ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
18-ma’ruza · Aloqa vositalari va texnikasi
2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 11-MAVZU
Muloqot vositalari
va usullari
Raqamli dunyoda e-mail, xabar almashish va hamkorlik
To: · Cc: · Bcc: · @mention · Share
Chat
Video
Ulashish
Odamlarga onlayn yetishning to‘rt yo‘li
18-MA’RUZA · 2 SOAT
0x01 · ISINISH
Kecha qanday muloqot qildingiz?
Chat ilova
Telefon qo‘ng‘irog‘i
Videoqo‘ng‘iroq
Umumiy hujjat
Sinf guruhi
Foydalanganlaringizni belgilang. Qaysi biridan eng ko‘p foydalandingiz?
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)
1 Qaysi xabarlarga darhol javob kerak edi? Qaysilari kutishi mumkin edi?
2 Qaysi biri eng rasmiy edi? Nega?
3 Biror xabar tushunmovchilikka sabab bo‘ldimi?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tushuntirish — muloqot qismlarini hamda sinxron va asinxron vositalar farqini.
2
Yozish — To, Cc, Bcc, mavzu satri va ilovalardan foydalanib aniq, xushmuomala e-mail.
3
Foydalanish — tezkor xabarlar va videouchrashuvlardan odob qoidalariga rioya qilib.
4
Hamkorlik qilish — umumiy hujjatlarda to‘g‘ri ruxsatlar va versiyalar tarixi bilan.
5
Himoyalanish — onlayn: fishingni aniqlash va netiketga amal qilish.
0x03 · MULOQOT
Har bir xabar besh qismdan iborat
Jo‘natuvchi
xabarni yaratadigan kishi
→
Xabar
so‘zlar, rasmlar yoki fayllar
→
Kanal
vosita: e-mail, chat, video…
→
Qabul qiluvchi
uni olib o‘qiydigan kishi
→
Javob
tushunilganini ko‘rsatadigan javob
Shovqin
Tushunishga xalal beradigan har qanday narsa:
• zaif aloqa • noaniq so‘zlar
• imlo xatolari • noto‘g‘ri vosita
Raqamli kanallar qo‘shadi…
Tezlik — xabarlar soniyalarda yetadi
Qamrov — bitta xabar yuzlab odamga
Yozma iz — xabarlar saqlanadi (yoki tarqalib ketadi!)
0x04 · VAQT
Sinxron yoki asinxron?
Sinxron
bir vaqtda — jonli
Misollar
videoqo‘ng‘iroq · telefon qo‘ng‘irog‘i · jonli chat · onlayn dars
+ darhol javob va fikr
− hamma bir vaqtda bo‘sh bo‘lishi kerak
Asinxron
turli vaqtda
Misollar
e-mail · forumdagi post · umumiy hujjatga izoh · yozib olingan dars
+ tayyor bo‘lganda javob berasiz; o‘ylashga vaqt bor
− javob kechikishi mumkin
Oddiy qoida: shoshilinch → sinxron. O‘ylash yoki yozma iz kerak → asinxron.
0x05 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Jonlimi yoki keyinroqmi?
A
Soat 9:00 da Google Meet darsiga qo‘shilasiz.
B
Uy vazifangizni o‘qituvchiga e-mail qilasiz.
C
Umumiy hujjatga izoh qoldirasiz.
D
Buvingizga telefon qilasiz.
E
Sinf forumiga savol joylaysiz.
F
Onlayn sinfdoshingiz bilan jonli chatlashasiz.
S yoki A deb yozing
S = sinxron (jonli)
A = asinxron (keyinroq)
Bonus: qaysi biri ikkalasi ham bo‘lishi mumkin? Tushuntiring.
0x06 · E-MAIL
E-mail qismlari
Yangi xabar
From:
aziza.rahimova@school.uz
To:
k.karimov@school.uz
Cc:
parent.rahimova@mail.uz
Bcc:
—
Subject:
Fizika loyihasi – fikringiz uchun qoralama
project_draft.pdf (1.2 MB)
Hurmatli Karimov domla,
Fizika loyihamiz qoralamasini ilova qildim. 2-bo‘limni juma kunigacha ko‘rib chiqa olasizmi?
Rahmat,
Aziza Rahimova, 9B
To
asosiy qabul qiluvchi(lar)
Cc
nusxa — hamma uni ko‘radi
Bcc
yashirin nusxa — boshqalar ko‘rmaydi
Mavzu
mavzu bir necha so‘zda
Ilova
xabar bilan yuboriladigan fayl
Imzo
ismingiz, sinfingiz yoki lavozimingiz
0x07 · E-MAIL
O‘qishga arziydigan e-mail yozish
OLDIN ✗
Subject: salom
hoy, o‘sha narsani tezda yubor!!!
