ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
17-ma’ruza · Internet va WWW
2 qismdan 2-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 15-BOB
Internet va
Veb (WWW)
ARPAnet’dan (1969) ekrandagi veb-sahifagacha
http:// · www · @ · TCP/IP · DNS
1
2
3
4
Bitta xabar, to‘rtta paket, turli yo‘llar
17-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM
0x01 · ISINISH
Internet va Veb bir narsami?
HA
Bu bitta narsaning ikki nomi.
YO‘Q
Ular har xil, lekin bog‘liq.
Qo‘l ko‘tarib ovoz bering. Oxirida tekshiramiz.
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)
1.Kecha onlayn qilgan beshta ishingizni sanang.
2.Ulardan qaysi biri veb-sahifani ochdi?
3.Qaysilari ochmadi? (O‘ylang: chat, e-mail, o‘yinlar)
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Farqlash — Internetni Butunjahon o‘rgimchak to‘ridan (WWW).
2
Kuzatish — ARPAnet’dan (1969) Veb’gacha bo‘lgan asosiy bosqichlarni.
3
Tasniflash — Internetdan foydalanish sohalarini, jumladan to‘rtta elektron biznes modelini.
4
Tushuntirish — brauzerlar, URL va qidiruv tizimlari axborot topishga qanday yordam berishini.
5
Tasvirlash — e-mail manzilini va e-mail xabarining ikki qismini.
6
Tushuntirish — IP manzillar, paketlar va DNS’ni hamda TCP/IP va OSI qatlamlarini aytish.
0x03 · INTERNET VA VEB
Internet — yo‘l. Veb — yuk.
Internet
Millionlab kompyuterni yagona global aloqa tizimiga bog‘laydigan tarmoqlar tarmog‘i.
→ Mamlakatning yo‘l tarmog‘iga o‘xshaydi
Butunjahon o‘rgimchak to‘ri (WWW)
Barcha veb-saytlar tarmog‘i: matn, grafika, tovush va videoli gipermatn hujjatlar.
→ Omborlarda saqlanadigan yukka o‘xshaydi
INTERNET
World Wide Web
(veb-saytlar)
Tezkor xabar almashish
Usenet
FTP
Telnet
0x04 · INTERNET TARIXI
Tarix, 1-qism: ARPAnet’dan “Internet”gacha
ARPAnet
AQShdagi universitet tadqiqotchilarini bog‘laydi. Paketlar kommutatsiyasi va NCP’dan foydalanadi.
1969
TCP/IP yaratildi
Xostlar o‘rtasida fayl, dastur va ilovalarni bo‘lishadi.
1974
X.25 protokoli
Bo‘g‘indan-bo‘g‘inga (hop-to-hop) tarmoq; kichikroq, ishonchliroq paketlar.
1976
Usenet
Dial-up orqali tadqiqot tarmog‘i: Usenet News va pochta serverlari.
1979
Eunet
Yevropa mamlakatlari tarmoqlarini bog‘laydi.
1982
TCP/IP standarti
ARPAnet Internet deb qayta nomlanadi; harbiy qismi MILNET bo‘lib ajraladi.
1983
0x05 · INTERNET TARIXI
Tarix, 2-qism: nomlar, tezlik va Veb
DNS
Xost nomlarini IP manzillarga moslaydi. .edu, .com, .gov, .org kabi domenlar.
1984
NSFNET
Milliy fan jamg‘armasining 56 Kbps tezlikdagi tarmog‘i.
1987
ARPAnet tugaydi
McGill universitetidan FTP qidiruv vositasi Archie paydo bo‘ladi.
1990
Gopher
Hujjatlarni tartiblaydi; Veronica ularni qidiradi.
1991
World Wide Web
Tim Berners-Li: veb-saytlarga HTTP va gipermatn havolalari orqali kiriladi.
1992
Tijorat provayderlari
Kompaniyalar hammaga Internet ulanishini sotadi.
