⌂Barcha darslar1 / 1 16 · Internet va WWW · 1-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

16-ma’ruza · Internet va WWW

2 qismdan 1-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 14-BOB

Ma’lumotlar uzatish

va tarmoqlar

Kompyuterlar qanday aloqa qiladi va dunyoni bog‘laydi

Har bir kompyuter boshqa hammasi bilan bog‘langan: to‘rsimon

16-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM

0x01 · ISINISH

Xabaringiz boshqa shahardagi do‘stingizga yetib bordi. Qanday qilib?

Siz

Do‘st

? ? ?

Yo‘lni chizing: xabar qaysi qurilma, kabel yoki signallardan o‘tishi mumkin?

Telefon · Wi-Fi router · kabellar · minoralar · sun’iy yo‘ldoshlar · serverlar

O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)

1.Kim jo‘natuvchi, kim qabul qiluvchi?

2.Ular orasida xabarni nima olib boradi?

3.Nega ikkala telefon bir xil qoidalarga amal qilishi kerak?

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

1

Aytish — ma’lumotlar uzatishning beshta elementini va modem nima qilishini tushuntirish.

2

Taqqoslash — LAN, MAN, WAN, Internet va intranetni.

3

Farqlash — mijoz-server, bir rangli (peer-to-peer) va qo‘shimcha qiymatli tarmoqlarni.

4

Chizish va baholash — oltita tarmoq topologiyasini.

5

Tasvirlash — tarmoq muhitlari, protokollar va tarmoqlarning kundalik qo‘llanilishini.

0x03 · MA’LUMOTLAR UZATISH

Ma’lumotlar uzatish: beshta element

Ma’lumotlar uzatish = ikki joy o‘rtasida axborotni elektron uzatish.

Jo‘natuvchi

Qabul qiluvchi

Muhit (sim yoki radioto‘lqinlar)

Xabar

Protokol

Protokol

Xabar

axborot: matn, rasm, audio, video

Jo‘natuvchi

uni yaratib jo‘natadigan qurilma

Qabul qiluvchi

uni qabul qiladigan qurilma

Muhit

u o‘tadigan kanal

Protokol

ikki tomon amal qiladigan qoidalar

Darslikdagi 14.1-rasm asosida qayta chizilgan

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · MA’LUMOTLAR UZATISH
Bitta rasm, beshta element
Xabar · jo‘natuvchi · qabul qiluvchi · muhit · protokol.

0x04 · MODEM

Modem: raqamli ↔ analog

Modemlar orqali ma’lumot uzatish — darslik, 14.2-rasm

Modulyatsiya

raqamli → analog

jo‘natuvchida, ma’lumot telefon liniyasidan o‘tishi uchun

Demodulyatsiya

analog → raqamli

qabul qiluvchida, kompyuter uni tushunishi uchun

MOdulyator + DEModulyator. Ikkala kompyuterga ham kerak.

Tezlik: sekundiga bitlarda (bps) o‘lchanadi

Turi: ichki (kengaytirish platasida) yoki tashqi (COM portga kabel bilan)

▶ INTERAKTIV
MA’LUMOT UZATISH
Tarmoq orqali xabar yuboring

0x05 · 1-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Aloqa elementlarini belgilang

Aziz Wi-Fi tarmog‘i orqali o‘qituvchisiga e-mail bilan surat yuboradi.

1.Xabar nima?

2.Jo‘natuvchi kim/nima? Qabul qiluvchi-chi?

3.Muhit nima?

4.Ikkala qurilma bir-birini nima tufayli tushunadi?

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri?

5.Modulyatsiya raqamli signallarni analog signallarga aylantiradi.

6.Modem faqat jo‘natuvchi kompyuterga kerak.

7.Modem tezligi sekundiga bitlarda o‘lchanadi.

