ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
19-ma’ruza · Hisoblashning jamiyatga ta’siri
2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 12-MAVZU
Kompyuterlarning
jamiyatga ta’siri
Kompyuterlar odamlarni, tashkilotlarni, O‘zbekistonni va dunyoni qanday o‘zgartiradi
shaxs · tashkilot · mahalliy · global
Odamlar
Tashkilotlar
Mahalliy
Global
Cho‘ntagingizdan butun sayyoragacha
19-MA’RUZA · 2 SOAT
0x01 · ISINISH
Kompyutersiz bir kun
O‘zbekistonda kompyuter, telefon va Internetsiz bir kunni tasavvur qiling. Nimalar to‘xtab qoladi?
Ikki daqiqada iloji boricha ko‘p narsani sanang.
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)
1 Shaxsan siz birinchi nimani sog‘inasiz?
2 Qaysi ish joylari butunlay to‘xtab qoladi?
3 Kompyutersiz biror narsa yaxshiroq bo‘larmidi?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tasvirlash — kompyuterlar shaxslarning kundalik hayotini qanday o‘zgartirishini.
2
Tushuntirish — tashkilotlar ishlash, sotish va xizmat ko‘rsatish uchun kompyuterlardan qanday foydalanishini.
3
Taqqoslash — O‘zbekistondagi mahalliy ta’sirni global ta’sir bilan.
4
Baholash — foyda va xavflarni: ish o‘rinlari, shaxsiy hayot, sog‘liq va atrof-muhit.
5
Tushuntirish — raqamli tafovutni va hammani qamrab olish yo‘llarini.
6
Tahlil qilish — texnologiya ta’sirini manfaatdor tomonlar, foyda, xavf va choralar orqali.
0x03 · TA’SIR DARAJALARI
Ta’sirning to‘rt darajasi
Shaxslar
Siz, oilangiz va do‘stlaringiz: qanday o‘qishingiz, gaplashishingiz, ishlashingiz va dam olishingiz.
Tashkilotlar
Korxonalar, maktablar, shifoxonalar va davlat idoralari.
Mahalliy
Shahar, viloyat yoki O‘zbekiston kabi butun mamlakat.
Global
Butun dunyo: savdo, fan, yangiliklar va umumiy muammolar.
Maslahat: bitta texnologiya bir darajada yordam berib, boshqasida zarar yetkazishi mumkin. Har doim barcha darajalarga qarang.
0x04 · SHAXSLAR
Kompyuterlar kundalik hayotimizni qanday o‘zgartiradi
Muloqot
Istalgan odam bilan istalgan joyda tezkor aloqa — xabarlar, qo‘ng‘iroqlar, video.
O‘qish
Istalgan vaqtda onlayn kurslar, elektron kitoblar, videolar va ta’lim ilovalari.
Ish
Masofaviy ish, frilans va yangi raqamli kasblar.
Sog‘liq
Shifokorga onlayn yozilish, fitnes-trekerlar, sog‘liq haqida ma’lumot.
Pul
Mobil bank, karta orqali to‘lovlar va onlayn xarid.
Ko‘ngilochar
Musiqa, filmlar, o‘yinlar — va yaratish hamda ulashishning yangi yo‘llari.
0x05 · TASHKILOTLAR
Tashkilotlar kompyuterlardan qanday foydalanadi
Avtomatlashtirish
Mashina va dasturlar takroriy ishni tezroq va kamroq xato bilan bajaradi.
Ma’lumotga asoslangan qarorlar
Savdo va mijozlar ma’lumotlari keyin nima qilishni ko‘rsatadi.
Elektron tijorat
Butun mamlakat va dunyo bo‘ylab mijozlarga onlayn sotish.
Masofaviy jamoalar
Xodimlar turli shahar va mamlakatlardan birga ishlaydi.
Mijozlarga xizmat
Saytlar, ilovalar va chat-botlar mijozlarga 24/7 javob beradi.