KEYIN ✓
Subject: Tarix uy vazifasi – 2-topshiriq bo‘yicha savol
Hurmatli Tursunova opa,
2-topshiriqdagi “birlamchi manba” nimani anglatishini tushuntirib bera olasizmi? Rahmat!
Bekzod Aliyev, 9A
Olti qoida
1
Aniq mavzu satri yozing
2
Salomlashib boshlang, xayrlashib tugating
3
Bitta mavzu, qisqa xatboshilar
4
Xushmuomala bo‘ling — BOSH HARFLARSIZ
5
Faylni ilova qiling va matnda buni ayting
6
Send tugmasidan oldin qayta o‘qing
0x08 · E-MAIL
Foydali e-mail tugmalari va papkalari
Javob
faqat jo‘natuvchiga javob beradi (Reply)
Hammaga javob
xabardagi hammaga javob (Reply all) — ehtiyot bo‘ling
Uzatish
xabarni yangi odamga uzatadi (Forward)
Qoralamalar
keyinroq uchun saqlangan yuborilmagan xabarlar
Papka va teglar
xabarlarni tartibda saqlaydi
Spam
keraksiz va shubhali xatlar shu yerga tushadi
Qidiruv
eski xabarni soniyalarda topadi
Rejali yuborish
xabarni keyinroq avtomatik yuboradi
Rasmiy e-mail (o‘qituvchi, idora): to‘liq gaplar. Norasmiy (do‘stlar): qisqaroq — lekin baribir xushmuomala.
0x09 · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
E-mail detektivi
01
Ota-onangiz o‘qituvchiga yozgan e-mailingizning ochiq nusxasini ko‘rishi kerak. Qaysi maydon?
02
40 nafar ota-onaga e-mail yuborasiz va manzillarini yashirishingiz kerak. Qaysi maydon?
03
Katta guruh xatida javobingiz faqat jo‘natuvchi uchun. Qaysi tugma?
04
O‘qituvchi xabarini uni olmagan sinfdoshingizga yuborasiz. Qaysi tugma?
05
Bu mavzu satrini yaxshilang: “narsa”
06
“faylni yubor” xabarida nima yetishmayapti?
0x0A · XABAR ALMASHISH
Tezkor xabarlar: tez va norasmiy
9B sinf guruhi
Bekzod: Test ertagami?
Aziza: Ha, soat 10:00 da ✓✓
Ustoz: Kalkulyator olib keling.
▶ ovozli xabar · 0:12
Madina yozmoqda…
Imkoniyatlar
• Yakka va guruh chatlari
• Kanallar: bitta muallif, ko‘p o‘quvchi
• Ovozli va video xabarlar
• Fayl, rasm va havolalar
• “O‘qildi” belgisi va onlayn holat
• Uchdan-uchga shifrlash: faqat jo‘natuvchi va qabul qiluvchi o‘qiy oladi
Mashhur ilovalar
Telegram
Signal
Microsoft Teams
Slack
+ tez, mobil, oson
− chalg‘itadi; noto‘g‘ri tushunish oson; tez tarqaladi
0x0B · XABAR ALMASHISH
Chat va guruhlarda odob
✓
QILING
Sinf guruhini faqat dars mavzulari uchun ishlating
Ovozli xabarlarni qisqa qiling — yoki yozing
Uzatishdan oldin faktlarni tekshiring
Birovning rasmi yoki raqamini ulashishdan oldin so‘rang
✗
QILMANG
Shoshilinch bo‘lmasa, kechasi xabar yubormang
Guruhni stiker yoki zanjir xabarlar bilan to‘ldirmang
Soxta yangilik va mish-mishlarni tarqatmang
Jahl bilan yozmang — kuting, keyin javob bering
0x0C · VIDEOUCHRASHUVLAR
Videokonferensiya: istalgan joydan uchrashuv
Zoom
Google Meet
Microsoft Teams
Mikrofon
mikrofonni o‘chirish/yoqish
Kamera
yuzingizni ko‘rsatish/yashirish
Ekranni ulashish
slayd yoki ishingizni ko‘rsatish
Qo‘l ko‘tarish
odob bilan so‘z so‘rash
Chat
savol va havolalar yozish
Kichik xonalar
kichik guruhlarga bo‘lish
Yozib olish
faqat hammaning roziligi bilan
Uchrashuv odobi
• Avval mikrofon va kamerani tekshiring
• O‘z vaqtida, haqiqiy ismingiz bilan qo‘shiling
• Tinch va yorug‘ joy toping
• Gapirmayotganda mikrofonni o‘chiring
• Gapni bo‘lmang — qo‘l ko‘taring
• Ekranni ulashishdan oldin shaxsiy oynalarni yoping
0x0D · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi vosita mos?