0x06 · KOMPYUTER TARMOQLARI

Tarmoqlar: resurs va ma’lumot bo‘lishish

Kompyuter tarmoqlari

Geografik hudud bo‘yicha

Kompyuterlardan foydalanish usuli bo‘yicha

LAN Lokal tarmoq

MAN Shahar tarmog‘i

WAN Global (keng hududli) tarmoq

Internet xalqaro tarmoq

Intranet yopiq, bitta tashkilot

CSN Mijoz-server tarmog‘i

PPN Bir rangli (peer-to-peer) tarmoq

VAN Qo‘shimcha qiymatli tarmoq

Tarmoqda shaxsiy kompyuterlar, mini-kompyuterlar va meynfreymlar aralash bo‘lishi mumkin.

0x07 · KOMPYUTER TARMOQLARI

LAN, MAN va WAN: masofaga bog‘liq

WAN · mamlakat, qit’a

MAN · shahar, 5–50 km

LAN

bino, uy

​

LAN

MAN

WAN

Qamrovi

bino yoki uy

shahar (5–50 km)

mamlakat yoki qit’a

Muhit

o‘ralgan juftlik, koaksial kabel

optik tola, mis sim

telefon liniyasi, mikroto‘lqin, yo‘ldosh

Tezlik

juda tez

o‘rtacha

sekin

Misol

maktab kompyuter xonasi

shahar kabel TV tarmog‘i

firma LAN’larini mamlakatlararo bog‘lash

Router LAN’larni bog‘laydi va paketlarni to‘g‘ri manzilga yo‘naltiradi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · HUDUD BO‘YICHA TARMOQLAR
Kengaytiring: LAN, MAN, WAN, Internet
Tarmoq turi u qamraydigan hududga bog‘liq.
▶ INTERAKTIV
TARMOQ TURLARI
LAN, MAN yoki WAN?

0x08 · INTERNET

Internet: tarmoqlar tarmog‘i

Global tarmoq bo‘lib, TCP/IP kabi protokollar yordamida resurs va axborotni bo‘lishadi.

E-mail

Qabul qiluvchi oflayn bo‘lsa ham ishlaydi. Manzil: username@hostname

Onlayn chat

Birga-bir; ikkalasi ham onlayn bo‘lishi kerak

Onlayn xarid

Tovar tanlash uchun savat, to‘lash uchun elektron pul

Usenet

Mavzu bo‘yicha fikr almashish uchun yangiliklar guruhlari

+ Afzalliklari

Axborot istalgan mavzuda · Mavjudlik istalgan vaqtda · Arzonlik — e-mail pochtadan arzon

− Kamchiliklari

Xakerlik — shaxsiy ma’lumotlarga noqonuniy kirish · Viruslar saqlangan axborotni yo‘q qiladi · Ommaviy e-mail — keraksiz reklama

0x09 · INTRANET

Intranet: Internetning yopiq “qarindoshi”

BITTA TASHKILOT

firewall

begona: faqat ruxsat bilan

Foydalanadi: TCP/IP, HTTP

Tunnellash maxfiy xabarlarni yuboradi

Firewall axborotni himoya qiladi

+ Afzalliklari

•Kompaniya axborotiga tez kirish

•Xodimlar oson muloqot qiladi

•Internetga qaraganda o‘rnatish osonroq

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · INTRANET
Firewall ortidagi intranet
Bitta tashkilotga tegishli, firewall bilan himoyalangan.
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x0A · 2-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi tarmoq?

Bitta maktab binosidagi o‘ttizta kompyuter bitta printerdan birga foydalanadi.

Kabel TV tarmog‘i bitta shahar bo‘ylab uylarni bog‘laydi.

Kompaniya Toshkent, Dubay va Londondagi ofislarini bog‘laydi.

Bankning ichki yangiliklar saytini faqat uning xodimlari ocha oladi.

Boshqa mamlakatdagi do‘stingizga e-mail yuborasiz.