1995
0x06 · IKKI KATTA G‘OYA
Ikki katta g‘oya: paketlar kommutatsiyasi va TCP/IP
1
2
3
4
Jo‘natuvchi
Qabul qiluvchi
Paketlar turli yo‘llardan boradi va tartibsiz yetib kelishi mumkin.
IP
har bir paketni eng tez yo‘ldan va tarmoqning buzilgan qismlarini chetlab yo‘naltiradi.
TCP
manzilda paketlarni to‘g‘ri tartibda qayta yig‘adi.
Har bir paketda jo‘natuvchi va qabul qiluvchi manzillari bor.
0x07 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Tarixni tartibga soling
Eng eskidan eng yangiga:
A
Butunjahon o‘rgimchak to‘ri taqdim etiladi
B
ARPAnet yaratiladi
C
DNS yaratiladi
D
TCP/IP standartga aylanadi; ARPAnet Internet deb qayta nomlanadi
Tezkor savollar
1.Qaysi protokol har bir paketni yo‘naltiradi?
2.Qaysi protokol paketlarni qayta yig‘adi?
3.DNS qanday muammoni hal qildi?
4.Veb sahifalarni olish uchun qaysi protokoldan foydalanadi?
0x08 · INTERNETNING QO‘LLANILISHI
Internetda ishlaydigan beshta soha
Biznes
Mahsulot ma’lumotlari, onlayn savdo va to‘lov
Ta’lim
Masofaviy ta’lim, elektron ta’lim, yangiliklar guruhlari, forumlar
Muloqot
E-mail, tezkor xabarlar, Internet telefoniya
Ko‘ngilochar
O‘yinlar, musiqa, videolar, jonli sport natijalari
Davlat
Onlayn arizalar, soliq deklaratsiyalari va xizmatlar
Har bir soha bir yoki bir nechta Internet xizmatidan foydalanadi.
0x09 · BIZNESDA INTERNET
Elektron biznes: kim kimga sotadi?
XARIDOR →
Biznes
Iste’molchi
SOTUVCHI ↓
Biznes
Iste’molchi
B2B
Yetkazib beruvchi savdo maydonchasi sayti orqali zavodga xomashyo sotadi.
B2C
Do‘kon sayti iste’molchilarga onlayn buyurtma berish va to‘lash imkonini beradi. M-n, Asian Sky Shop
C2B
Odamlar kompaniyalarga reklama joyi yoki suratlar sotadi. M-n, Google AdSense
C2C
Bir iste’molchi boshqasiga uchinchi tomon saytida auksion orqali sotadi. M-n, eBay
0x0A · TA’LIM VA MULOQOT
Onlayn o‘qish va muloqot
| Tezkor xabar almashish | |
Vaqt | qabul qiluvchi keyinroq o‘qiydi | real vaqt: darhol javob |
Sizga kerak | pochta serverida hisob | xabar serveriga kirish |
Ko‘rasiz | xabarlaringizni | chat xonasi va onlayn foydalanuvchilarni |
| Yangiliklar guruhlari | Muhokama forumlari |
Qayerda | Usenet e’lonlar taxtalari | forum sayti |
O‘qish vositasi | newsreader dasturi | xabarlar vaqt yoki mavzu bo‘yicha |
Qo‘shilish | foydalanuvchilar maqola yuboradi | ba’zilariga a’zolik va login kerak |
Masofaviy ta’lim: konspekt, ma’ruza va o‘quv dasturi institut saytida; simulyatsiyalar va veb asosidagi o‘qitish (WBT) orqali elektron ta’lim. Natija: virtual universitetlar.