Yangi xavflar
Kiberhujumlar, ma’lumotlarning sizib chiqishi va IT tizimlariga to‘liq qaramlik.
0x06 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Kimga va qanday ta’sir qiladi?
A
Nafaqaxo‘r ayol elektr to‘lovini telefonidan to‘laydi.
B
Novvoyxona onlayn savdo maydonchasi orqali tort sota boshlaydi.
C
Nukuslik talaba xorijiy universitetning bepul onlayn kursini o‘qiydi.
D
Shifoxona yozuvlari to‘lov talab qiluvchi dastur tomonidan ikki kunga qulflanadi.
E
Zavod qo‘lda qadoqlash liniyasini robotlar bilan almashtiradi.
F
Oila boshqa mamlakatda ishlayotgan o‘g‘liga videoqo‘ng‘iroq qiladi.
Har biri uchun ayting:
1. Shaxsmi yoki tashkilot?
2. Foydami yoki xavf?
Bonus: yana kimga ta’sir qiladi?
0x07 · MAHALLIY TA’SIR
O‘zbekistonda kompyuter texnologiyalari
Elektron hukumat
my.gov.uz yuzlab davlat xizmatlarini onlayn taqdim etadi.
OneID
Davlat xizmatlariga kirish uchun yagona raqamli identifikatsiya.
Raqamli O‘zbekiston – 2030
Raqamli xizmatlar, ko‘nikmalar va infratuzilma bo‘yicha milliy strategiya.
IT Park
IT kompaniyalar va startaplarni qo‘llab-quvvatlaydi; xorijga xizmat sotishga yordam beradi.
Mobil to‘lovlar
Click, Payme va bank ilovalari har kuni ishlatiladi.
Bir million o‘zbek dasturchisi
Yoshlarga dasturlashni o‘rgatadigan bepul dastur (2019-yildan).
0x08 · GLOBAL TA’SIR
Kompyuterlar va butun dunyo
Globallashuv
Kompaniyalar chegaralar osha real vaqtda savdo qiladi va ishlaydi.
Dunyo yangiliklari bir zumda
Voqealar soniyalarda butun sayyoraga tarqaladi.
Fan va tibbiyot
Kompyuter modellari dori ishlab chiqish va iqlimni bashorat qilishga yordam beradi.
Hamma uchun bilim
Bepul ensiklopediyalar, onlayn kurslar va ochiq tadqiqotlar.
Global hamjamiyatlar
Bir xil qiziqishdagi odamlar butun dunyoda bog‘lanadi.
Global xavflar
Mamlakatlar o‘rtasidagi kiberhujumlar va tez tarqaladigan yolg‘on ma’lumotlar.
0x09 · FOYDA VA MUAMMOLAR
Bitta ekranning ikki tomoni
Foydalar
• Tezroq va arzonroq xizmatlar
• Hamma uchun, hamma joyda ta’lim
• Yangi kasblar va bizneslar
• Yaxshiroq tibbiyot va fan
• Oila bilan aloqada bo‘lish
Muammolar
• Ayrim kasblar yo‘qoladi
• Shaxsiy hayot va ma’lumotlarning suiiste’moli
• Raqamli tafovut
• Sog‘liq: ekran vaqti, stress
• Elektron chiqindilar va energiya sarfi
Fuqaro sifatida vazifangiz: foydalarni saqlab, zararlarni kamaytirish.
0x0A · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Foydami yoki muammo?
01
Onlayn kurslar qishloqdagi talabaga dasturlashni o‘rganish imkonini beradi.
02
Xarid ilovasi sizga reklama ko‘rsatish uchun qaragan hamma narsangizni yozib boradi.
03
O‘z-o‘ziga xizmat kassalari uchun kamroq kassir kerak.
04
Toshkentdagi shifokorlar uzoq viloyatlardagi bemorlarga video orqali maslahat beradi.
05
Har yili millionlab eski telefonlar tashlab yuboriladi.
