ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
2-ma’ruza · Kurs haqida umumiy ma’lumot va taxminlar
2 qismdan 2-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
1
BIRINCHI BOB
Kompyuter asoslari
Kompyuterni tushunish
Kompyuter nima · u qanday rivojlangan · u qanday tasniflanadi
Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish
Besh avlod
Tasniflash
Qo‘llanilishi
1-bob · Kompyuterni tushunish
2 / 27
02-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM
1-bob · Kompyuterni tushunish
3 / 27
O‘QUV MAQSADLARI
Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
7
Taqqoslash — kompyuterlarning besh avlodini texnologiya, o‘lcham, tezlik va dasturlash bo‘yicha.
8
Tasniflash — istalgan kompyuterni ishlash prinsipi, qo‘llanilishi hamda o‘lchami va imkoniyati bo‘yicha.
1-bob · Kompyuterni tushunish
4 / 27
04
Kompyuterlarning besh avlodi
Har bir avlod — takomillashish bosqichi: kichikroq, arzonroq, tezroq, ishonchliroq va samaraliroq
Elektron lampalar
Tranzistorlar
Integral sxemalar
Mikroprotsessor · ULSI
BIRINCHI AVLOD · 1940 – 1956
Elektron lampalar va mashina tili
1-bob · Kompyuterni tushunish
5 / 27
1.5-rasm Elektron lampa
Elektron lampalar
Hisoblash bilan birga saqlash va boshqarish uchun ham ishlatilgan. Termoelektron lampali mashinalar deb ham ataladi.
QANDAY ISHLAYDI
Ichida tolalari bor shisha naycha; qizdirilgan tolalar signallarni kuchaytiradigan va susaytiradigan elektronlar hosil qiladi.
KIRITISH / CHIQARISH
Kiritish uchun perfokarta, chiqarish uchun bosma nusxa.
AFZALLIKLARI
•O‘z davrining eng tez hisoblash qurilmalari
•Murakkab matematik masalalarni samarali yecha olgan
CHEKLOVLAR
•Faqat mashina tili — dasturlash qiyin
•Juda katta, og‘ir va o‘rnatish qiyin
•Juda ko‘p issiqlik chiqargan; bir vazifali
Misollar: ENIAC, EDVAC, EDSAC va UNIVAC
IKKINCHI AVLOD · 1956 – 1963
Tranzistorlar va assembler tili
1-bob · Kompyuterni tushunish
6 / 27
1.6-rasm Tranzistor
Tranzistorlar
1947-yilda Shockley, Brattain va Bardeen ixtiro qilgan; buning uchun ular Nobel mukofotini olgan.
UCHTA ULANISH
Baza — signal uchun kirish yo‘li. Kollektor — kuchaytirilgan signalni yig‘adi. Emitter — chiqish yo‘li.
YANA YANGILIKLAR
Printerlar, ikkilamchi xotira va operatsion tizim texnologiyasi. Kiritish/chiqarish hamon perfokarta va bosma nusxa.
AFZALLIKLARI
•Kichikroq, tezroq, arzonroq, kamroq issiqlik
•Assembler tilida dasturlash oson
•Yengil va oson ko‘chiriladigan
•Juda kam quvvat talab qilgan
CHEKLOVLAR
•Kiritish/chiqarish vositalari deyarli o‘zgarmagan
•Konditsionerli xona talab qilgan
•Juda qimmat — uy uchun qo‘l yetmas
•Faqat maxsus maqsadli
Misollar: PDP-8, IBM 1401 va IBM 7090
UCHINCHI AVLOD · 1964 – 1975
Integral sxemalar va yuqori darajali tillar
1-bob · Kompyuterni tushunish
7 / 27
Integral sxemalar (IC)
Tranzistorlar, rezistorlar, kondensatorlar va boshqa komponentlarni bitta kichik kremniy chipga birlashtiruvchi sxemalar. Mikroelektronika texnologiyasi deb ham ataladi. Birinchi IC ni 1958-yilda Jack Kilby va Robert Noyce yaratgan.