Tanlang

LAN

MAN

WAN

Internet

Intranet

0x0B · TARMOQ ARXITEKTURALARI

Mijoz-server va peer-to-peer

Mijoz-server tarmog‘i (CSN)

mijozlar: so‘rov yuboradi

server: bajaradi, javob beradi

+ xavfsiz, markaziy ma’lumot, oson yangilash

− server ishdan chiqsa hammasi to‘xtaydi; tirbandlik

Peer-to-peer tarmoq (PPN)

+ arzonroq, soddaroq — server yo‘q

− kamroq xavfsiz; kattalashgan sari sekinlashadi

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · TARMOQ ARXITEKTURALARI
Mijoz-servermi yoki peer-to-peer?
Markazlashgan va xavfsiz yoki arzon va teng.

0x0C · TARMOQ ARXITEKTURALARI

VAN: biznes ma’lumotlari uchun tarmoq

A kompaniya

VAN

B kompaniya

XML ma’lumot

EDI ma’lumot

Qo‘shimcha qiymatli xizmatlar

m-n, XML ma’lumotni EDI formatiga o‘tkazish

Xatolarni aniqlash va tuzatish

yuborilgan ma’lumotdagi xatolarni topib tuzatadi

Protokolni o‘zgartirish

protokol konvertori xabarni bir protokoldan boshqasiga o‘tkazadi

0x0D · 3-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

CSN, PPN yoki VAN?

A

Mijozlar ham, serverlar ham yo‘q — hamma kompyuter teng.

B

Bitta markaziy kompyuter ishdan chiqsa, butun tarmoq to‘xtaydi.

C

Kompaniyalar EDI yordamida biznes ma’lumotlari almashadi.

D

U arzonroq, chunki markaziy server kerak emas.

E

Bitta mashinadagi muhim ma’lumotga faqat ruxsatli odamlar kira oladi.

F

U xabarni bir protokoldan boshqasiga o‘tkazadi.

0x0E · TARMOQ TOPOLOGIYALARI

Topologiya: tarmoqning shakli

Kompyuterlar (tugunlar) qanday joylashgani va kabel yoki tola bilan qanday bog‘langani.

Shina

Yulduz

Hub

Halqa

To‘rsimon

Ierarxik (daraxt)

Gibrid

0x0F · TARMOQ TOPOLOGIYALARI

Shina va yulduz

Chiziqli shina

Barcha tugunlar bitta magistral kabelni bo‘lishadi. Xabarni har bir tugun oladi; faqat adresat uni qayta ishlaydi.

•Eng kam kabel

•O‘rnatish oddiy

•Bitta kompyuter buzilsa, qolganlari to‘xtamaydi

•Magistral buzilsa, hammasi ishdan chiqadi

•Kompyuter qo‘shilgan sari sekinlashadi

•Nosozliklarni tuzatish qiyin

Yulduz

Hub

Barcha tugunlar markaziy hubga ulanadi; hub xabarlarni uzatadi va nosoz tugunlarni aniqlaydi.

•Xatoni aniqlash oson

•Bitta kompyuter buzilsa, qolganlari to‘xtamaydi

•O‘rnatish oson

•Hub buzilsa, tarmoq ishdan chiqadi

•Ko‘proq kabel kerak

•Hub narxni oshiradi

0x10 · TARMOQ TOPOLOGIYALARI

Halqa va to‘rsimon

Halqa

Har bir tugun ikki qo‘shniga ulanadi. Ma’lumot soat yo‘nalishida harakatlanadi; har bir tugun takrorlagichi uni uzatadi.

•Har bir tugunga teng kirish

•Tugun qo‘shish sekinlashtirmaydi

•Sozlash oson

•Qurish qimmat

•Bitta tugun buzilsa, boshqalarga ta’sir qiladi

To‘rsimon

Har bir kompyuter boshqa hammasiga ulanadi. Xabarlar ko‘p yo‘ldan borishi mumkin.

•Eng ishonchli yetkazish

•Eng kam tirbandlik

•Juda qimmat

•Sozlash va o‘rnatish qiyin

aloqalar = n(n − 1) ÷ 2

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · TO‘RSIMON TOPOLOGIYA
To‘rsimon tarmoqqa nechta aloqa kerak?
aloqalar = n(n − 1) ÷ 2

0x11 · TARMOQ TOPOLOGIYALARI

Ierarxik (daraxt) va gibrid

Ierarxik (daraxt)

Tepada ildiz tugun; har bir quyi tugunning bitta otasi bor. Aloqalar = tugunlar − 1.