06
Yolg‘on yangilik bir soatda 10 000 marta ulashiladi.
Har biri uchun: foydami yoki muammo — va qaysi darajada (shaxs, tashkilot, mahalliy, global)?
0x0B · ISH VA KASBLAR
Kompyuterlar va mehnat dunyosi
Avtomatlashgan ishlar
Oddiy takroriy vazifalar: ma’lumot kiritish, oddiy yig‘ish, ayrim kassirlik ishlari.
Yaratilgan kasblar
Dasturchilar, ma’lumotlar tahlilchilari, kiberxavfsizlik, raqamli marketing.
O‘zgargan kasblar
Shifokor, o‘qituvchi, fermer va haydovchilar endi raqamli vositalardan foydalanadi.
Kerakli ko‘nikmalar
Raqamli savodxonlik, muammolarni hal qilish va doimiy o‘rganish.
Asosiy g‘oya: avtomatlashtirish odatda butun odamlarni emas, vazifalarni almashtiradi — o‘rganishda davom etganlar moslashadi.
0x0C · RAQAMLI TAFOVUT
Raqamli tafovut: kim ortda qoladi?
Raqamli texnologiyadan yaxshi foydalana oladiganlar va foydalana olmaydiganlar orasidagi tafovut.
Kirish
Uyda tezkor Internet yoki qurilma yo‘q.
Narx
Ba’zi oilalar uchun qurilma va mobil internet juda qimmat.
Ko‘nikmalar
Xizmatlardan xavfsiz foydalanishni bilmaslik.
Til
O‘z tilingizda foydali kontent juda kam.
Yosh
Ko‘p keksa odamlarga yangi texnologiya qiyin.
Joy
Qishloqlarda tarmoq ko‘pincha shaharlarga qaraganda zaifroq.
Raqamli inklyuziya: arzonroq Internet, jamoat Wi-Fi’si, o‘quv kurslari va o‘zbek tilidagi kontent tafovutni qisqartiradi.
0x0D · SHAXSIY HAYOT
Shaxsiy hayot: siz haqingizda kim nimani biladi?
Ilovalar nimani yig‘adi
ko‘pincha o‘ylaganingizdan ko‘proq
• Joylashuv va harakatlar
• Kontaktlar, rasmlar va xabarlar
• Nimani qidirishingiz, ko‘rishingiz va sotib olishingiz
• Reklama, tavsiyalar va profillar uchun ishlatiladi
Qanday himoya qilish kerak
sizning huquq va tanlovlaringiz bor
• Ilova ruxsatlarini tekshiring
• Ijtimoiy tarmoqlarda maxfiylik sozlamalaridan foydalaning
• Kamroq ulashing — joylashdan oldin o‘ylang
• Qonunlar shaxsiy ma’lumotlarni himoya qiladi (O‘zbekiston, 2019)
Eslab qoling: onlayn xizmat bepul bo‘lsa, uning xarajatini ko‘pincha ma’lumotingiz qoplaydi.
0x0E · SOG‘LIQ VA FAROVONLIK
Kompyuterlar, sog‘liq va farovonlik
Ekran vaqti va uyqu
Kechqurungi ekranlar uyquni kechiktiradi va charchatadi.
Ko‘z charchashi
20-20-20 qoidasi: har 20 daqiqada 6 m uzoqqa 20 soniya qarang.
Qomat va harakat
Uzoq o‘tirish bel, bo‘yin va bilak og‘rig‘iga olib keladi.
Ruhiy salomatlik
Cheksiz lentalar va o‘zini boshqalar bilan solishtirish stressni oshiradi.
Kiberbezorilik
Onlayn bezorilik jabrlanuvchini uyigacha kuzatadi — xabar bering va qo‘llab-quvvatlang.
Ijobiy tomoni
Telemeditsina, fitnes ilovalari va onlayn qo‘llab-quvvatlash guruhlari.