Nega IC oldingilaridan ustun
Elektron lampa
Tranzistor
Integral sxema
Nisbiy o‘lcham, narx va talab qilinadigan quvvat
Tezlik
Shu paytgacha eng tez — hisoblash vaqti nanosoniyalarda o‘lchangan
Dasturlash
Yuqori darajali tillar: mashina tafsilotlariga bog‘liq emas, shuning uchun bir kompyuterda yozilgan dastur boshqasida ham ishlaydi
Maqsadi
Biznes va ilmiy vazifalarni bajara olgan — umumiy maqsadli kompyuterlar
Hali ham muammo
Xotira hajmi juda kichikligicha qoldi, narxi juda yuqori edi va hamon konditsionerli xonalar talab qilinardi
Misollar: NCR 395, B6500, IBM 370, PDP 11, CDC 7600
TO‘RTINCHI AVLOD · 1975 – 1989
Mikroprotsessor paydo bo‘ladi
1-bob · Kompyuterni tushunish
8 / 27
1.8-rasm Intel P4004 mikroprotsessor chipi, 1971
LSI, VLSI va mikroprotsessor
LSI bitta kremniy chipga minglab tranzistor joylagan; VLSI esa yuz minglab. Asosiy sxemalar uchun hamon IC ishlatilgan.
MIKROPROTSESSOR NIMA
U kompyuterning CPU, xotira va kiritish/chiqarish boshqaruvini bitta chipga joylaydi.
SHU DAVRDA YANA
Shaxsiy kompyuterlar (PC), grafik interfeyslar (GUI), yangi operatsion tizimlar, statik va dinamik RAM, lokal tarmoqlar.
AFZALLIKLARI
•Juda kuchli; katta va tez xotira
•GUI tufayli foydalanish qulay
•Dasturlarni ko‘chirish oson; juda ko‘p qirrali
•Juda ishonchli, juda kam quvvat talab qiladi
CHEKLOVLAR
•LSI va VLSI chiplarini platalarga kavsharlash murakkab texnologiyani talab qilgan
•Hamon butunlay dasturchi bergan buyruqlarga bog‘liq
Misollar: IBM PC, IBM PC/AT, Apple va CRAY-1. Keyingi mikroprotsessorlar: Intel 386, Intel 486, Pentium
BESHINCHI AVLOD · ZAMONAVIY RAQAMLI KOMPYUTERLAR
ULSI — bitta chipda o‘n million komponent
1-bob · Kompyuterni tushunish
9 / 27
O‘ta yuqori darajadagi integratsiya (ULSI)
Bitta kichik chipda qariyb o‘n million elektron komponent tayyorlash imkonini beradi; bu mikroprotsessorlarning quvvati va tezligini hamda birlamchi va ikkilamchi xotira hajmini oshiradi.
Ko‘chma kompyuterlar
Noutbuk, cho‘ntak kompyuteri, PDA
Parallel protsessorlar
Bir nechta buyruq bir vaqtda bajariladi
Serverlar
Ko‘p foydalanuvchiga xizmat qiluvchi markaziy kompyuterlar
Optik disklar
Yangi saqlash texnologiyasi
Internet
Va uning turli xizmatlari
AFZALLIKLARI
•Hozirgacha eng tez va eng kuchli kompyuterlar
•Ko‘plab dasturlarni bir vaqtda juda yuqori tezlikda ishlatadi
•Shunchalik kichikki, ba’zilaridan safarda ham foydalanish mumkin
•Aloqa va resurslarni birgalikda ishlatishda ko‘p qirrali
ASOSIY KAMCHILIGI
Ularda turli amallarni bajarishda yo‘l ko‘rsatadigan intellektual dastur yo‘q. Sun’iy intellekt va ekspert tizimlar shu sohadagi davom etayotgan izlanishlar natijasidir.
TAQQOSLASH
Besh avlod yonma-yon
1-bob · Kompyuterni tushunish
10 / 27
Avlod | Davr | Asosiy texnologiya | O‘lcham | Tezlik | Dasturlash texnologiyasi | Misollar |
Birinchi | 1940–1956 | Elektron lampalar | Juda katta va og‘ir | O‘z davrining eng tezi | Mashina tili | ENIAC, EDVAC, EDSAC, UNIVAC |
Ikkinchi | 1956–1963 | Tranzistorlar | Kichikroq, yengil | 1-avloddan tezroq | Assembler tili | PDP-8, IBM 1401, IBM 7090 |
Uchinchi | 1964–1975 | Integral sxemalar | Kichikroq, tashiladigan | Nanosoniyalarda hisoblash | Yuqori darajali tillar | NCR 395, B6500, IBM 370, PDP 11, CDC 7600 |
To‘rtinchi | 1975–1989 | LSI / VLSI, mikroprotsessor | Kichik va ixcham | Juda yuqori; tez murojaat vaqti | Yuqori darajali tillar, GUI, 4GL | IBM PC, IBM PC/AT, Apple, CRAY-1 |
Beshinchi | Zamonaviy raqamli kompyuterlar | ULSI | Juda kichik, ko‘chma | Hozirgacha eng tez va kuchli | Parallel ishlov berish, SI tillari | Noutbuklar, PDA, serverlar, zamonaviy PC |
Davr, texnologiya va misollar bob matnidan olingan. “4GL”, “SI (sun’iy intellekt) tillari” va “parallel ishlov berish” keyingi slayddagi 1.9-rasmdan — kompyuterlar oilasi daraxtidan olingan.
