ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
16-ma’ruza · Internet va WWW
2 qismdan 1-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 14-BOB
Ma’lumotlar uzatish
va tarmoqlar
Kompyuterlar qanday aloqa qiladi va dunyoni bog‘laydi
Har bir kompyuter boshqa hammasi bilan bog‘langan: to‘rsimon
16-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM
0x01 · ISINISH
Xabaringiz boshqa shahardagi do‘stingizga yetib bordi. Qanday qilib?
Siz
Do‘st
? ? ?
Yo‘lni chizing: xabar qaysi qurilma, kabel yoki signallardan o‘tishi mumkin?
Telefon · Wi-Fi router · kabellar · minoralar · sun’iy yo‘ldoshlar · serverlar
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)
1.Kim jo‘natuvchi, kim qabul qiluvchi?
2.Ular orasida xabarni nima olib boradi?
3.Nega ikkala telefon bir xil qoidalarga amal qilishi kerak?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Aytish — ma’lumotlar uzatishning beshta elementini va modem nima qilishini tushuntirish.
2
Taqqoslash — LAN, MAN, WAN, Internet va intranetni.
3
Farqlash — mijoz-server, bir rangli (peer-to-peer) va qo‘shimcha qiymatli tarmoqlarni.
4
Chizish va baholash — oltita tarmoq topologiyasini.
5
Tasvirlash — tarmoq muhitlari, protokollar va tarmoqlarning kundalik qo‘llanilishini.
0x03 · MA’LUMOTLAR UZATISH
Ma’lumotlar uzatish: beshta element
Ma’lumotlar uzatish = ikki joy o‘rtasida axborotni elektron uzatish.
Jo‘natuvchi
Qabul qiluvchi
Muhit (sim yoki radioto‘lqinlar)
Xabar
Protokol
Protokol
Xabar
axborot: matn, rasm, audio, video
Jo‘natuvchi
uni yaratib jo‘natadigan qurilma
Qabul qiluvchi
uni qabul qiladigan qurilma
Muhit
u o‘tadigan kanal
Protokol
ikki tomon amal qiladigan qoidalar
Darslikdagi 14.1-rasm asosida qayta chizilgan
0x04 · MODEM
Modem: raqamli ↔ analog
Modemlar orqali ma’lumot uzatish — darslik, 14.2-rasm
Modulyatsiya
raqamli → analog
jo‘natuvchida, ma’lumot telefon liniyasidan o‘tishi uchun
Demodulyatsiya
analog → raqamli
qabul qiluvchida, kompyuter uni tushunishi uchun
MOdulyator + DEModulyator. Ikkala kompyuterga ham kerak.
Tezlik: sekundiga bitlarda (bps) o‘lchanadi
Turi: ichki (kengaytirish platasida) yoki tashqi (COM portga kabel bilan)
0x05 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Aloqa elementlarini belgilang
Aziz Wi-Fi tarmog‘i orqali o‘qituvchisiga e-mail bilan surat yuboradi.
1.Xabar nima?
2.Jo‘natuvchi kim/nima? Qabul qiluvchi-chi?
3.Muhit nima?
4.Ikkala qurilma bir-birini nima tufayli tushunadi?
To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri?
5.Modulyatsiya raqamli signallarni analog signallarga aylantiradi.
6.Modem faqat jo‘natuvchi kompyuterga kerak.
7.Modem tezligi sekundiga bitlarda o‘lchanadi.
0x06 · KOMPYUTER TARMOQLARI
Tarmoqlar: resurs va ma’lumot bo‘lishish
Kompyuter tarmoqlari
Geografik hudud bo‘yicha
Kompyuterlardan foydalanish usuli bo‘yicha
LAN Lokal tarmoq
MAN Shahar tarmog‘i
WAN Global (keng hududli) tarmoq
Internet xalqaro tarmoq
Intranet yopiq, bitta tashkilot
CSN Mijoz-server tarmog‘i
PPN Bir rangli (peer-to-peer) tarmoq
VAN Qo‘shimcha qiymatli tarmoq
Tarmoqda shaxsiy kompyuterlar, mini-kompyuterlar va meynfreymlar aralash bo‘lishi mumkin.
0x07 · KOMPYUTER TARMOQLARI
LAN, MAN va WAN: masofaga bog‘liq
WAN · mamlakat, qit’a
MAN · shahar, 5–50 km
LAN
bino, uy
| LAN | MAN | WAN |
Qamrovi | bino yoki uy | shahar (5–50 km) | mamlakat yoki qit’a |
Muhit | o‘ralgan juftlik, koaksial kabel | optik tola, mis sim | telefon liniyasi, mikroto‘lqin, yo‘ldosh |
Tezlik | juda tez | o‘rtacha | sekin |
Misol | maktab kompyuter xonasi | shahar kabel TV tarmog‘i | firma LAN’larini mamlakatlararo bog‘lash |
Router LAN’larni bog‘laydi va paketlarni to‘g‘ri manzilga yo‘naltiradi.