0x0F · ATROF-MUHIT
Kompyuterlar va atrof-muhit
Elektron chiqindilar
Eski qurilmalarda zaharli metallar va qimmatli materiallar bor.
Energiya sarfi
Ma’lumot markazlari va tarmoqlar juda ko‘p elektr sarflaydi.
Sayyoraga yordam
Aqlli elektr tarmoqlari, iqlim modellari va safar o‘rniga videoqo‘ng‘iroqlar.
Kamaytirish va ta’mirlash
Qurilmalarni uzoqroq ishlating, ta’mirlang va to‘g‘ri qayta ishlashga topshiring.
Asosiy g‘oya: eng ekologik telefon odatda sizda allaqachon bor bo‘lgan telefondir.
0x10 · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Muammoni nomlang
A
Bobo shifokorga yozila olmaydi, chunki bu faqat onlayn qilinadi.
B
O‘yin ilovasi kontaktlar, joylashuv va mikrofoningizga ruxsat so‘raydi.
C
Maktabning eski kompyuterlari dalaga tashlab yuboriladi.
D
Bank filiallarini yopib, xodimlarni ilova bilan almashtiradi.
E
O‘quvchilar guruh chatida sinfdoshiga shafqatsiz xabarlar yuboradi.
F
Siyosatchining yolg‘on gaplarni aytayotgani tasvirlangan tahrirlangan video ommalashib ketadi.
Tanlang
• Raqamli tafovut
• Shaxsiy hayot
• Elektron chiqindilar
• Avtomatlashtirish va ish o‘rinlari
• Kiberbezorilik
• Yolg‘on ma’lumot (deepfake)
0x11 · ETIKA
Etika: kompyuterlar bilan to‘g‘ri ish tutish
Mualliflik huquqi va qaroqchilik
Dastur, musiqa yoki filmlardan ruxsatsiz foydalanish.
Plagiat
Birovning ishini ko‘chirib, o‘ziniki deb ko‘rsatish.
Adolatli sun’iy intellekt
Noxolis ma’lumotda o‘qitilgan sun’iy intellekt odamlarga adolatsiz munosabatda bo‘lishi mumkin.
Deepfake
Soxta, lekin haqiqiyga o‘xshash video va ovozlar odamlarni aldaydi.
Onlayn xulq
Nafrat so‘zlari va bezorilik haqiqiy odamlarga ozor beradi.
Mas’uliyat
Dastur xato qilsa, kim javobgar?
0x12 · SUN’IY INTELLEKT
Sun’iy intellekt: imkoniyat va xavf
Imkoniyat
• Tillar orasida tarjima, jumladan o‘zbek tili
• Tasvirlarni o‘qishda shifokorlarga yordam
• Shaxsiy repetitor va o‘qishda yordam
• Tezroq tadqiqot va loyihalash
Xavf
• Ishonch bilan aytilgan noto‘g‘ri javoblar
• Noxolislik va adolatsiz qarorlar
• Deepfake va firibgarlik
• Ko‘chirish va o‘zi fikrlashning kamayishi
Qoida: sun’iy intellektdan o‘rinbosar emas, yordamchi sifatida foydalaning — javoblarini tekshiring va foydalanganingizni ayting.
0x13 · TA’SIRNI TAHLIL QILISH
Ta’sirni qanday tahlil qilish kerak: mobil bank
MANFAATDOR TOMON
Foyda
Xavf
Chora
Shaxslar
Istalgan joyda, istalgan vaqtda to‘lash va pul o‘tkazish
Firibgar qo‘ng‘iroqlar va o‘g‘irlangan SMS kodlar
Kodlarni aytmang; 2FA’dan foydalaning
Banklar va do‘konlar
Kamroq xarajat, ko‘proq mijoz
Kiberhujumlar; tizimlar ishdan chiqishi
Xavfsizlik jamoalari, zaxira nusxalar
Mahalliy (O‘zbekiston)
Kamroq naqd pul, tezroq iqtisodiyot, ko‘proq soliq
Telefoni yoki ko‘nikmasi yo‘qlar chetda qoladi
O‘qitish; oflayn variantlarni saqlash
To‘rt savol: Kimga ta’sir qiladi? Foydasi nima? Xavfi nima? Nima qila olamiz?