1.9-RASM
Kompyuterlar oilasi daraxti
1-bob · Kompyuterni tushunish
11 / 27
Bugungi kompyuterga beshta alohida rivojlanish yo‘nalishi olib kelgan.
1
Hisoblash qurilmalari
Abak → Napier → Pascal → Leibnitz
2
Dasturlar
Babbage → Ada Lovelace → mashina, assembler va yuqori darajali tillar
3
Axborotni saqlash
Jacquard perfokartalari → Hollerith
4
Mantiq
Boole → Shannon
5
Elektronika
De Forest lampalari → Shockley tranzistorlari → IC → mikroprotsessorlar → LSI/VLSI → ULSI
Eslatma: bu rasmda avlodlar 1944–1955, 1955–1965, 1965–1975, 1975– va 1980– deb sanalgan. Testlarda bob matnidagi sanalardan foydalaning.
1-bob · Kompyuterni tushunish
12 / 27
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Saralang · avlod raqamini ayting
Har bir texnologiya qaysi avlodga tegishli?
1
Tranzistorlar
A texnologiya
2
O‘ta yuqori darajadagi integratsiya (ULSI)
B texnologiya
3
Integral sxemalar
C texnologiya
4
Mikroprotsessor, LSI va VLSI
D texnologiya
Javoblar: A — ikkinchi. B — beshinchi. C — uchinchi. D — to‘rtinchi. Tushib qolgani — elektron lampalar, birinchi avlod. Taxmin qiling: nega har bir yangi avlod kompyuterlarni tezroq bilan birga arzonroq ham qildi?
1-bob · Kompyuterni tushunish
13 / 27
05
Kompyuterlarning tasnifi
Har bir kompyuter ma’lumotni qayta ishlaydi — lekin ular ishlash usuli, vazifasi va o‘lchami bilan farq qiladi
Ishlash prinsiplari
Qo‘llanilishi
O‘lcham va imkoniyat
Mikrokompyuter ichida
TUSHUNCHALAR XARITASI
Istalgan kompyuterni tasniflashning uch usuli
1-bob · Kompyuterni tushunish
14 / 27
KOMPYUTERLAR
Ishlash prinsipi bo‘yicha
Analog
Raqamli
Gibrid
Qo‘llanilishi bo‘yicha
Umumiy maqsadli
Maxsus maqsadli
O‘lcham va imkoniyat bo‘yicha
Mikro
Mini
Meynfreym
Super
ISHLASH PRINSIPI BO‘YICHA
Analog, raqamli va gibrid
1-bob · Kompyuterni tushunish
15 / 27
Analog
UZLUKSIZ SIGNALLAR
Ma’lumotni ma’lum kattalikdagi uzluksiz elektr signallari ko‘rinishida ifodalaydi. Juda tez, bir vaqtda bir nechta amal bajarilishi mumkin.
•Natijalari unchalik aniq emas
•Aniqlik muhim bo‘lmagan joyda ishlatiladi
•Differensial tenglamalarni yechishning kuchli vositasi
•Operatsion kuchaytirgich (Op-Amp) asosida qurilgan
Raqamli
0 VA 1 LAR
Ma’lumotni raqamli shaklda saqlaydi va qayta ishlaydi — har qanday ma’lumot 0 va 1 lar ko‘rinishida saqlanadi, natija ham raqamli bo‘ladi.
