07 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Tahdidni nomlang
A
Noma’lum saytdagi bepul o‘yin kontaktlaringizni yashirincha begona odamga yuboradi.
B
Maktab kompyuteridagi barcha fayllar qulflangan va “Ochish uchun to‘lang” degan xabar chiqqan.
C
O‘quvchi sinf loyihasining yagona nusxasini adashib o‘chirib yuboradi.
D
SMS sizdan g‘alati saytda “kartangizni tasdiqlash”ni so‘raydi.
E
Kafe stolida qoldirilgan noutbuk g‘oyib bo‘ladi.
F
Dastur kompyuter xonasidagi barcha kompyuterlarga o‘zi tarqaladi.
Tanlang
• Troyan / josus dastur
• To‘lov talab qiluvchi dastur
• Inson xatosi
• Fishing
• O‘g‘irlik va yo‘qotish
• Qurt (worm)
0x08 · SHIFRLASH
Shifrlash: ma’lumotni kalit bilan chalkashtirish
Ochiq matn
“Soat 5 da uchrashamiz”
→
Shifrlash
algoritm + kalit
→
Shifrlangan matn
“Xq7#pL2@…” — kalitsiz foydasiz
→
Deshifrlash
to‘g‘ri kalit uni qaytaradi
→
Ochiq matn
yana “Soat 5 da uchrashamiz”
Simmetrik shifrlash
Bitta umumiy maxfiy kalit qulflaydi va ochadi.
Tez; fayl va disklar uchun. Misol: AES.
Ochiq kalitli shifrlash
Ochiq kalit qulflaydi; faqat yopiq kalit ochadi.
HTTPS va xavfsiz e-mail uchun. Misol: RSA.
0x09 · SHIFRLASH
Sinab ko‘ring: Sezar shifri
Qanday ishlaydi
har bir harfni 3 o‘ringa suring
• A → D B → E C → F … X → A
• DATA → GDWD
• Kalit — 3 soni.
• Yuliy Sezar undan taxminan 2 000 yil oldin foydalangan.
Topshiriq
deshifrlash uchun 3 o‘ringa orqaga suring
• Deshifrlang: VHFXUH
• Deshifrlang: KHOOR
• Ismingizni shifrlang.
• Nega bu shifrni buzish oson?
Bugun: AES kabi haqiqiy shifrlar shunchalik uzun kalitlardan foydalanadiki, ularni topishga milliardlab yillar kerak bo‘ladi.
0x0A · SHIFRLASH
Atrofingizdagi shifrlash
HTTPS saytlar
Manzil satridagi qulf belgisi: siz va sayt orasidagi ma’lumot shifrlangan.
Xavfsiz xabarlar
Uchdan-uchga shifrlash: faqat jo‘natuvchi va qabul qiluvchi o‘qiydi.
Qurilma shifrlash
Telefon va noutbuklar (m-n, BitLocker) butun diskni shifrlaydi.
Wi-Fi xavfsizligi
WPA2 / WPA3 tarmog‘ingiz radiosignalini shifrlaydi.
Asosiy g‘oya: shifrlangan diskli o‘g‘irlangan noutbuk o‘g‘riga mashinani beradi — ma’lumotingizni emas.
0x0B · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Shifrlash bo‘yicha tekshiruv
01
Shifrlangan matn nima?
02
Qaysi shifrlash turi bitta umumiy maxfiy kalitdan foydalanadi?
03
3 ga suriladigan Sezar shifri bilan deshifrlang: FRGH
04
Veb-manzil yonidagi qulf belgisi nimani bildiradi?
05
Nega shifrlangan noutbuk o‘g‘irlansa, xavfsizroq?
06
Ochiq kalitmi yoki yopiq kalit — qaysi birini sir saqlash kerak?
0x0C · PAROL XAVFSIZLIGI
Parolni nima kuchli qiladi?
01
Uzun
12 va undan ortiq belgi. 4 ta tasodifiy so‘zdan iborat parol-ibora uzun va eslab qolish oson.
02
Aralash
Katta va kichik harflar, raqamlar va belgilar.
03
Takrorlanmas
Har bir hisob uchun alohida parol.
04
Kutilmagan
Ism, tug‘ilgan kun, 123456, qwerty yoki “password” emas.
05
Maxfiy
Hech kimga aytilmaydi, monitorga yopishtirilmaydi.
06
Sizib chiqsa, o‘zgartiriladi
Sayt ma’lumot sizib chiqqanini xabar qilsa, darhol o‘zgartiring.
0x0D · PAROL XAVFSIZLIGI
Uni topish qancha vaqt oladi?
