⌂Barcha darslar1 / 1 17 · Internet va WWW · 2-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

17-ma’ruza · Internet va WWW

2 qismdan 2-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 15-BOB

Internet va

Veb (WWW)

ARPAnet’dan (1969) ekrandagi veb-sahifagacha

http:// · www · @ · TCP/IP · DNS

1

2

3

4

Bitta xabar, to‘rtta paket, turli yo‘llar

17-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM

0x01 · ISINISH

Internet va Veb bir narsami?

HA

Bu bitta narsaning ikki nomi.

YO‘Q

Ular har xil, lekin bog‘liq.

Qo‘l ko‘tarib ovoz bering. Oxirida tekshiramiz.

O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)

1.Kecha onlayn qilgan beshta ishingizni sanang.

2.Ulardan qaysi biri veb-sahifani ochdi?

3.Qaysilari ochmadi? (O‘ylang: chat, e-mail, o‘yinlar)

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

1

Farqlash — Internetni Butunjahon o‘rgimchak to‘ridan (WWW).

2

Kuzatish — ARPAnet’dan (1969) Veb’gacha bo‘lgan asosiy bosqichlarni.

3

Tasniflash — Internetdan foydalanish sohalarini, jumladan to‘rtta elektron biznes modelini.

4

Tushuntirish — brauzerlar, URL va qidiruv tizimlari axborot topishga qanday yordam berishini.

5

Tasvirlash — e-mail manzilini va e-mail xabarining ikki qismini.

6

Tushuntirish — IP manzillar, paketlar va DNS’ni hamda TCP/IP va OSI qatlamlarini aytish.

0x03 · INTERNET VA VEB

Internet — yo‘l. Veb — yuk.

Internet

Millionlab kompyuterni yagona global aloqa tizimiga bog‘laydigan tarmoqlar tarmog‘i.

→ Mamlakatning yo‘l tarmog‘iga o‘xshaydi

Butunjahon o‘rgimchak to‘ri (WWW)

Barcha veb-saytlar tarmog‘i: matn, grafika, tovush va videoli gipermatn hujjatlar.

→ Omborlarda saqlanadigan yukka o‘xshaydi

INTERNET

World Wide Web

(veb-saytlar)

E-mail

Tezkor xabar almashish

Usenet

FTP

Telnet

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · INTERNET VA VEB
Bitta Internet, ko‘p xizmatlar
Internet — yo‘l; Veb — yuk.

0x04 · INTERNET TARIXI

Tarix, 1-qism: ARPAnet’dan “Internet”gacha

ARPAnet

AQShdagi universitet tadqiqotchilarini bog‘laydi. Paketlar kommutatsiyasi va NCP’dan foydalanadi.

1969

TCP/IP yaratildi

Xostlar o‘rtasida fayl, dastur va ilovalarni bo‘lishadi.

1974

X.25 protokoli

Bo‘g‘indan-bo‘g‘inga (hop-to-hop) tarmoq; kichikroq, ishonchliroq paketlar.

1976

Usenet

Dial-up orqali tadqiqot tarmog‘i: Usenet News va pochta serverlari.

1979

Eunet

Yevropa mamlakatlari tarmoqlarini bog‘laydi.

1982

TCP/IP standarti

ARPAnet Internet deb qayta nomlanadi; harbiy qismi MILNET bo‘lib ajraladi.

1983

▶ INTERAKTIV
INTERNET TARIXI
ARPAnet dan vebgacha

0x05 · INTERNET TARIXI

Tarix, 2-qism: nomlar, tezlik va Veb

DNS

Xost nomlarini IP manzillarga moslaydi. .edu, .com, .gov, .org kabi domenlar.

1984

NSFNET

Milliy fan jamg‘armasining 56 Kbps tezlikdagi tarmog‘i.

1987

ARPAnet tugaydi

McGill universitetidan FTP qidiruv vositasi Archie paydo bo‘ladi.

1990

Gopher

Hujjatlarni tartiblaydi; Veronica ularni qidiradi.

1991

World Wide Web

Tim Berners-Li: veb-saytlarga HTTP va gipermatn havolalari orqali kiriladi.

1992

Tijorat provayderlari

Kompaniyalar hammaga Internet ulanishini sotadi.