•Analogdan tezroq, ishonchliroq va aniqroq
•Analog ma’lumotni o‘zgartirilgandan keyin qayta ishlay oladi
•Komponentlari: ALU, boshqaruv bloki, xotira bloki, kiritish/chiqarish bloklari
•Misol: uy foydalanuvchisining kompyuteri
Gibrid
IKKALASINING ENG YAXSHISI
Analog va raqamli kompyuterlarni birlashtiradi, shuning uchun uning apparat qismi analog va raqamli komponentlar aralashmasidir.
•Tez, samarali va ishonchli
•Uzluksiz o‘zgaruvchan kirish signalini qabul qilib, uni diskret qiymatlarga aylantiradi
•Murakkab modellashtirish uchun tejamli
•Misol: bemorning yurak urishini o‘lchaydigan qurilma
QO‘LLANILISHI BO‘YICHA
Umumiy maqsadli yoki maxsus maqsadli
1-bob · Kompyuterni tushunish
16 / 27
Umumiy maqsadli
Barcha muhitlarda ishlay oladigan qilib yaratilgan.
Ko‘p qirralilik
Ko‘p qirrali — turli vazifalar uchun mo‘ljallangan bir qancha dasturni saqlay oladi
Samaradorlik
Samarasiz; natija olish uchun ko‘p vaqt sarflaydi
Maxsus maqsadli
Faqat bitta belgilangan vazifani bajaradigan qilib yaratilgan.
Ko‘p qirralilik
Ko‘p qirrali emas; tezligi va xotira hajmi bajariladigan vazifaga bog‘liq
Samaradorlik
Samarali va kam vaqt sarflaydi; ortiqcha axborot yo‘qligi sababli arzonroq
Bobning oldingi qismidan eslang
Colossus faqat ayrim aniq vazifalarni bajarish uchun yaratilgan maxsus maqsadli elektron qurilma edi. · ENIAC barcha turdagi hisoblash masalalarini yecha oladigan umumiy maqsadli kompyuter edi. · Birinchi va ikkinchi avlod kompyuterlari odatda maxsus maqsadli, uchinchi avlod kompyuterlari esa umumiy maqsadli bo‘lgan.
O‘LCHAM VA IMKONIYAT BO‘YICHA
Mikrokompyuterdan superkompyutergacha
1-bob · Kompyuterni tushunish
17 / 27
Mikrokompyuter
Shaxsiy foydalanish
•Mikroprotsessor, saqlash bloki va kiritish/chiqarish kanali asosida qurilgan kichik va arzon raqamli kompyuter
•Shaxsiy kompyuter, ishchi stansiya va noutbuk ko‘rinishida bo‘ladi
•Stol kompyuteri · Noutbuk · Qo‘l kompyuteri (PDA)
Minikompyuter
O‘rta sinf · 1960, DEC
•Mikrokompyuterdan ko‘proq ma’lumot va kiritish/chiqarishni boshqaradi; meynfreymdan kuchsizroq
•Bir vaqtda 4 tadan 200 tagacha foydalanuvchiga xizmat qiladi
•Markaziy kompyuter, tarmoq serveri yoki veb-server sifatida ishlatiladi
•PDP 11, IBM 8000 seriyasi, VAX 7500
Meynfreym
Yirik tashkilotlar
•Juda katta; kuniga millionlab yozuvlarni qayta ishlaydi
•16 tagacha mikroprotsessor; RAM 128 MB dan 8 GB gacha
•Bir nechta operatsion tizimni ishlatadi — ular ‘virtual mashinalar’ deyiladi
•IBM 3000, VAX 8000, CDC 6600
Superkompyuter
Eng tezkor · 1960, Seymour Cray
•Eng tez kompyuter turi; murakkab amallarni juda yuqori tezlikda bajaradi
•Bir vaqtda faqat oz sonli dasturni ishlatadi — shuning uchun tez
•Konveyer va parallel ishlov berishdan foydalanadi
•CRAY 3, Cyber 205, NEC SX-3, PARAM (Hindiston)
Superkompyuterlar qo‘llaniladigan sohalar: ob-havoni prognozlash · animatsion grafika · suyuqliklar mexanikasi · yadro energetikasi tadqiqotlari · neft qidiruvi
MIKROKOMPYUTER ICHIDA
Tizim shinasi bilan bog‘langan to‘rt qism
1-bob · Kompyuterni tushunish
18 / 27
1
Mikroprotsessor
Mikrokompyuterning yuragi
•ALU — arifmetik va mantiqiy amallar
•Registrlar bloki — ALU uchun vaqtinchalik xotira
•Boshqaruv bloki — amallarni boshqaradi va yo‘naltiradi
2
Xotira
Ma’lumotlar va buyruqlarni saqlaydi
•Birlamchi (asosiy) xotira — vaqtinchalik saqlash
•Ikkilamchi (yordamchi) xotira — doimiy saqlash
•Magnit disklar va magnit lentalar
3
Periferik qurilmalar
Kiritish va chiqarish
•Kiritish: klaviatura, sichqoncha
•Chiqarish: monitor, printer
•Chiqarish qurilmalari ikkilik natijalarni o‘qiladigan shaklga aylantiradi
TIZIM SHINASI
Mikroprotsessor, xotira va periferik qurilmalarni yagona tizimga bog‘laydi. Frontal shina, xotira shinasi, lokal shina yoki xost shinasi deb ham ataladi.
