⌂Barcha darslar1 / 1 15 · Ma’lumotlar xavfsizligi — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

15-ma’ruza · Ma’lumotlar xavfsizligi

2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 9-MAVZU

Ma’lumotlar

xavfsizligi

Ma’lumotni himoyalash: tahdidlar, shifrlash, parollar, zaxira nusxalar va qulflar

CIA · AES · 2FA · 3-2-1

Himoya

Shifrlash

Parollar

Zaxira

Ma’lumotingiz uchun to‘rtta qalqon

15-MA’RUZA · 2 SOAT

0x01 · ISINISH

Telefoningiz avtobusda yo‘qoldi. Endi nima bo‘ladi?

Begona odam telefoningizda nimalarni ko‘rishi mumkin — va siz nimani butunlay yo‘qotasiz?

Hozircha noto‘g‘ri javob yo‘q. Dars oxirida bunga qaytamiz.

O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)

1 Telefoningizdagi qaysi ma’lumot eng shaxsiy?

2 Hozir uni nima himoya qilyapti?

3 Birinchi o‘n daqiqada nima qilgan bo‘lardingiz?

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

1

Tushuntirish — ma’lumotlar xavfsizligi nima ekanini maxfiylik, yaxlitlik va mavjudlik orqali.

2

Aniqlash — ma’lumotga tahdidlarni: zararli dasturlar, fishing, xakerlik, inson xatosi va ofatlar.

3

Tasvirlash — shifrlash ma’lumotni qanday himoya qilishini, simmetrik va ochiq kalitli misollar bilan.

4

Yaratish — kuchli parollar va ikki bosqichli autentifikatsiya hamda parol menejerlaridan foydalanish.

5

Rejalashtirish — 3-2-1 qoidasi bo‘yicha zaxira nusxalar va ma’lumotni tiklash qadamlarini.

6

Qo‘llash — qurilmalar, xonalar va eski saqlash vositalariga jismoniy xavfsizlik choralarini.

0x03 · MA’LUMOTLAR XAVFSIZLIGI NIMA?

CIA uchligi: ma’lumotlar xavfsizligining uch maqsadi

Ma’lumotlar xavfsizligi = raqamli axborotni butun hayoti davomida ruxsatsiz kirish, o‘zgartirish yoki yo‘qolishdan himoya qilish.

Maxfiylik

Ma’lumotni faqat ruxsat berilganlar ko‘radi. Misol: baholaringizni faqat siz va o‘qituvchingiz ko‘radi.

Yaxlitlik

Ma’lumot to‘g‘ri va to‘liq qoladi; uni hech kim ruxsatsiz o‘zgartirmaydi. Misol: bahoni yashirincha o‘zgartirib bo‘lmaydi.

Mavjudlik

Ma’lumot kerak bo‘lganda mavjud. Misol: elektron jurnal imtihon kuni ishlaydi.

Eslab qoling: har bir xavfsizlik chorasi C, I yoki A dan kamida bittasini himoya qiladi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · CIA UCHLIGI
Bitta yo‘qolgan telefon C, I va A ni buzadi
Maxfiylik · yaxlitlik · mavjudlik.

0x04 · MA’LUMOTLAR XAVFSIZLIGI NIMA?

Biz nimani himoya qilyapmiz?

Shaxsiy ma’lumotlar

Ism, pasport raqami, manzil, telefon raqami, rasmlar.

Moliyaviy ma’lumotlar

Bank karta raqamlari, to‘lov ilovalari, maosh ma’lumotlari.

Tibbiy yozuvlar

Tashxislar, tahlil natijalari, retseptlar.

O‘qish va ish yozuvlari

Baholar, imtihon ishlari, hisobotlar, shartnomalar.

G‘oyalar va ijodiy ishlar

Loyihalar, dizaynlar, dastur kodi, tadqiqotlar.

Kirish ma’lumotlari

Login, parol va bir martalik kodlar — qolgan hamma narsaning kalitlari.

0x05 · TAHDIDLAR

Ma’lumotlar xavfsizligiga tahdidlar

Zararli dasturlar

Ma’lumotni buzadigan yoki o‘g‘irlaydigan virus, qurt, troyan va josus dasturlar.

To‘lov talab qiluvchi dastur

Fayllaringizni qulflab, ochish uchun pul talab qiladi.