1995

0x06 · IKKI KATTA G‘OYA

Ikki katta g‘oya: paketlar kommutatsiyasi va TCP/IP

1

2

3

4

Jo‘natuvchi

Qabul qiluvchi

Paketlar turli yo‘llardan boradi va tartibsiz yetib kelishi mumkin.

IP

har bir paketni eng tez yo‘ldan va tarmoqning buzilgan qismlarini chetlab yo‘naltiradi.

TCP

manzilda paketlarni to‘g‘ri tartibda qayta yig‘adi.

Har bir paketda jo‘natuvchi va qabul qiluvchi manzillari bor.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · TCP/IP
IP yo‘l topadi, TCP tartibga soladi
IP yo‘naltiradi · TCP qayta yig‘adi.

0x07 · 1-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Tarixni tartibga soling

Eng eskidan eng yangiga:

A

Butunjahon o‘rgimchak to‘ri taqdim etiladi

B

ARPAnet yaratiladi

C

DNS yaratiladi

D

TCP/IP standartga aylanadi; ARPAnet Internet deb qayta nomlanadi

Tezkor savollar

1.Qaysi protokol har bir paketni yo‘naltiradi?

2.Qaysi protokol paketlarni qayta yig‘adi?

3.DNS qanday muammoni hal qildi?

4.Veb sahifalarni olish uchun qaysi protokoldan foydalanadi?

0x08 · INTERNETNING QO‘LLANILISHI

Internetda ishlaydigan beshta soha

Biznes

Mahsulot ma’lumotlari, onlayn savdo va to‘lov

Ta’lim

Masofaviy ta’lim, elektron ta’lim, yangiliklar guruhlari, forumlar

Muloqot

E-mail, tezkor xabarlar, Internet telefoniya

Ko‘ngilochar

O‘yinlar, musiqa, videolar, jonli sport natijalari

Davlat

Onlayn arizalar, soliq deklaratsiyalari va xizmatlar

Har bir soha bir yoki bir nechta Internet xizmatidan foydalanadi.

0x09 · BIZNESDA INTERNET

Elektron biznes: kim kimga sotadi?

XARIDOR →

Biznes

Iste’molchi

SOTUVCHI ↓

Biznes

Iste’molchi

B2B

Yetkazib beruvchi savdo maydonchasi sayti orqali zavodga xomashyo sotadi.

B2C

Do‘kon sayti iste’molchilarga onlayn buyurtma berish va to‘lash imkonini beradi. M-n, Asian Sky Shop

C2B

Odamlar kompaniyalarga reklama joyi yoki suratlar sotadi. M-n, Google AdSense

C2C

Bir iste’molchi boshqasiga uchinchi tomon saytida auksion orqali sotadi. M-n, eBay

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · ELEKTRON BIZNES
Kim kimga sotadi?
B2B · B2C · C2C · C2B

0x0A · TA’LIM VA MULOQOT

Onlayn o‘qish va muloqot

​

E-mail

Tezkor xabar almashish

Vaqt

qabul qiluvchi keyinroq o‘qiydi

real vaqt: darhol javob

Sizga kerak

pochta serverida hisob

xabar serveriga kirish

Ko‘rasiz

xabarlaringizni

chat xonasi va onlayn foydalanuvchilarni

​

Yangiliklar guruhlari

Muhokama forumlari

Qayerda

Usenet e’lonlar taxtalari

forum sayti

O‘qish vositasi

newsreader dasturi

xabarlar vaqt yoki mavzu bo‘yicha

Qo‘shilish

foydalanuvchilar maqola yuboradi

ba’zilariga a’zolik va login kerak

Masofaviy ta’lim: konspekt, ma’ruza va o‘quv dasturi institut saytida; simulyatsiyalar va veb asosidagi o‘qitish (WBT) orqali elektron ta’lim. Natija: virtual universitetlar.