0x08 · INTERNET
Internet: tarmoqlar tarmog‘i
Global tarmoq bo‘lib, TCP/IP kabi protokollar yordamida resurs va axborotni bo‘lishadi.
Qabul qiluvchi oflayn bo‘lsa ham ishlaydi. Manzil: username@hostname
Onlayn chat
Birga-bir; ikkalasi ham onlayn bo‘lishi kerak
Onlayn xarid
Tovar tanlash uchun savat, to‘lash uchun elektron pul
Usenet
Mavzu bo‘yicha fikr almashish uchun yangiliklar guruhlari
+ Afzalliklari
Axborot istalgan mavzuda · Mavjudlik istalgan vaqtda · Arzonlik — e-mail pochtadan arzon
− Kamchiliklari
Xakerlik — shaxsiy ma’lumotlarga noqonuniy kirish · Viruslar saqlangan axborotni yo‘q qiladi · Ommaviy e-mail — keraksiz reklama
0x09 · INTRANET
Intranet: Internetning yopiq “qarindoshi”
BITTA TASHKILOT
firewall
begona: faqat ruxsat bilan
Foydalanadi: TCP/IP, HTTP
Tunnellash maxfiy xabarlarni yuboradi
Firewall axborotni himoya qiladi
+ Afzalliklari
•Kompaniya axborotiga tez kirish
•Xodimlar oson muloqot qiladi
•Internetga qaraganda o‘rnatish osonroq
0x0A · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi tarmoq?
Bitta maktab binosidagi o‘ttizta kompyuter bitta printerdan birga foydalanadi.
Kabel TV tarmog‘i bitta shahar bo‘ylab uylarni bog‘laydi.
Kompaniya Toshkent, Dubay va Londondagi ofislarini bog‘laydi.
Bankning ichki yangiliklar saytini faqat uning xodimlari ocha oladi.
Boshqa mamlakatdagi do‘stingizga e-mail yuborasiz.
Tanlang
LAN
MAN
WAN
Internet
Intranet
0x0B · TARMOQ ARXITEKTURALARI
Mijoz-server va peer-to-peer
Mijoz-server tarmog‘i (CSN)
mijozlar: so‘rov yuboradi
server: bajaradi, javob beradi
+ xavfsiz, markaziy ma’lumot, oson yangilash
− server ishdan chiqsa hammasi to‘xtaydi; tirbandlik
Peer-to-peer tarmoq (PPN)
+ arzonroq, soddaroq — server yo‘q
− kamroq xavfsiz; kattalashgan sari sekinlashadi
0x0C · TARMOQ ARXITEKTURALARI
VAN: biznes ma’lumotlari uchun tarmoq
A kompaniya
VAN
B kompaniya
XML ma’lumot
EDI ma’lumot
Qo‘shimcha qiymatli xizmatlar
m-n, XML ma’lumotni EDI formatiga o‘tkazish
Xatolarni aniqlash va tuzatish
yuborilgan ma’lumotdagi xatolarni topib tuzatadi
Protokolni o‘zgartirish
protokol konvertori xabarni bir protokoldan boshqasiga o‘tkazadi
0x0D · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
CSN, PPN yoki VAN?
A
Mijozlar ham, serverlar ham yo‘q — hamma kompyuter teng.
B
Bitta markaziy kompyuter ishdan chiqsa, butun tarmoq to‘xtaydi.
C
Kompaniyalar EDI yordamida biznes ma’lumotlari almashadi.
D
U arzonroq, chunki markaziy server kerak emas.
E
Bitta mashinadagi muhim ma’lumotga faqat ruxsatli odamlar kira oladi.
F
U xabarni bir protokoldan boshqasiga o‘tkazadi.
0x0E · TARMOQ TOPOLOGIYALARI
Topologiya: tarmoqning shakli
Kompyuterlar (tugunlar) qanday joylashgani va kabel yoki tola bilan qanday bog‘langani.
Shina
Yulduz
Hub
Halqa
To‘rsimon
Ierarxik (daraxt)
Gibrid
0x0F · TARMOQ TOPOLOGIYALARI
Shina va yulduz
Chiziqli shina
Barcha tugunlar bitta magistral kabelni bo‘lishadi. Xabarni har bir tugun oladi; faqat adresat uni qayta ishlaydi.