PAROL
Nega
Taxminiy topish vaqti
123456
U barcha keng tarqalgan parollar ro‘yxatida bor
Bir zumda
aziza2008
Ism va yil — ma’lum qolip
Soniyalar–daqiqalar
Tashkent2024!
Uzunroq, lekin baribir so‘z, yil va belgi
Soatlar–kunlar
blue-river-samarkand-72
Uzun, tasodifiy so‘zlar — qolipsiz
Asrlar
Izoh: tez kompyuter taxmin qilishi uchun taxminiy baholar; haqiqiy vaqt farq qiladi.
0x0E · PAROL XAVFSIZLIGI
Paroldan tashqari: 2FA va parol menejerlari
Ikki bosqichli autentifikatsiya
bu siz ekaningizni ikki xil isboti
• Siz BILADIGAN narsa: parol yoki PIN
• Sizda BOR narsa: telefondagi kod yoki xavfsizlik kaliti
• SIZ o‘zingiz: barmoq izi yoki yuz
• Endi o‘g‘irlangan parolning o‘zi yetmaydi.
Parol menejerlari
barcha parollaringiz uchun bitta kuchli seyf
• Barcha parollarni shifrlab saqlaydi
• Siz uchun uzun tasodifiy parollar yaratadi
• Siz faqat bitta bosh parolni eslab qolasiz
• Misollar: Bitwarden hamda telefon va brauzerlarga o‘rnatilgan menejerlar
Oltin qoida: bir martalik kodni hech kimga aytmang — hatto “bank”ka ham.
0x0F · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Kuchlimi yoki zaifmi?
A
Parol: qwerty123
B
Parol: Barsik (mushuk ismi)
C
Parol-ibora: cloud-apricot-river-7
D
E-mail va o‘yinlar uchun bitta paroldan foydalanish
E
E-mailingiz uchun 2FA’ni yoqish
F
Monitorga yopishtirilgan parolli qog‘oz
K yoki Z deb yozing
K = kuchli / xavfsiz odat
Z = zaif / xavfli odat
Bonus: har bir zaifini tuzating.
0x10 · ZAXIRA VA TIKLASH
Zaxira nusxaning uch turi
TURI
Nima nusxalanadi
Tezlik va joy
Tiklash uchun kerak
To‘liq
Har safar hamma narsa
Eng sekin, eng ko‘p joy
Faqat oxirgi to‘liq nusxa
Inkremental
Faqat oxirgi har qanday zaxiradan keyin o‘zgargan narsa
Eng tez, eng kam joy
To‘liq nusxa + undan keyingi barcha inkremental
Differensial
Oxirgi to‘liq zaxiradan keyin o‘zgargan hamma narsa
O‘rtacha
To‘liq nusxa + oxirgi differensial
Zaxira nusxa = ma’lumotning yo‘qolgandan keyin tiklash uchun alohida saqlanadigan qo‘shimcha nusxasi.
0x11 · ZAXIRA VA TIKLASH
3-2-1 zaxira qoidasi
01
3 ta nusxa
Asl nusxa va ikkita zaxira.
02
2 xil vosita
Masalan, noutbuk SSD’si va tashqi disk.
03
1 ta nusxa boshqa joyda
Bulutda yoki boshqa binoda — yong‘in va o‘g‘irlikdan xavfsiz.
Va tekshiring: hech qachon tiklanmagan zaxira — faqat umid. Har oy bitta faylni tiklab ko‘ring.
0x12 · ZAXIRA VA TIKLASH
Ma’lumotni tiklash: uni qaytarib olish
To‘xtang
Ustidan yozilmasligi uchun qurilmani ishlatmang
→
Aniqlang
Nima va qachon yo‘qoldi?
→
Tiklang
Zaxiradan qaytarib nusxalang
→
Tekshiring
Fayllarni oching: ular to‘liqmi?
→
Oldini oling
Qayta takrorlanmasligi uchun sababni bartaraf eting
Tezkor najot
Savat (Recycle Bin)
Google Docs va OneDrive’dagi versiyalar tarixi
Xatodan so‘ng darhol “Bekor qilish” (Undo)
Zaxira bo‘lmaganda
Fayl tiklash dasturlari o‘chirilgan fayllarni topishi mumkin
Buzilgan disklar uchun mutaxassis laboratoriyasi kerak — sekin va qimmat
0x13 · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Zaxira detektivi
01
To‘lov talab qiluvchi dastur barcha fayllaringizni qulfladi. Sizni nima qutqaradi?
02
Har kuni qilish uchun qaysi zaxira turi eng tez?