0x0B · KO‘NGILOCHAR VA DAVLAT

O‘ynash, tomosha qilish va elektron hukumat

Ko‘ngilochar

•O‘yinlar: bepul yoki arzon narxda

•MUD: o‘yinchilar matnli dunyoda jangchi, ruhoniy yoki o‘g‘ri rolini o‘ynaydi

•Yuklab olish uchun musiqa va videolar; bo‘lishish uchun suratlar

•Jonli sport natijalari

Davlat

•Ko‘pchilik idoralarning sayti bor

•Pasport arizasini onlayn topshirish

•Daromad solig‘i deklaratsiyasini onlayn topshirish

•Idoralar bir-biri bilan ma’lumot almashadi

Elektron hukumat: davlat xizmatlarini yaxshiroq ko‘rsatish uchun AT va Internetdan foydalanish.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x0C · 2-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi model yoki soha?

Kompaniyaning onlayn do‘konidan telefon sotib olasiz.

Javob: ______________

Novvoyxona yetkazib beruvchining savdo maydonchasi saytidan un buyurtma qiladi.

Javob: ______________

Talaba eski velosipedini auksion saytida eng yuqori narx taklif qilganga sotadi.

Javob: ______________

Blogerga saytida Google reklamasini ko‘rsatgani uchun pul to‘lanadi.

Javob: ______________

Otangiz daromad solig‘i deklaratsiyasini onlayn topshiradi.

Javob: ______________

0x0D · VEB’NI TUSHUNISH

Veb-sahifalar, serverlar va URL’lar

Veb-server

veb-saytlarning sahifalarini saqlaydi

Veb-sahifa

HTML’da yozilgan: matn, gipermatn, tasvir, video

Veb-brauzer

HTML’ni bajaradi va sahifani ko‘rsatadi

Har bir veb-sahifaning manzili bor: URL (Uniform Resource Locator).

http://

Protokol

sahifa qanday olinadi (http yoki ftp)

java.sun.com

Domen nomi

sahifa qaysi serverda

/index.html

Joylashuv

sahifa o‘sha serverning qayerida

▶ INTERAKTIV
VEB-SAHIFALAR VA URL
URL ni qismlarga ajrating
Veb-manzilni yozing yoki tanlang — har bir qism ma’nosi bilan yonadi.

0x0E · VEB-BRAUZERLAR

Veb-brauzerlar: matnli yoki grafik (GUI)

​

Matnli

Grafik (GUI)

Ko‘rsatadi

faqat formatlanmagan matn

formatlangan matn, tasvir, tovush, video

Matn ichidagi tasvirlar

ko‘rsatilmaydi

matn bilan birga ko‘rsatiladi

Foydalanish

oddiy; qimmat apparat kerak emas

media ko‘rish yoki yuklash uchun bosing

Darslikda

Internet Explorer

Microsoft, 1995 · eng keng tarqalgan

Netscape Navigator

1990-yillarda mashhur · yuklanayotganda sahifa qismlarini ko‘rsatadi

Mozilla Firefox

2004-yilda chiqqan · kengaytmalar va mavzular

Brauzer ochadigan birinchi sahifa — bosh sahifa.

IXTIYORIY ZAMONAVIY IZOH Internet Explorer 2022-yilda to‘xtatilgan. Bugun ko‘pchilik kompyuter va telefonlarda Chrome, Safari, Edge yoki Firefox’dan foydalanadi.

0x0F · INTERNETDA SAYR QILISH

Sayr qilish: ulanishdan veb-sahifagacha

1

Provayder (ISP) orqali ulaning (modem bilan)

2

Veb-brauzerni oching

3

Manzil satriga URL yozing

4

Bosh sahifani ko‘rish uchun Enter bosing

Sevimlilar

Tez-tez kiradigan saytlarni saqlang; URL’larni eslab qolish shart emas.

Qidiruv

Mavzu bo‘yicha sayt bilmasangiz, uni toping.

Internet Explorer’da veb-saytga kirish — darslik, 15.4-rasm

0x10 · QIDIRUV TIZIMLARI

Qidiruv tizimlari: aqlliroq qidirish

Qidiruv tizimi veb-saytlar indeksini har birining qisqacha mazmuni bilan saqlaydi.

Belgi

Topadigan sahifalar…

Misol

" "

aynan shu iborali

"types of computers"

AND

ikkala so‘zli

computer AND hard disk

OR

ikkala so‘zdan birortasi bor

track ball OR touch ball

NOT

keyingi so‘zsiz

mouse NOT animal

+ –

barcha so‘zli / so‘zsiz

features + mouse

“mouse + computers” qidiruv natijalari — darslik, 15.8-rasm

Ko‘k matn = sahifaga gipermatn havolasi. Yashil matn = saytning URL’i.