Fishing

Parol yoki pulni aldab olishga qaratilgan soxta xabarlar.

Xakerlik

Tizimlarga ruxsatsiz buzib kirish.

Zaif parollar

Oson topiladigan, qayta ishlatilgan yoki sizib chiqqan parollar.

Inson xatosi

Fayllarni o‘chirib yuborish, ma’lumotni noto‘g‘ri odamga yuborish.

Ofatlar va nosozliklar

Yong‘in, suv toshqini, elektr uzilishi va buzilgan qattiq disklar.

O‘g‘irlik va yo‘qotish

O‘g‘irlangan yoki yo‘qolgan telefon, noutbuk va fleshkalar.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · FISHING
Fishing xabarini aniqlang
Shoshiltirish · qo‘rqitish · g‘alati havola · kod so‘rash.

0x06 · TAHDIDLAR

Zararli dasturlar: olti turi

TURI

Qanday ishlaydi

Ogohlantiruvchi belgi

Virus

Faylga yopishadi; fayl ochilganda tarqaladi

Fayllar o‘zgaradi yoki ochilmaydi

Qurt (worm)

Tarmoq orqali o‘zini o‘zi ko‘paytiradi

Tarmoq birdan sekinlashadi

Troyan oti

Foydali dastur bo‘lib ko‘rinadi

Noma’lum saytdan “bepul” ilova

Josus dastur

Sizni yashirincha kuzatib, ma’lumot o‘g‘irlaydi

Hisoblaringizdan sizsiz foydalanilgan

To‘lov talab qiluvchi

Fayllaringizni shifrlab, to‘lov talab qiladi

Pul so‘ragan xabar

Reklama dasturi

Ekranni keraksiz reklamalar bilan to‘ldiradi

Hamma joyda qalqib chiquvchi oynalar

Himoya: antivirus, yangilanishlar va ilovalarni faqat rasmiy do‘konlardan o‘rnatish.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · ZARARLI DASTURLAR
Virusmi yoki qurt: zararli dastur qanday tarqaladi
Virusga odam kerak · qurtga yordam kerak emas.
▶ INTERAKTIV
TAHDIDLAR
Tahdidni aniqlang

0x07 · 1-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Tahdidni nomlang

A

Noma’lum saytdagi bepul o‘yin kontaktlaringizni yashirincha begona odamga yuboradi.

B

Maktab kompyuteridagi barcha fayllar qulflangan va “Ochish uchun to‘lang” degan xabar chiqqan.

C

O‘quvchi sinf loyihasining yagona nusxasini adashib o‘chirib yuboradi.

D

SMS sizdan g‘alati saytda “kartangizni tasdiqlash”ni so‘raydi.

E

Kafe stolida qoldirilgan noutbuk g‘oyib bo‘ladi.

F

Dastur kompyuter xonasidagi barcha kompyuterlarga o‘zi tarqaladi.

Tanlang

• Troyan / josus dastur

• To‘lov talab qiluvchi dastur

• Inson xatosi

• Fishing

• O‘g‘irlik va yo‘qotish

• Qurt (worm)

0x08 · SHIFRLASH

Shifrlash: ma’lumotni kalit bilan chalkashtirish

Ochiq matn

“Soat 5 da uchrashamiz”

→

Shifrlash

algoritm + kalit

→

Shifrlangan matn

“Xq7#pL2@…” — kalitsiz foydasiz

→

Deshifrlash

to‘g‘ri kalit uni qaytaradi

→

Ochiq matn

yana “Soat 5 da uchrashamiz”

Simmetrik shifrlash

Bitta umumiy maxfiy kalit qulflaydi va ochadi.

Tez; fayl va disklar uchun. Misol: AES.

Ochiq kalitli shifrlash

Ochiq kalit qulflaydi; faqat yopiq kalit ochadi.

HTTPS va xavfsiz e-mail uchun. Misol: RSA.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · SHIFRLASH
Ochiq va yopiq kalit amalda
Ochiq kalit bilan qulflang, yopiq kalit bilan oching.

0x09 · SHIFRLASH

Sinab ko‘ring: Sezar shifri

Qanday ishlaydi

har bir harfni 3 o‘ringa suring

• A → D B → E C → F … X → A

• DATA → GDWD

• Kalit — 3 soni.

• Yuliy Sezar undan taxminan 2 000 yil oldin foydalangan.