•Eng kam kabel
•O‘rnatish oddiy
•Bitta kompyuter buzilsa, qolganlari to‘xtamaydi
•Magistral buzilsa, hammasi ishdan chiqadi
•Kompyuter qo‘shilgan sari sekinlashadi
•Nosozliklarni tuzatish qiyin
Yulduz
Hub
Barcha tugunlar markaziy hubga ulanadi; hub xabarlarni uzatadi va nosoz tugunlarni aniqlaydi.
•Xatoni aniqlash oson
•Bitta kompyuter buzilsa, qolganlari to‘xtamaydi
•O‘rnatish oson
•Hub buzilsa, tarmoq ishdan chiqadi
•Ko‘proq kabel kerak
•Hub narxni oshiradi
0x10 · TARMOQ TOPOLOGIYALARI
Halqa va to‘rsimon
Halqa
Har bir tugun ikki qo‘shniga ulanadi. Ma’lumot soat yo‘nalishida harakatlanadi; har bir tugun takrorlagichi uni uzatadi.
•Har bir tugunga teng kirish
•Tugun qo‘shish sekinlashtirmaydi
•Sozlash oson
•Qurish qimmat
•Bitta tugun buzilsa, boshqalarga ta’sir qiladi
To‘rsimon
Har bir kompyuter boshqa hammasiga ulanadi. Xabarlar ko‘p yo‘ldan borishi mumkin.
•Eng ishonchli yetkazish
•Eng kam tirbandlik
•Juda qimmat
•Sozlash va o‘rnatish qiyin
aloqalar = n(n − 1) ÷ 2
0x11 · TARMOQ TOPOLOGIYALARI
Ierarxik (daraxt) va gibrid
Ierarxik (daraxt)
Tepada ildiz tugun; har bir quyi tugunning bitta otasi bor. Aloqalar = tugunlar − 1.
•Ko‘pchilik apparat va dasturlar qo‘llaydi
•Ma’lumot tugunlarga samarali yetadi
•Ildiz buzilsa, tarmoq ishdan chiqadi
•Sozlash qiyin
Gibrid
Ikki xil topologiya birlashtirilgan, m-n, shinaga ulangan halqa. (Ikki halqa birlashsa — gibrid EMAS.)
•Eng samarali: eng yaxshi xususiyatlarni birlashtiradi
•Eng murakkab
•O‘rnatish va sozlash qiyin
0x12 · TARMOQ TOPOLOGIYALARI
Topologiyalar bir qarashda
| Shina | Yulduz | Halqa | To‘rsimon | Daraxt | Gibrid |
Asosi | bitta magistral kabel | markaziy hub | yopiq halqa | har bir juftlik orasida aloqa | ildiz tugun | ikki xil topologiya |
Bitta kompyuter buzilsa | qolganlari ishlaydi | qolganlari ishlaydi | boshqalarga ta’sir qiladi | boshqa yo‘llar ishlatiladi | ildiz buzilsa = ishdan chiqadi | — |
Yagona zaif nuqta | magistral kabel | hub | istalgan tugun | yo‘q | ildiz tugun | — |
Kabel / narx | eng kam kabel | ko‘proq kabel; hub narxi | qimmat | juda qimmat | — | murakkab |
Eng yaxshi jihati | oddiy, arzon | xatoni aniqlash oson | teng kirish | eng ishonchli | keng qo‘llanadi | ikkalasining eng yaxshisi |
“—” = darslikda aytilmagan.
0x13 · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Topologiya jumboqlari
A
Hub buzildi va hech kim ulana olmaydi. Qaysi topologiya?
B
Yagona magistral kabel uzildi. Qaysi topologiya?
C
Xabarlar soat yo‘nalishida tugundan tugunga o‘tadi. Qaysi topologiya?
D
5 kompyuterli to‘rsimon tarmoqqa nechta aloqa kerak?
E
Daraxtsimon tarmoqda 9 tugun bor. Unda nechta aloqa bor?
F
Yulduz shinaga ulandi. Natija nima deyiladi?
0x14 · TARMOQ MUHITLARI
Tarmoq muhitlari: signalni nima olib boradi
O‘ralgan juftlik kabeli
Shovqinni kamaytirish uchun o‘ralgan izolyatsiyali simlar. Yulduzda hubni tugunlarga ulaydi.
Koaksial kabel
Ekranli bitta mis o‘tkazgich. Juda mustahkam; uzoq masofalarda ishlatiladi.
Optik tola
Yorug‘lik impulslarini tashuvchi ingichka shisha tolalar. Katta sig‘im, juda tez, yuqori xavfsizlik.
Mikroto‘lqin
Uzoq nuqtalarni bog‘laydi; WAN’lar LAN’larni ulash uchun ishlatadi. Ob-havoga bog‘liq.