•Ko‘pchilik apparat va dasturlar qo‘llaydi

•Ma’lumot tugunlarga samarali yetadi

•Ildiz buzilsa, tarmoq ishdan chiqadi

•Sozlash qiyin

Gibrid

Ikki xil topologiya birlashtirilgan, m-n, shinaga ulangan halqa. (Ikki halqa birlashsa — gibrid EMAS.)

•Eng samarali: eng yaxshi xususiyatlarni birlashtiradi

•Eng murakkab

•O‘rnatish va sozlash qiyin

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x12 · TARMOQ TOPOLOGIYALARI

Topologiyalar bir qarashda

​

Shina

Yulduz

Halqa

To‘rsimon

Daraxt

Gibrid

Asosi

bitta magistral kabel

markaziy hub

yopiq halqa

har bir juftlik orasida aloqa

ildiz tugun

ikki xil topologiya

Bitta kompyuter buzilsa

qolganlari ishlaydi

qolganlari ishlaydi

boshqalarga ta’sir qiladi

boshqa yo‘llar ishlatiladi

ildiz buzilsa = ishdan chiqadi

—

Yagona zaif nuqta

magistral kabel

hub

istalgan tugun

yo‘q

ildiz tugun

—

Kabel / narx

eng kam kabel

ko‘proq kabel; hub narxi

qimmat

juda qimmat

—

murakkab

Eng yaxshi jihati

oddiy, arzon

xatoni aniqlash oson

teng kirish

eng ishonchli

keng qo‘llanadi

ikkalasining eng yaxshisi

“—” = darslikda aytilmagan.

▶ INTERAKTIV
TOPOLOGIYALAR
Tarmoqni buzing!
Topologiyani tanlang, keyin kabel va qurilmalarni buzish uchun bosing. Kim hali ham aloqa qila oladi?

0x13 · 4-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Topologiya jumboqlari

A

Hub buzildi va hech kim ulana olmaydi. Qaysi topologiya?

B

Yagona magistral kabel uzildi. Qaysi topologiya?

C

Xabarlar soat yo‘nalishida tugundan tugunga o‘tadi. Qaysi topologiya?

D

5 kompyuterli to‘rsimon tarmoqqa nechta aloqa kerak?

E

Daraxtsimon tarmoqda 9 tugun bor. Unda nechta aloqa bor?

F

Yulduz shinaga ulandi. Natija nima deyiladi?

0x14 · TARMOQ MUHITLARI

Tarmoq muhitlari: signalni nima olib boradi

O‘ralgan juftlik kabeli

Shovqinni kamaytirish uchun o‘ralgan izolyatsiyali simlar. Yulduzda hubni tugunlarga ulaydi.

Koaksial kabel

Ekranli bitta mis o‘tkazgich. Juda mustahkam; uzoq masofalarda ishlatiladi.

Optik tola

Yorug‘lik impulslarini tashuvchi ingichka shisha tolalar. Katta sig‘im, juda tez, yuqori xavfsizlik.

Mikroto‘lqin

Uzoq nuqtalarni bog‘laydi; WAN’lar LAN’larni ulash uchun ishlatadi. Ob-havoga bog‘liq.

Sun’iy yo‘ldosh

Signallarni butun dunyo bo‘ylab — bir mamlakatdan boshqasiga yuboradi.

IXTIYORIY ZAMONAVIY IZOH Kitobda okeanni koaksial kabel kesib o‘tadi deyilgan; bugun suv osti kabellari optik toladan. Ko‘pchilik uy tarmoqlari Wi-Fi’dan (radioto‘lqinlar) ham foydalanadi.

0x15 · PROTOKOLLAR VA DASTURLAR

Protokollar — qoidalar, paketlar — bo‘laklar

PAKETLAR KOMMUTATSIYASI

Xabar

P1

P2

P3

Har bir paketda jo‘natuvchi va qabul qiluvchi manzillari bor. Router va kommutatorlar uni uzatadi.