Topshiriq

deshifrlash uchun 3 o‘ringa orqaga suring

• Deshifrlang: VHFXUH

• Deshifrlang: KHOOR

• Ismingizni shifrlang.

• Nega bu shifrni buzish oson?

Bugun: AES kabi haqiqiy shifrlar shunchalik uzun kalitlardan foydalanadiki, ularni topishga milliardlab yillar kerak bo‘ladi.

▶ INTERAKTIV
SHIFRLASH
Sezar shifrini shifrlang va buzing
Xabarni chalkashtirish uchun kalitni o‘zgartiring — keyin shifrni buzuvchi bo‘ling.

0x0A · SHIFRLASH

Atrofingizdagi shifrlash

HTTPS saytlar

Manzil satridagi qulf belgisi: siz va sayt orasidagi ma’lumot shifrlangan.

Xavfsiz xabarlar

Uchdan-uchga shifrlash: faqat jo‘natuvchi va qabul qiluvchi o‘qiydi.

Qurilma shifrlash

Telefon va noutbuklar (m-n, BitLocker) butun diskni shifrlaydi.

Wi-Fi xavfsizligi

WPA2 / WPA3 tarmog‘ingiz radiosignalini shifrlaydi.

Asosiy g‘oya: shifrlangan diskli o‘g‘irlangan noutbuk o‘g‘riga mashinani beradi — ma’lumotingizni emas.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x0B · 2-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Shifrlash bo‘yicha tekshiruv

01

Shifrlangan matn nima?

02

Qaysi shifrlash turi bitta umumiy maxfiy kalitdan foydalanadi?

03

3 ga suriladigan Sezar shifri bilan deshifrlang: FRGH

04

Veb-manzil yonidagi qulf belgisi nimani bildiradi?

05

Nega shifrlangan noutbuk o‘g‘irlansa, xavfsizroq?

06

Ochiq kalitmi yoki yopiq kalit — qaysi birini sir saqlash kerak?

0x0C · PAROL XAVFSIZLIGI

Parolni nima kuchli qiladi?

01

Uzun

12 va undan ortiq belgi. 4 ta tasodifiy so‘zdan iborat parol-ibora uzun va eslab qolish oson.

02

Aralash

Katta va kichik harflar, raqamlar va belgilar.

03

Takrorlanmas

Har bir hisob uchun alohida parol.

04

Kutilmagan

Ism, tug‘ilgan kun, 123456, qwerty yoki “password” emas.

05

Maxfiy

Hech kimga aytilmaydi, monitorga yopishtirilmaydi.

06

Sizib chiqsa, o‘zgartiriladi

Sayt ma’lumot sizib chiqqanini xabar qilsa, darhol o‘zgartiring.

0x0D · PAROL XAVFSIZLIGI

Uni topish qancha vaqt oladi?

PAROL

Nega

Taxminiy topish vaqti

123456

U barcha keng tarqalgan parollar ro‘yxatida bor

Bir zumda

aziza2008

Ism va yil — ma’lum qolip

Soniyalar–daqiqalar

Tashkent2024!

Uzunroq, lekin baribir so‘z, yil va belgi

Soatlar–kunlar

blue-river-samarkand-72

Uzun, tasodifiy so‘zlar — qolipsiz

Asrlar

Izoh: tez kompyuter taxmin qilishi uchun taxminiy baholar; haqiqiy vaqt farq qiladi.

▶ INTERAKTIV
PAROL XAVFSIZLIGI
Bu parol qanchalik kuchli?
Mashq parollarini yozing va taxminiy buzish vaqti qanday o‘zgarishini kuzating.

0x0E · PAROL XAVFSIZLIGI

Paroldan tashqari: 2FA va parol menejerlari

Ikki bosqichli autentifikatsiya

bu siz ekaningizni ikki xil isboti

• Siz BILADIGAN narsa: parol yoki PIN

• Sizda BOR narsa: telefondagi kod yoki xavfsizlik kaliti

• SIZ o‘zingiz: barmoq izi yoki yuz

• Endi o‘g‘irlangan parolning o‘zi yetmaydi.