Sun’iy yo‘ldosh
Signallarni butun dunyo bo‘ylab — bir mamlakatdan boshqasiga yuboradi.
IXTIYORIY ZAMONAVIY IZOH Kitobda okeanni koaksial kabel kesib o‘tadi deyilgan; bugun suv osti kabellari optik toladan. Ko‘pchilik uy tarmoqlari Wi-Fi’dan (radioto‘lqinlar) ham foydalanadi.
0x15 · PROTOKOLLAR VA DASTURLAR
Protokollar — qoidalar, paketlar — bo‘laklar
PAKETLAR KOMMUTATSIYASI
Xabar
P1
P2
P3
Har bir paketda jo‘natuvchi va qabul qiluvchi manzillari bor. Router va kommutatorlar uni uzatadi.
PROTOKOLLAR YORDAM BERADI…
•Jismoniy ulanishni aniqlash
•Xatolarni aniqlash va tuzatish
•Seansni boshlash va tugatish
•Xabarlarni formatlash
HTTP
veb-sahifalar
SMTP
e-mail yuborish
FTP
fayl uzatish
TCP/IP
Internet ma’lumotlari
Telnet
masofadan kirish
DNS
nomlar → manzillar
Tarmoq operatsion tizimi: tarmoq trafigi va umumiy printer hamda fayllarga kirishni boshqaradi; ko‘p foydalanuvchili va ko‘p vazifali.
0x16 · QO‘LLANILISHI
Tarmoqlar nima qilish imkonini beradi
Ma’lumot bo‘lishish
Ma’lumot ko‘p foydalanuvchi uchun serverlarda saqlanadi. Qulflash tizimi ikki kishining uni bir vaqtda o‘zgartirishiga yo‘l qo‘ymaydi. Interaktiv bo‘lishish = ma’lumot konferensiyasi.
Masofadan ma’lumotga kirish
Maxsus dasturlar orqali uzoq joydan ma’lumotga kirish.
Resurslarni bo‘lishish
Saqlash va I/O qurilmalarini bo‘lishish — m-n, hamma uchun serverdagi bitta printer. Har bir kompyuterga printerdan arzonroq.
Shaxsiy muloqot
E-mail va telekonferensiya: boshqa joylardagi odamlarni real vaqtda ko‘rish va eshitish — virtual uchrashuv.
0x17 · 5-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Protokol, muhit yoki qo‘llanish?
Butun sinf serverga ulangan bitta printerda chop etadi.
Nomini ayting: ______________
Uch shahardagi o‘qituvchilar jonli videoqo‘ng‘iroqda uchrashadi.
Nomini ayting: ______________
Katta loyiha fayli shu protokol yordamida serverga yuklanadi.
Nomini ayting: ______________
Ma’lumot shisha tolalar orqali yorug‘lik impulslari sifatida o‘tadi.
Nomini ayting: ______________
Xabar bo‘laklarga bo‘linadi, har birida ikkala manzil bor.
Nomini ayting: ______________
0x18 · HAYOTDA
Atrofingizdagi tarmoqlar
DARSLIK
Bitta printerdan foydalanadigan kompyuter xonasi
→ LAN + resurslarni bo‘lishish
DARSLIK
Shahar kabel TV tarmog‘i
→ MAN
DARSLIK
Savatli onlayn xarid
→ Internet xizmati
BUGUN
Uydagi Wi-Fi router
→ Yulduz topologiyasi (simsiz)
DARSLIK
Boshqa maktab bilan video dars
→ Telekonferensiya
BUGUN
Telefondan telefonga fayl almashish
→ Peer-to-peer
0x19 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Ma’lumotlar uzatishning beshta elementini ayting.
02
Modulyatsiya va demodulyatsiya o‘rtasida qanday farq bor?
03
LAN, WAN va MAN ni kattaligi bo‘yicha tartiblang.
04
Intranet Internetdan nimasi bilan farq qiladi?
05
CSN’ning bitta afzalligi va bitta kamchiligini ayting.
06
Hub buzilsa qaysi topologiya ishdan chiqadi? Magistral buzilsa-chi?
07
6 kompyuterli to‘rsimon tarmoqqa nechta aloqa kerak?
08
Qaysi muhit yorug‘lik impulslaridan foydalanadi va u nega ishlatiladi?
0x1A · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Modem jo‘natuvchida nima qiladi va qabul qiluvchida nima qiladi?
2
Maktabingizning bitta binodagi 40 ta kompyuteri ulangan. Bu qaysi turdagi tarmoq?
3
Yulduz topologiyasini chizing. Hub buzilsa nima bo‘ladi?