01
Butun sinfga ertangi testni eslating.
02
Yozgi maktabga CV ilova qilib ariza yuboring.
03
To‘rt o‘quvchi bitta hisobotni birga yozadi.
04
O‘qituvchi uydagi o‘quvchilarga mavzuni jonli tushuntiradi.
05
Onlayn sinfdoshga tezkor savol.
06
Sinf sayohatidagi 200 ta rasmni saqlash va ulashish.
Tanlang:
Tezkor xabar
Videokonferensiya
Umumiy hujjat
Bulutli xotira
0x0E · HAMKORLIK
Hamkorlik platformalari: onlayn birga ishlash
Odamlarga bir xil fayl va vazifalar ustida istalgan joydan, istalgan vaqtda ishlash imkonini beradigan onlayn vositalar.
Umumiy hujjatlar
Google Docs, Word online
Bulutli xotira
Google Drive, OneDrive, Dropbox
Jamoa maydonlari
Microsoft Teams, Slack
Vazifa taxtalari
Trello, Microsoft Planner
Ta’lim platformalari
Google Classroom, Moodle
Bulutda: fayllar Internet serverlarida turadi, shuning uchun hamma doim eng so‘nggi versiyani ko‘radi.
0x0F · HAMKORLIK
Bitta hujjat, ko‘p muallif
Sinf_loyihasi.docx — umumiy
A
B
M
Aziza
Bekzod
Madina: @Bekzod bu yerga manba qo‘sha olasanmi?
Barcha o‘zgarishlar saqlandi · Versiyalar tarixi
Birgalikda tahrirlash
bir necha kishi bir vaqtda yozadi
Izohlar va @eslatmalar
savol bering yoki odamni belgilang
Taklif rejimi
o‘zgarish taklif qiling; egasi qabul qiladi yoki rad etadi
Versiyalar tarixi
oldingi versiyalarni ko‘rish va tiklash
Avtosaqlash
har bir o‘zgarish darhol saqlanadi
0x10 · ULASHISH
Ulashish: kim ko‘radi, izoh yozadi yoki tahrirlaydi?
Ko‘ruvchi
faqat o‘qiy oladi
Izohlovchi
o‘qiy oladi va izoh qo‘sha oladi
Muharrir
hamma narsani o‘zgartira oladi
Cheklangan
faqat siz qo‘shgan odamlar ocha oladi
Havolasi bor har kim
havolani olgan har kim ocha oladi — hatto begonalar ham
Qoida: yetarli bo‘lgan eng past ruxsatni bering. Shaxsiy ma’lumotni hech qachon “havolasi bor har kim”ga ochmang.
0x11 · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Xavfsiz ulashing
A
Ota-onalar sinf gazetasini o‘qishi, lekin o‘zgartirmasligi kerak.
B
O‘qituvchi inshongizni tahrirlamasdan unga izohlar qoldiradi.
C
Sherigingiz hisobotning yarmini yozadi.
D
Kimdir bir xatboshini adashib o‘chirib yubordi.
E
Madina bitta gapni ko‘rib chiqishini xohlaysiz.
F
O‘quvchilar telefon raqamlari yozilgan fayl maxfiy qolishi kerak.
Tanlang
• Ko‘ruvchi
• Izohlovchi
• Muharrir
• Versiyalar tarixi
• Izohda @eslatma
• Cheklangan havola
0x12 · TANLASH
To‘g‘ri vositani tanlash
AGAR SIZGA KERAK BO‘LSA…
FOYDALANING…
onlayn odamdan darhol javob
→
Tezkor xabar
rasmiy xabar, yozma iz yoki ilovalar
→
yuzma-yuz gaplashish yoki jonli tushuntirish
→
Videokonferensiya
boshqalar bilan bitta fayl ustida ishlash
→
Umumiy hujjat
ko‘p odamga birdaniga xabar berish
→
Kanal, guruh yoki pochta ro‘yxati
O‘zingizdan so‘rang: qanchalik shoshilinch? Qanchalik rasmiy? Kimga kerak? Yozma iz kerakmi?