IXTIYORIY ZAMONAVIY IZOH Google 2011-yilda + dan voz kechdi. Qo‘shtirnoq, OR va minus belgisi hali ishlaydi.

▶ INTERAKTIV
QIDIRUV TIZIMLARI
Mutaxassis kabi qidiring
12 sahifali mini qidiruv tizimi: operatorlarni sinab ko‘ring va natijalar o‘zgarishini kuzating.

0x11 · 3-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qidiruvni yozing, URL’ni o‘qing

Quyidagi sahifalar uchun qidiruv yozing…

1.aynan “history of the Internet” iborasi bor

2.yaguarlar haqida, lekin avtomobil emas

3.laptop yoki notebook so‘zlaridan biri bor

Uch qismini belgilang:

http://www.school.edu/timetable.html

4.Protokol qaysi?

5.Domen nomi qaysi? Bu qanday sayt?

6.Qaysi qism sahifa serverning qayerida ekanini ko‘rsatadi?

7.Brauzerning qaysi turi tasvirlarni matn ichida ko‘rsatadi?

0x12 · E-MAIL

E-mail: manzil va xabar

Hisobni provayderdan oling yoki yahoo.com kabi saytda bepul ro‘yxatdan o‘ting.

shruti_garg

Yagona foydalanuvchi nomi

@

yahoo.com

E-mail xizmatini beradigan sayt

Ikki foydalanuvchining manzili bir xil bo‘lolmaydi.

Har safar foydalanuvchi nomi va parol bilan kiring.

Noto‘g‘ri nom yoki parol = ruxsatsiz foydalanuvchi, kirish yo‘q.

SARLAVHA

Kimga: teacher@school.edu

Nusxa (Cc): parent@mail.com

Mavzu: Uy vazifam

MATN

Hurmatli ustoz, uy vazifamni ilova qildim…

Imzo bloki: Madina, 9B sinf

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · E-MAIL
Bitta xatning yo‘li
Sarlavha + matn · serverda saqlanadi · keyinroq o‘qiladi.
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x13 · 4-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

E-mail: to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri

1

Manzilning @ dan oldingi qismi foydalanuvchini aniqlaydi.

T / N

2

Ikki kishi bitta e-mail manzilidan foydalanishi mumkin.

T / N

3

Mavzu (Subject) maydoni matn qismiga tegishli.

T / N

4

Cc xabar nusxasini boshqa odamlarga yuboradi.

T / N

5

E-mail tezkor xabarlar kabi real vaqtda ishlaydi.

T / N

6

Imzo bloki matn oxirida bo‘ladi.

T / N

0x14 · PROTOKOLLAR

Protokollar, IP manzillar va shlyuzlar

Protokollar — ma’lumotni manba kompyuterdan manzil kompyuterga o‘tkazish qoidalari.

Manzil tarmog‘ini topish

Ma’lumotni paketlarga bo‘lish

Xato va yo‘qolgan paketlarni aniqlash va tuzatish

Uzilgan ulanishni aniqlash va qayta ulash

IP MANZIL

192

.

168

.

10

.

25

Tarmoqdagi har bir kompyuterning yagona manzili bor: nuqta bilan ajratilgan to‘rtta son. (Bu — misol.)

Shlyuz: manzilni o‘qib, ma’lumotni turli tarmoqlar orqali yuboradigan kompyuter.

TCP/IP to‘plami: TCP va IP Telnet, UDP va boshqa protokollar bilan birga ishlaydi.

0x15 · DOMEN NOMLARI

DNS: nomlarni sonlarga aylantirish

www.school.edu

Siz nom yozasiz

DNS

203.0.113.7

Kompyuterlar IP manzildan foydalanadi

.edu

ta’lim

.com

tijorat

.gov

davlat

.org

tashkilotlar

.uz .in

mamlakat kodlari

Nomlarni eslab qolish sonlardan osonroq. DNS’dan (1984) oldin barcha xostlar bitta umumiy faylda edi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · DNS
DNS’dan oldin va keyin
Bitta umumiy fayl ulgurmadi; DNS esa uddalaydi.