PROTOKOLLAR YORDAM BERADI…

•Jismoniy ulanishni aniqlash

•Xatolarni aniqlash va tuzatish

•Seansni boshlash va tugatish

•Xabarlarni formatlash

HTTP

veb-sahifalar

SMTP

e-mail yuborish

FTP

fayl uzatish

TCP/IP

Internet ma’lumotlari

Telnet

masofadan kirish

DNS

nomlar → manzillar

Tarmoq operatsion tizimi: tarmoq trafigi va umumiy printer hamda fayllarga kirishni boshqaradi; ko‘p foydalanuvchili va ko‘p vazifali.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · PAKETLAR VA PROTOKOLLAR
Paketlar kommutatsiyasi: uchta paket, uchta yo‘l
Bo‘lish · yo‘naltirish · qayta yig‘ish.

0x16 · QO‘LLANILISHI

Tarmoqlar nima qilish imkonini beradi

Ma’lumot bo‘lishish

Ma’lumot ko‘p foydalanuvchi uchun serverlarda saqlanadi. Qulflash tizimi ikki kishining uni bir vaqtda o‘zgartirishiga yo‘l qo‘ymaydi. Interaktiv bo‘lishish = ma’lumot konferensiyasi.

Masofadan ma’lumotga kirish

Maxsus dasturlar orqali uzoq joydan ma’lumotga kirish.

Resurslarni bo‘lishish

Saqlash va I/O qurilmalarini bo‘lishish — m-n, hamma uchun serverdagi bitta printer. Har bir kompyuterga printerdan arzonroq.

Shaxsiy muloqot

E-mail va telekonferensiya: boshqa joylardagi odamlarni real vaqtda ko‘rish va eshitish — virtual uchrashuv.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x17 · 5-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Protokol, muhit yoki qo‘llanish?

Butun sinf serverga ulangan bitta printerda chop etadi.

Nomini ayting: ______________

Uch shahardagi o‘qituvchilar jonli videoqo‘ng‘iroqda uchrashadi.

Nomini ayting: ______________

Katta loyiha fayli shu protokol yordamida serverga yuklanadi.

Nomini ayting: ______________

Ma’lumot shisha tolalar orqali yorug‘lik impulslari sifatida o‘tadi.

Nomini ayting: ______________

Xabar bo‘laklarga bo‘linadi, har birida ikkala manzil bor.

Nomini ayting: ______________

0x18 · HAYOTDA

Atrofingizdagi tarmoqlar

DARSLIK

Bitta printerdan foydalanadigan kompyuter xonasi

→ LAN + resurslarni bo‘lishish

DARSLIK

Shahar kabel TV tarmog‘i

→ MAN

DARSLIK

Savatli onlayn xarid

→ Internet xizmati

BUGUN

Uydagi Wi-Fi router

→ Yulduz topologiyasi (simsiz)

DARSLIK

Boshqa maktab bilan video dars

→ Telekonferensiya

BUGUN

Telefondan telefonga fayl almashish

→ Peer-to-peer

0x19 · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

Ma’lumotlar uzatishning beshta elementini ayting.

02

Modulyatsiya va demodulyatsiya o‘rtasida qanday farq bor?

03

LAN, WAN va MAN ni kattaligi bo‘yicha tartiblang.

04

Intranet Internetdan nimasi bilan farq qiladi?

05

CSN’ning bitta afzalligi va bitta kamchiligini ayting.

06

Hub buzilsa qaysi topologiya ishdan chiqadi? Magistral buzilsa-chi?

07

6 kompyuterli to‘rsimon tarmoqqa nechta aloqa kerak?

08

Qaysi muhit yorug‘lik impulslaridan foydalanadi va u nega ishlatiladi?

0x1A · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.

1

Modem jo‘natuvchida nima qiladi va qabul qiluvchida nima qiladi?

2

Maktabingizning bitta binodagi 40 ta kompyuteri ulangan. Bu qaysi turdagi tarmoq?

3

Yulduz topologiyasini chizing. Hub buzilsa nima bo‘ladi?

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.