Parol menejerlari

barcha parollaringiz uchun bitta kuchli seyf

• Barcha parollarni shifrlab saqlaydi

• Siz uchun uzun tasodifiy parollar yaratadi

• Siz faqat bitta bosh parolni eslab qolasiz

• Misollar: Bitwarden hamda telefon va brauzerlarga o‘rnatilgan menejerlar

Oltin qoida: bir martalik kodni hech kimga aytmang — hatto “bank”ka ham.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · IKKI BOSQICHLI AUTENTIFIKATSIYA
2FA o‘g‘irlangan parolni to‘xtatadi
Siz biladigan narsa + sizda bor narsa.

0x0F · 3-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Kuchlimi yoki zaifmi?

A

Parol: qwerty123

B

Parol: Barsik (mushuk ismi)

C

Parol-ibora: cloud-apricot-river-7

D

E-mail va o‘yinlar uchun bitta paroldan foydalanish

E

E-mailingiz uchun 2FA’ni yoqish

F

Monitorga yopishtirilgan parolli qog‘oz

K yoki Z deb yozing

K = kuchli / xavfsiz odat

Z = zaif / xavfli odat

Bonus: har bir zaifini tuzating.

0x10 · ZAXIRA VA TIKLASH

Zaxira nusxaning uch turi

TURI

Nima nusxalanadi

Tezlik va joy

Tiklash uchun kerak

To‘liq

Har safar hamma narsa

Eng sekin, eng ko‘p joy

Faqat oxirgi to‘liq nusxa

Inkremental

Faqat oxirgi har qanday zaxiradan keyin o‘zgargan narsa

Eng tez, eng kam joy

To‘liq nusxa + undan keyingi barcha inkremental

Differensial

Oxirgi to‘liq zaxiradan keyin o‘zgargan hamma narsa

O‘rtacha

To‘liq nusxa + oxirgi differensial

Zaxira nusxa = ma’lumotning yo‘qolgandan keyin tiklash uchun alohida saqlanadigan qo‘shimcha nusxasi.

0x11 · ZAXIRA VA TIKLASH

3-2-1 zaxira qoidasi

01

3 ta nusxa

Asl nusxa va ikkita zaxira.

02

2 xil vosita

Masalan, noutbuk SSD’si va tashqi disk.

03

1 ta nusxa boshqa joyda

Bulutda yoki boshqa binoda — yong‘in va o‘g‘irlikdan xavfsiz.

Va tekshiring: hech qachon tiklanmagan zaxira — faqat umid. Har oy bitta faylni tiklab ko‘ring.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · 3-2-1 QOIDASI
Yong‘in 3-2-1 qoidasini sinaydi
3 nusxa · 2 vosita · 1 boshqa joyda.
▶ INTERAKTIV
ZAXIRA VA TIKLASH
Falokat! Zaxiradan tiklang
Inkremental yoki differensial zaxirani tanlang, falokat kunini belgilang, keyin aynan kerakli zaxiralarni tanlang.

0x12 · ZAXIRA VA TIKLASH

Ma’lumotni tiklash: uni qaytarib olish

To‘xtang

Ustidan yozilmasligi uchun qurilmani ishlatmang

→

Aniqlang

Nima va qachon yo‘qoldi?

→

Tiklang

Zaxiradan qaytarib nusxalang

→

Tekshiring

Fayllarni oching: ular to‘liqmi?

→

Oldini oling

Qayta takrorlanmasligi uchun sababni bartaraf eting

Tezkor najot

Savat (Recycle Bin)

Google Docs va OneDrive’dagi versiyalar tarixi

Xatodan so‘ng darhol “Bekor qilish” (Undo)

Zaxira bo‘lmaganda

Fayl tiklash dasturlari o‘chirilgan fayllarni topishi mumkin

Buzilgan disklar uchun mutaxassis laboratoriyasi kerak — sekin va qimmat

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · MA’LUMOTNI TIKLASH
Nega diskdan foydalanishni to‘xtatish kerak?
O‘chirilgan — yo‘q qilingan degani emas, toki ustidan yozilmaguncha.
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x13 · 4-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Zaxira detektivi

01

To‘lov talab qiluvchi dastur barcha fayllaringizni qulfladi. Sizni nima qutqaradi?

02

Har kuni qilish uchun qaysi zaxira turi eng tez?

03

3-2-1 qoidasi nechta nusxani talab qiladi?

04

Noutbuk bilan bitta sumkada saqlanadigan fleshka boshqa joydagi zaxirami?

05

Kecha Google Doc’dagi bir xatboshini o‘chirib yubordingiz. Uni qanday qaytarasiz?