0x13 · NETIKET
Netiket: onlayn odob-axloq
Net + etiket: Internetda xushmuomala va hurmatli xulq qoidalari.
01
Mehribon va hurmatli bo‘ling
Har bir ekran ortida haqiqiy inson bor.
02
Joylashdan oldin o‘ylang
Postlar abadiy qolishi mumkin: bu raqamli izingiz.
03
BOSH HARFLAR YO‘Q
Bosh harflar baqirishdek ko‘rinadi.
04
Shaxsiy hayotni hurmat qiling
Boshqalarning rasmi, raqami va xabarlarini ulashmang.
05
Ulashishdan oldin tekshiring
Yangilik rostligiga ishonch hosil qiling; manbani ko‘rsating.
06
Qisqa va mavzuda yozing
Boshqalarning vaqtini hurmat qiling.
07
Imloga e’tibor bering
Ayniqsa rasmiy xabarlarda.
08
Bezorilikka qarshi turing
Qo‘shilmang — xabar bering.
0x14 · XAVFSIZLIK
Xavfsiz qoling: fishingni aniqlang
Kiruvchi xatlar
From: security@paynet-uz.help-desk.xyz
Subject: SHOSHILINCH: hisobingiz bloklanadi!
Hurmatli mijoz,
1 soat ichida parolingizni tasdiqlang, aks holda pulingizdan ayrilasiz.
Hoziroq kiring
1
2
3
4
Ogohlantiruvchi belgilar
1 G‘alati jo‘natuvchi manzili
2 Shoshiltirish yoki qo‘rqitish
3 Parol, kod yoki karta raqamini so‘raydi
4 Soxta saytga havola yoki tugma
O‘zingizni himoya qiling
• Har bir hisobga kuchli, alohida parol
• Ikki bosqichli autentifikatsiyani (2FA) yoqing
• Bir martalik kodlarni hech kimga bermang
• Umumiy kompyuterlarda hisobdan chiqing
0x15 · 5-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Fishingmi yoki xavfsizmi?
01
“Hisobingiz bloklandi. 1 soat ichida shu yerni bosib, parolingizni kiriting.”
02
O‘qituvchingizning maktab manzilidan: “Ertangi dars 12-xonada.” Havolasiz.
03
“Siz iPhone yutib oldingiz! 50 000 so‘m yetkazish haqini to‘lang.”
04
O‘zingiz tizimga kirgan zahoti: “Kodingiz 4821. Uni hech kimga bermang.”
05
Do‘stingiz hisobidan: “Hozir kelgan kodni tez yubor!”
06
paynet-uz.secure-login.xyz havolasi karta raqamingizni so‘raydi.
F (fishing) yoki X (xavfsiz) deb yozing — va bitta sabab keltiring.
0x16 · HAYOTDA
Atrofingizdagi muloqot vositalari
MAKTAB
Uy vazifasi Google Classroom’ga joylanadi
→ Ta’lim platformasi + e-mail
ISH
Jamoa hisobotni Microsoft 365’da yozadi
→ Umumiy hujjat + Teams uchrashuvi
OILA
Qarindoshlar Telegram guruhida yangilik ulashadi
→ Tezkor xabar
DAVLAT
my.gov.uz’da xizmatga ariza berish
→ Onlayn ariza + e-mail / SMS xabarlari
SOG‘LIQ
Shifokor boshqa shahardagi bemor bilan gaplashadi
→ Videokonferensiya (telemeditsina)
FAN
Besh mamlakat olimlari bitta maqola yozadi
→ Bulutli xotira + versiyalar tarixi
0x17 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Muloqotning besh qismi qaysilar?
02
Bitta sinxron va bitta asinxron vositaga misol keltiring.
03
Cc va Bcc o‘rtasida qanday farq bor?
04
Yaxshi e-mailning uchta qoidasini ayting.
05
Qachon “Reply all” yomon fikr?
06
Videouchrashuvning uchta boshqaruv tugmasini ayting.
07
Izohlovchi nima qila oladi, ko‘ruvchi esa yo‘q?
08
Fishingning uchta ogohlantiruvchi belgisini ayting.
0x18 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
O‘qituvchidan yana bir kun so‘rab yoziladigan e-mail uchun aniq mavzu satri va salomlashuv yozing.
2
Guruhingiz shu dam olish kunlari bitta taqdimotni birga tahrirlashi kerak. Qaysi vosita va qaysi ruxsat?
3
Xabar fishing ekanini ko‘rsatadigan ikkita belgini ayting.