Manzil shinasi
Bir yo‘nalishli — periferik qurilma yoki xotira katagini aniqlaydi
Ma’lumotlar shinasi
Ikki yo‘nalishli — mikroprotsessor, xotira va periferik qurilmalar o‘rtasida ma’lumot uzatadi
Boshqaruv shinasi
Mikroprotsessordan turli qurilmalarga boshqaruv signallarini olib boradi
1-bob · Kompyuterni tushunish
19 / 27
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Tasniflang · iloji bo‘lsa uchala belgini ham ayting
Quyidagi kompyuterlarning har birini tasniflang.
1
Shifoxonada bemorning yurak urishini o‘lchash uchun ishlatiladigan qurilma.
1-misol
2
Oila uyda foydalanadigan kompyuter.
2-misol
3
Ob-havoni prognozlash va yadro energetikasi tadqiqotlari uchun ishlatiladigan mashina.
3-misol
4
O‘rta biznes uchun 150 foydalanuvchiga xizmat qiladigan tarmoq serveri.
4-misol
Javoblar: 1 — gibrid. 2 — raqamli, umumiy maqsadli, mikrokompyuter. 3 — superkompyuter. 4 — minikompyuter (o‘rta sinf).
KOMPYUTER TIZIMI
Har bir kompyuterga kerak bo‘lgan to‘rt quyi tizim
1-bob · Kompyuterni tushunish
20 / 27
Apparat ta’minoti
Dasturiy ta’minot
Ma’lumotlar
Odamlar
Apparat ta’minoti
Kompyuterni tashkil etuvchi fizik qurilmalar: klaviatura, sichqoncha, xotira, CPU, monitor va printer. Ular ma’lumotni kiritadi, saqlaydi va qayta ishlaydi, so‘ng natijani ko‘rsatadi.
CPU ichida
ALU
Arifmetik-mantiqiy blok — qo‘shish va ayirish kabi arifmetik amallar hamda AND va OR kabi mantiqiy amallar
CU
Boshqaruv bloki — kiritish va chiqarishni boshqaradi; buyruqlarni xotiradan oladi, dekodlaydi va bajaradi
Dasturiy ta’minot
Kompyuterga qayta ishlashni bajarishda yordam beradigan dasturlar va buyruqlar. Ikki asosiy turi bor.
Amaliy dasturiy ta’minot
Foydalanuvchi uchun aniq vazifani bajarishga mo‘ljallangan. Oxirgi foydalanuvchi dasturlari deb ham ataladi.
Matn muharrirlari · ma’lumotlar bazalari · taqdimot dasturlari · elektron jadvallar
Tizimli dasturiy ta’minot
Kompyuter ishini nazorat qilish va apparat ta’minotini boshqarish uchun mo‘ljallangan.
Operatsion tizimlar · kompilyator · assembler · interpretator · drayverlar
KOMPYUTER TIZIMI
Ma’lumotlar va odamlar
1-bob · Kompyuterni tushunish
21 / 27
Ma’lumotlar
Kerakli natijani olish uchun foydalanuvchi kompyuter tizimiga kiritadigan xom faktlar. Ma’lumot kompyuter tushunadigan shaklda beriladi; natija esa foydalanuvchi tushunadigan shaklda chiqariladi.
Sifat ma’lumotlari
So‘z yoki matn ko‘rinishida ifodalanadi. Grafik taqdimot uchun tasvir, video va audioni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
Miqdor ma’lumotlari
Sonli shaklda ifodalanadi — ma’lum miqdorni ifodalash uchun ishlatiladigan sonlar va belgilar.