0x0B · KO‘NGILOCHAR VA DAVLAT
O‘ynash, tomosha qilish va elektron hukumat
Ko‘ngilochar
•O‘yinlar: bepul yoki arzon narxda
•MUD: o‘yinchilar matnli dunyoda jangchi, ruhoniy yoki o‘g‘ri rolini o‘ynaydi
•Yuklab olish uchun musiqa va videolar; bo‘lishish uchun suratlar
•Jonli sport natijalari
Davlat
•Ko‘pchilik idoralarning sayti bor
•Pasport arizasini onlayn topshirish
•Daromad solig‘i deklaratsiyasini onlayn topshirish
•Idoralar bir-biri bilan ma’lumot almashadi
Elektron hukumat: davlat xizmatlarini yaxshiroq ko‘rsatish uchun AT va Internetdan foydalanish.
0x0C · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi model yoki soha?
Kompaniyaning onlayn do‘konidan telefon sotib olasiz.
Javob: ______________
Novvoyxona yetkazib beruvchining savdo maydonchasi saytidan un buyurtma qiladi.
Javob: ______________
Talaba eski velosipedini auksion saytida eng yuqori narx taklif qilganga sotadi.
Javob: ______________
Blogerga saytida Google reklamasini ko‘rsatgani uchun pul to‘lanadi.
Javob: ______________
Otangiz daromad solig‘i deklaratsiyasini onlayn topshiradi.
Javob: ______________
0x0D · VEB’NI TUSHUNISH
Veb-sahifalar, serverlar va URL’lar
Veb-server
veb-saytlarning sahifalarini saqlaydi
Veb-sahifa
HTML’da yozilgan: matn, gipermatn, tasvir, video
Veb-brauzer
HTML’ni bajaradi va sahifani ko‘rsatadi
Har bir veb-sahifaning manzili bor: URL (Uniform Resource Locator).
http://
Protokol
sahifa qanday olinadi (http yoki ftp)
java.sun.com
Domen nomi
sahifa qaysi serverda
/index.html
Joylashuv
sahifa o‘sha serverning qayerida
0x0E · VEB-BRAUZERLAR
Veb-brauzerlar: matnli yoki grafik (GUI)
| Matnli | Grafik (GUI) |
Ko‘rsatadi | faqat formatlanmagan matn | formatlangan matn, tasvir, tovush, video |
Matn ichidagi tasvirlar | ko‘rsatilmaydi | matn bilan birga ko‘rsatiladi |
Foydalanish | oddiy; qimmat apparat kerak emas | media ko‘rish yoki yuklash uchun bosing |
Darslikda
Internet Explorer
Microsoft, 1995 · eng keng tarqalgan
Netscape Navigator
1990-yillarda mashhur · yuklanayotganda sahifa qismlarini ko‘rsatadi
Mozilla Firefox
2004-yilda chiqqan · kengaytmalar va mavzular
Brauzer ochadigan birinchi sahifa — bosh sahifa.
IXTIYORIY ZAMONAVIY IZOH Internet Explorer 2022-yilda to‘xtatilgan. Bugun ko‘pchilik kompyuter va telefonlarda Chrome, Safari, Edge yoki Firefox’dan foydalanadi.
0x0F · INTERNETDA SAYR QILISH
Sayr qilish: ulanishdan veb-sahifagacha
1
Provayder (ISP) orqali ulaning (modem bilan)
2
Veb-brauzerni oching
3
Manzil satriga URL yozing
4
Bosh sahifani ko‘rish uchun Enter bosing
Sevimlilar
Tez-tez kiradigan saytlarni saqlang; URL’larni eslab qolish shart emas.
Qidiruv
Mavzu bo‘yicha sayt bilmasangiz, uni toping.
Internet Explorer’da veb-saytga kirish — darslik, 15.4-rasm
0x10 · QIDIRUV TIZIMLARI
Qidiruv tizimlari: aqlliroq qidirish
Qidiruv tizimi veb-saytlar indeksini har birining qisqacha mazmuni bilan saqlaydi.