06

Nega fayllarni adashib o‘chirgandan keyin diskdan foydalanishni to‘xtatish kerak?

0x14 · JISMONIY XAVFSIZLIK

Jismoniy xavfsizlik: uskunalarni himoya qilish

Qulflar va kirish kartalari

Server xonalari va laboratoriyalar faqat ruxsatli odamlarga ochiladi.

Kameralar va qo‘riqchilar

Videokuzatuv va xodimlar kim kirib-chiqishini kuzatadi.

Ekran qulfi

Ketayotganda ekranni qulflang: Windows tugmasi + L.

Qurilmani yoningizda saqlang

Telefon yoki noutbukni qarovsiz qoldirmang; kabel qulfidan foydalaning.

Elektr va yong‘indan himoya

UPS, kuchlanish himoyachilari, tutun sezgichlari, o‘t o‘chirgichlar.

Xavfsiz yo‘q qilish

Eski disklarni tozalang yoki yo‘q qiling; shaxsiy ma’lumotli qog‘ozlarni maydalang.

0x15 · KUNDALIK ODATLAR

Ma’lumotingizni himoya qiladigan o‘n soniyalik odatlar

✓

QILING

Yangilanishlarni kelishi bilan o‘rnating

Har safar o‘rningizdan turganda ekranni qulflang

E-mail va bank uchun 2FA’ni yoqing

Avtomatik zaxiralang va tekshirib turing

✗

QILMANG

Kutilmagan xabarlardagi havolalarni bosmang

Topib olgan yoki sizga berilgan fleshkalarni ulamang

Noma’lum saytlardan «buzilgan» dasturlarni o‘rnatmang

Parol yoki bir martalik kodlarni ulashmang

0x16 · 5-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi himoya mos?

A

O‘g‘ri noutbukni o‘g‘irlaydi, lekin undagi birorta faylni o‘qiy olmaydi.

B

Sizib chiqqan parolning o‘zi e-mailingizni ochishga yetmaydi.

C

Qattiq disk buzilgandan keyin maktab barcha baholarni tushlikkacha tiklaydi.

D

Server xonasiga faqat kirish kartasi bor xodimlar kira oladi.

E

Elektr uzildi, lekin server xavfsiz o‘chdi.

F

Eski qattiq disk sotilishidan oldin maxsus dastur bilan tozalanadi.

Tanlang

• Shifrlash

• Ikki bosqichli autentifikatsiya

• Zaxira va tiklash

• Kirishni nazorat qilish

• UPS

• Xavfsiz yo‘q qilish

0x17 · HAYOTDA

Atrofingizdagi ma’lumotlar xavfsizligi

BANK

Click yoki Payme orqali to‘lash

→ SMS kodlar (2FA) + shifrlash

DAVLAT

OneID bilan my.gov.uz’ga kirish

→ Shaxsni tekshirish + kirishni nazorat qilish

MAKTAB

Elektron jurnal barcha baholarni saqlaydi

→ Parollar + kundalik zaxira

SHIFOXONA

Tarmoqdagi bemor yozuvlari

→ Kirish huquqlari + shifrlash

BIZNES

To‘lov talab qiluvchi dasturga uchragan kompaniya

→ Oflayn zaxiralar vaziyatni qutqaradi

SIZ

Telefoningiz

→ Ekran qulfi + shifrlash + bulutli zaxira

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x18 · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

C, I va A harflari nimani anglatadi?

02

Ma’lumotlar xavfsizligiga to‘rtta tahdidni ayting.

03

Qurt virusdan nimasi bilan farq qiladi?

04

Ochiq matn, shifrlangan matn va kalit nima?

05

Kuchli parolning uchta qoidasini ayting.

06

2FA hisobni qanday himoya qiladi?

07

3-2-1 zaxira qoidasini tushuntiring.

08

Uchta jismoniy xavfsizlik chorasini ayting.

0x19 · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.

1

Ma’lumotingizga ikkita tahdidni ayting — biri odamlar sababli, biri baxtsiz hodisa yoki tabiat sababli.

2

Zaif “samarkand” parolini kuchli parolga aylantiring va nimani o‘zgartirganingizni tushuntiring.

3

Noutbukingizda bitiruv loyihangiz bor. 3-2-1 qoidasiga mos zaxira rejasini yozing.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.