0x16 · TCP/IP MODELI

TCP/IP modeli: to‘rt qatlam

Amaliy

Foydalanuvchi ehtiyojlarini qondiradi

Telnet · FTP · SMTP · DNS · DHCP

Transport

Paketlarni uchdan-uchga yetkazadi; xatolarni topib tuzatadi

TCP · UDP

Tarmoq

Paketlarni manzillaydi va yo‘naltiradi (IP qatlami)

IP · ICMP · ARP

Fizik

Kadrlar hosil qiladi va uzatish muhitidan foydalanadi

protokollar yo‘q · IEEE 802.3

DARPA ishlab chiqqan · Internet Reference model yoki DoD model deb ham ataladi

0x17 · OSI MODELI

OSI modeli: yetti qatlam

7

Amaliy

foydalanuvchilarga muloqot va ma’lumot uzatish imkonini beradi

6

Taqdimot

ma’lumotni formatlaydi, shifrlaydi va siqadi

5

Seans

ulanishni o‘rnatadi va uzadi

4

Transport

paketlarni tartib bilan yetkazadi; yo‘qolganlarini qayta yuboradi

3

Tarmoq

IP manzil bo‘yicha yo‘naltiradi; ortiqcha yuklamaning oldini oladi

2

Kanal

kadrlar hosil qiladi; uzatish xatolarini tuzatadi

1

Fizik

pinlar, hublar va kabellar; signal yuboradi

TCP/IP BILAN TAQQOSLANG

Amaliy

Transport

Tarmoq

Fizik

Eslab qolish (7 → 1, inglizcha): All People Seem To Need Data Processing

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · OSI MODELI
Yetti qatlam bo‘ylab pastga va yana yuqoriga
Jo‘natuvchida 7 → 1, qabul qiluvchida 1 → 7.
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x18 · 5-TEKSHIRUV

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi qatlam?

OSI

Ma’lumot yuborishdan oldin shifrlanadi va siqiladi.

Qatlam: ______________

OSI

Yo‘qolgan paketlar to‘g‘ri tartibda qayta yuboriladi.

Qatlam: ______________

OSI

Paketlar kadrlarga yig‘iladi.

Qatlam: ______________

OSI

Pin va kabellarning joylashuvi belgilanadi.

Qatlam: ______________

TCP/IP

ARP IP manzil uchun MAC manzilni topadi.

Qatlam: ______________

TCP/IP

Bu qatlamda standartlar bor, protokollar yo‘q.

Qatlam: ______________

0x19 · HAYOTDA

Veb-saytni ochganingizda nima bo‘ladi?

01

Brauzerga URL yozasiz

02

DNS serverning IP manzilini topadi

03

So‘rov paketlar sifatida jo‘naydi

04

Shlyuzlar paketlarni turli yo‘llardan yo‘naltiradi

05

TCP sahifa paketlarini tartibga soladi

06

Brauzer HTML’ni bajaradi: sahifa paydo bo‘ladi

Hammasi taxminan bir soniyada. Xarid, veb orqali e-mail, onlayn soliq arizalari va video darslarda ham xuddi shu yo‘l bosib o‘tiladi.

▶ INTERAKTIV
VEB QANDAY ISHLAYDI
Saytni ochganingizda nima bo‘ladi?

0x1A · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

Internet WWW’dan nimasi bilan farq qiladi?

02

ARPAnet nima edi va qachon yaratilgan?

03

DNS nima qiladi va u nega kerak bo‘ldi?

04

B2C va C2C ga bittadan misol keltiring.

05

URL’ning uch qismini ayting.

06

Qo‘shtirnoq qidiruvni qanday o‘zgartiradi?

07

E-mail xabarining ikki qismi qaysilar?

08

TCP/IP modelining to‘rt qatlamini ayting.

0x1B · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.

1

Bir gapda: nega Veb Internet bilan bir xil emas?

2

student01@school.edu manzilida har bir qism nimani bildiradi?

3

Paketlar tartibsiz keldi. Qaysi protokol ularni yo‘naltiradi, qaysi biri tartibga soladi?

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.