Belgi | Topadigan sahifalar… | Misol |
" " | aynan shu iborali | "types of computers" |
AND | ikkala so‘zli | computer AND hard disk |
OR | ikkala so‘zdan birortasi bor | track ball OR touch ball |
NOT | keyingi so‘zsiz | mouse NOT animal |
+ – | barcha so‘zli / so‘zsiz | features + mouse |
“mouse + computers” qidiruv natijalari — darslik, 15.8-rasm
Ko‘k matn = sahifaga gipermatn havolasi. Yashil matn = saytning URL’i.
IXTIYORIY ZAMONAVIY IZOH Google 2011-yilda + dan voz kechdi. Qo‘shtirnoq, OR va minus belgisi hali ishlaydi.
0x11 · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qidiruvni yozing, URL’ni o‘qing
Quyidagi sahifalar uchun qidiruv yozing…
1.aynan “history of the Internet” iborasi bor
2.yaguarlar haqida, lekin avtomobil emas
3.laptop yoki notebook so‘zlaridan biri bor
Uch qismini belgilang:
http://www.school.edu/timetable.html
4.Protokol qaysi?
5.Domen nomi qaysi? Bu qanday sayt?
6.Qaysi qism sahifa serverning qayerida ekanini ko‘rsatadi?
7.Brauzerning qaysi turi tasvirlarni matn ichida ko‘rsatadi?
0x12 · E-MAIL
E-mail: manzil va xabar
Hisobni provayderdan oling yoki yahoo.com kabi saytda bepul ro‘yxatdan o‘ting.
shruti_garg
Yagona foydalanuvchi nomi
@
yahoo.com
E-mail xizmatini beradigan sayt
Ikki foydalanuvchining manzili bir xil bo‘lolmaydi.
Har safar foydalanuvchi nomi va parol bilan kiring.
Noto‘g‘ri nom yoki parol = ruxsatsiz foydalanuvchi, kirish yo‘q.
SARLAVHA
Kimga: teacher@school.edu
Nusxa (Cc): parent@mail.com
Mavzu: Uy vazifam
MATN
Hurmatli ustoz, uy vazifamni ilova qildim…
Imzo bloki: Madina, 9B sinf
0x13 · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
E-mail: to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri
1
Manzilning @ dan oldingi qismi foydalanuvchini aniqlaydi.
T / N
2
Ikki kishi bitta e-mail manzilidan foydalanishi mumkin.
T / N
3
Mavzu (Subject) maydoni matn qismiga tegishli.
T / N
4
Cc xabar nusxasini boshqa odamlarga yuboradi.
T / N
5
E-mail tezkor xabarlar kabi real vaqtda ishlaydi.
T / N
6
Imzo bloki matn oxirida bo‘ladi.
T / N
0x14 · PROTOKOLLAR
Protokollar, IP manzillar va shlyuzlar
Protokollar — ma’lumotni manba kompyuterdan manzil kompyuterga o‘tkazish qoidalari.
Manzil tarmog‘ini topish
Ma’lumotni paketlarga bo‘lish
Xato va yo‘qolgan paketlarni aniqlash va tuzatish
Uzilgan ulanishni aniqlash va qayta ulash
IP MANZIL
192
.
168
.
10
.
25
Tarmoqdagi har bir kompyuterning yagona manzili bor: nuqta bilan ajratilgan to‘rtta son. (Bu — misol.)
Shlyuz: manzilni o‘qib, ma’lumotni turli tarmoqlar orqali yuboradigan kompyuter.
TCP/IP to‘plami: TCP va IP Telnet, UDP va boshqa protokollar bilan birga ishlaydi.
0x15 · DOMEN NOMLARI
DNS: nomlarni sonlarga aylantirish
www.school.edu
Siz nom yozasiz
DNS
203.0.113.7
Kompyuterlar IP manzildan foydalanadi
.edu
ta’lim
.com
tijorat
.gov
davlat
.org
tashkilotlar
.uz .in
mamlakat kodlari
Nomlarni eslab qolish sonlardan osonroq. DNS’dan (1984) oldin barcha xostlar bitta umumiy faylda edi.