0x14 · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Tahlil qiling
01
Qishloq maktabiga tezkor Internet o‘tkazildi. O‘quvchilar va o‘qituvchilar uchun bittadan foydani ayting.
02
Xuddi shu o‘zgarishning bitta xavfini va uni kamaytiradigan bitta chorani ayting.
03
Onlayn taksi: kim foyda ko‘radi va kim yutqazishi mumkin?
04
Video strimingning bitta mahalliy va bitta global ta’sirini ayting.
05
Nega elektron hukumat xizmatlari ba’zi odamlar uchun adolatsiz bo‘lishi mumkin?
06
Maktabingizda sun’iy intellektdan adolatli foydalanish uchun bitta qoida taklif qiling.
0x15 · HAYOTDA
Yaqin va uzoqdagi ta’sir hikoyalari
MAHALLIY
Marg‘ilonlik hunarmand ayol ipakni onlayn sotadi
→ Boshqa mamlakatlarda yangi xaridorlar
MAHALLIY
my.gov.uz’dan navbatsiz hujjatlar
→ Vaqt tejaladi, qog‘ozbozlik kamayadi
MAHALLIY
IT Park startapi bitiruvchilarni ishga oladi
→ Yangi ish o‘rinlari va IT eksporti
GLOBAL
Olimlar iqlim ma’lumotlarini butun dunyo bilan ulashadi
→ Yaxshiroq prognoz va ogohlantirishlar
GLOBAL
Kiberhujum ko‘plab mamlakatlardagi shifoxonalarni to‘xtatadi
→ Xavfsizlik va zaxira zarurati
GLOBAL
Eski telefonlar elektron chiqindi poligonlariga jo‘natiladi
→ Ifloslanish va sog‘liqqa zarar
0x16 · RAQAMLI FUQAROLIK
Mas’uliyatli raqamli fuqaro bo‘lish
✓
MEN
Ulashishdan oldin faktlarni tekshiraman
Boshqalarning ishi va shaxsiy hayotini hurmat qilaman
Oila a’zolariga raqamli ko‘nikmalarni o‘rganishda yordam beraman
Qurilmalardan uzoqroq foydalanib, ularni qayta ishlashga topshiraman
✗
MEN … EMAS
Soxta yangilik yoki deepfake’larni ulashmayman
Onlayn bezorilik qilmayman va unga qo‘shilmayman
Qaroqchilik dasturlaridan foydalanmayman va ko‘chirilgan ishni topshirmayman
Ekranlarning uyqum va sog‘lig‘imni egallashiga yo‘l qo‘ymayman
0x17 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Ta’sirning to‘rt darajasini ayting.
02
Kompyuterlar shaxslarning kundalik hayotini o‘zgartirgan ikki yo‘lni ayting.
03
Tashkilotlar kompyuterlardan foydalanadigan ikki yo‘lni ayting.
04
O‘zbekistondagi ikkita raqamli loyihani ayting.
05
Raqamli tafovut nima? Ikki sababini ayting.
06
Avtomatlashtirish ish o‘rinlariga qanday ta’sir qiladi?
07
Kompyuterlarning atrof-muhitga bitta zarari va bitta foydasini ayting.
08
Ta’sirni tahlil qilish uchun qaysi to‘rt savolni beramiz?
0x18 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Kompyuter texnologiyalarining bitta MAHALLIY va bitta GLOBAL ta’sirini ayting — va har biri ijobiymi yoki salbiymi, ayting.
2
Raqamli tafovutning ikki sababini va uni kamaytirishning bitta yo‘lini ayting.
3
Onlayn xaridni tahlil qiling: bitta foyda, bitta xavf va bitta chora.