03
3-2-1 qoidasi nechta nusxani talab qiladi?
04
Noutbuk bilan bitta sumkada saqlanadigan fleshka boshqa joydagi zaxirami?
05
Kecha Google Doc’dagi bir xatboshini o‘chirib yubordingiz. Uni qanday qaytarasiz?
06
Nega fayllarni adashib o‘chirgandan keyin diskdan foydalanishni to‘xtatish kerak?
0x14 · JISMONIY XAVFSIZLIK
Jismoniy xavfsizlik: uskunalarni himoya qilish
Qulflar va kirish kartalari
Server xonalari va laboratoriyalar faqat ruxsatli odamlarga ochiladi.
Kameralar va qo‘riqchilar
Videokuzatuv va xodimlar kim kirib-chiqishini kuzatadi.
Ekran qulfi
Ketayotganda ekranni qulflang: Windows tugmasi + L.
Qurilmani yoningizda saqlang
Telefon yoki noutbukni qarovsiz qoldirmang; kabel qulfidan foydalaning.
Elektr va yong‘indan himoya
UPS, kuchlanish himoyachilari, tutun sezgichlari, o‘t o‘chirgichlar.
Xavfsiz yo‘q qilish
Eski disklarni tozalang yoki yo‘q qiling; shaxsiy ma’lumotli qog‘ozlarni maydalang.
0x15 · KUNDALIK ODATLAR
Ma’lumotingizni himoya qiladigan o‘n soniyalik odatlar
✓
QILING
Yangilanishlarni kelishi bilan o‘rnating
Har safar o‘rningizdan turganda ekranni qulflang
E-mail va bank uchun 2FA’ni yoqing
Avtomatik zaxiralang va tekshirib turing
✗
QILMANG
Kutilmagan xabarlardagi havolalarni bosmang
Topib olgan yoki sizga berilgan fleshkalarni ulamang
Noma’lum saytlardan «buzilgan» dasturlarni o‘rnatmang
Parol yoki bir martalik kodlarni ulashmang
0x16 · 5-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi himoya mos?
A
O‘g‘ri noutbukni o‘g‘irlaydi, lekin undagi birorta faylni o‘qiy olmaydi.
B
Sizib chiqqan parolning o‘zi e-mailingizni ochishga yetmaydi.
C
Qattiq disk buzilgandan keyin maktab barcha baholarni tushlikkacha tiklaydi.
D
Server xonasiga faqat kirish kartasi bor xodimlar kira oladi.
E
Elektr uzildi, lekin server xavfsiz o‘chdi.
F
Eski qattiq disk sotilishidan oldin maxsus dastur bilan tozalanadi.
Tanlang
• Shifrlash
• Ikki bosqichli autentifikatsiya
• Zaxira va tiklash
• Kirishni nazorat qilish
• UPS
• Xavfsiz yo‘q qilish
0x17 · HAYOTDA
Atrofingizdagi ma’lumotlar xavfsizligi
BANK
Click yoki Payme orqali to‘lash
→ SMS kodlar (2FA) + shifrlash
DAVLAT
OneID bilan my.gov.uz’ga kirish
→ Shaxsni tekshirish + kirishni nazorat qilish
MAKTAB
Elektron jurnal barcha baholarni saqlaydi
→ Parollar + kundalik zaxira
SHIFOXONA
Tarmoqdagi bemor yozuvlari
→ Kirish huquqlari + shifrlash
BIZNES
To‘lov talab qiluvchi dasturga uchragan kompaniya
→ Oflayn zaxiralar vaziyatni qutqaradi
SIZ
Telefoningiz
→ Ekran qulfi + shifrlash + bulutli zaxira
0x18 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
C, I va A harflari nimani anglatadi?
02
Ma’lumotlar xavfsizligiga to‘rtta tahdidni ayting.
03
Qurt virusdan nimasi bilan farq qiladi?
04
Ochiq matn, shifrlangan matn va kalit nima?
05
Kuchli parolning uchta qoidasini ayting.
06
2FA hisobni qanday himoya qiladi?
07
3-2-1 zaxira qoidasini tushuntiring.
08
Uchta jismoniy xavfsizlik chorasini ayting.
0x19 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Ma’lumotingizga ikkita tahdidni ayting — biri odamlar sababli, biri baxtsiz hodisa yoki tabiat sababli.
2
Zaif “samarkand” parolini kuchli parolga aylantiring va nimani o‘zgartirganingizni tushuntiring.
3
Noutbukingizda bitiruv loyihangiz bor. 3-2-1 qoidasiga mos zaxira rejasini yozing.