0x16 · TCP/IP MODELI
TCP/IP modeli: to‘rt qatlam
Amaliy
Foydalanuvchi ehtiyojlarini qondiradi
Telnet · FTP · SMTP · DNS · DHCP
Transport
Paketlarni uchdan-uchga yetkazadi; xatolarni topib tuzatadi
TCP · UDP
Tarmoq
Paketlarni manzillaydi va yo‘naltiradi (IP qatlami)
IP · ICMP · ARP
Fizik
Kadrlar hosil qiladi va uzatish muhitidan foydalanadi
protokollar yo‘q · IEEE 802.3
DARPA ishlab chiqqan · Internet Reference model yoki DoD model deb ham ataladi
0x17 · OSI MODELI
OSI modeli: yetti qatlam
7
Amaliy
foydalanuvchilarga muloqot va ma’lumot uzatish imkonini beradi
6
Taqdimot
ma’lumotni formatlaydi, shifrlaydi va siqadi
5
Seans
ulanishni o‘rnatadi va uzadi
4
Transport
paketlarni tartib bilan yetkazadi; yo‘qolganlarini qayta yuboradi
3
Tarmoq
IP manzil bo‘yicha yo‘naltiradi; ortiqcha yuklamaning oldini oladi
2
Kanal
kadrlar hosil qiladi; uzatish xatolarini tuzatadi
1
Fizik
pinlar, hublar va kabellar; signal yuboradi
TCP/IP BILAN TAQQOSLANG
Amaliy
Transport
Tarmoq
Fizik
Eslab qolish (7 → 1, inglizcha): All People Seem To Need Data Processing
0x18 · 5-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi qatlam?
OSI
Ma’lumot yuborishdan oldin shifrlanadi va siqiladi.
Qatlam: ______________
OSI
Yo‘qolgan paketlar to‘g‘ri tartibda qayta yuboriladi.
Qatlam: ______________
OSI
Paketlar kadrlarga yig‘iladi.
Qatlam: ______________
OSI
Pin va kabellarning joylashuvi belgilanadi.
Qatlam: ______________
TCP/IP
ARP IP manzil uchun MAC manzilni topadi.
Qatlam: ______________
TCP/IP
Bu qatlamda standartlar bor, protokollar yo‘q.
Qatlam: ______________
0x19 · HAYOTDA
Veb-saytni ochganingizda nima bo‘ladi?
01
Brauzerga URL yozasiz
02
DNS serverning IP manzilini topadi
03
So‘rov paketlar sifatida jo‘naydi
04
Shlyuzlar paketlarni turli yo‘llardan yo‘naltiradi
05
TCP sahifa paketlarini tartibga soladi
06
Brauzer HTML’ni bajaradi: sahifa paydo bo‘ladi
Hammasi taxminan bir soniyada. Xarid, veb orqali e-mail, onlayn soliq arizalari va video darslarda ham xuddi shu yo‘l bosib o‘tiladi.
0x1A · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Internet WWW’dan nimasi bilan farq qiladi?
02
ARPAnet nima edi va qachon yaratilgan?
03
DNS nima qiladi va u nega kerak bo‘ldi?
04
B2C va C2C ga bittadan misol keltiring.
05
URL’ning uch qismini ayting.
06
Qo‘shtirnoq qidiruvni qanday o‘zgartiradi?
07
E-mail xabarining ikki qismi qaysilar?
08
TCP/IP modelining to‘rt qatlamini ayting.
0x1B · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Bir gapda: nega Veb Internet bilan bir xil emas?
2
student01@school.edu manzilida har bir qism nimani bildiradi?
3
Paketlar tartibsiz keldi. Qaysi protokol ularni yo‘naltiradi, qaysi biri tartibga soladi?