1 bit = axborotning eng kichik birligi. 1 bayt = sakkiz bitdan iborat guruh.
Odamlar
Kompyuter tizimlari odamlar tomonidan, odamlar uchun yaratiladi.
1
Tizim mutaxassislari
Apparat va dasturiy ta’minotni loyihalaydigan va yaratadigan odamlar: apparat muhandislari, dasturiy ta’minot muhandislari, dasturchilar.
2
Foydalanuvchilar
Kompyuter tizimlaridan o‘z ishida foydalanadigan odamlar — ta’lim, biznes, ko‘ngilochar soha, o‘qitish va boshqa sohalarda. Tayyor dasturlardan foydalanishi yoki o‘zi dastur yaratishi mumkin.
Apparat · Dasturiy ta’minot · Ma’lumotlar · Odamlar — to‘rttalasi ham zarur
KOMPYUTERLARNING QO‘LLANILISHI
Bugun kompyuterlar qayerda ishlatiladi
1-bob · Kompyuterni tushunish
22 / 27
1
Ta’lim
O‘qitish, taqdimotlar, onlayn shakllar va imtihonlar, masofaviy ta’lim, veb-asosidagi o‘qish.
2
Biznes
Axborot bazalari, uzoq joylar o‘rtasida veb-konferensiyalar, onlayn savdo.
3
Aloqa
Ulangan kompyuterlar o‘rtasida ma’lumot uzatish; matn, grafika va ilova fayllar uchun elektron pochta.
4
Fan
Yangi nazariyalarni tadqiq qilish va tahlil qilish; zilzila va sunamilarni bashorat qilish sari.
5
Muhandislik
Avtomobilsozlik va qurilish kabi sohalarda murakkab chizma va loyihalar; sonli hisoblashlar.
6
Ko‘ngilochar soha
Bepul va tijoriy grafik dasturlar yordamida grafika va animatsiya yaratish.
7
Bank ishi
Onlayn bank xizmati — bank saytlari orqali pul o‘tkazish, qabul qilish va to‘lovlar.
8
Sog‘liqni saqlash
Kasalliklarni aniqlash, bemorlarni kuzatish, ichki organlarni ko‘rish, bemor yozuvlari, telemeditsina.
9
Davlat boshqaruvi
Soliq, sanoat, aholini ro‘yxatga olish, politsiya va mudofaa idoralari; ‘elektron hukumat’ g‘oyasi.
HAYOTDAGI BOG‘LIQLIK
Darslikdagi tushuncha va bugun uni qayerda uchratasiz
1-bob · Kompyuterni tushunish
23 / 27
Bobdagi tushuncha | Darslikda nima deyilgan | Bugun qayerda uchratasiz |
CPU — miya | Buyruqlarni boshqaradi va bajaradi | Telefoningiz yoki noutbukingiz ichidagi protsessor chipi |
Mikrokompyuter | Kichik, arzon, mikroprotsessor asosida, bir kishi uchun | Noutbukingiz yoki stol kompyuteringiz |
Qo‘l kompyuteri / PDA | Cho‘ntakbop, qalam yoki stilus bilan kiritish, kichik xotira kartalari | Smartfoningiz va planshetingiz |
Meynfreym kompyuter | Kuniga millionlab yozuvlar; moliyaviy tranzaksiyalarni qayta ishlash | Bankomat yoki karta to‘lovi ortidagi bank tizimi |
Superkompyuter | Ob-havo prognozi, animatsion grafika, yadro energetikasi tadqiqotlari | Milliy ob-havo prognozlari; animatsion film studiyalari |
Gibrid kompyuter | Bemorning yurak urishini o‘lchaydi | Shifoxona monitorlari va fitnes-trekerlar |
Maxsus maqsadli kompyuter | Faqat bitta belgilangan vazifani bajaradi | Kalkulyator, elektron soat, kir yuvish mashinasi boshqaruvchisi |
QO‘SHIMCHA IZOH — IMTIHONGA KIRMAYDI
Darslik va zamonaviy manbalar qayerda farq qiladi
1-bob · Kompyuterni tushunish
24 / 27
Barcha test va mashqlarda bobda yozilganidek javob bering. Quyidagi izohlar faqat ma’lumot uchun — boshqa manbani o‘qib chalkashib qolmaslik uchun.
Avlodlar sanalari
Bob matnida 1940–1956, 1956–1963, 1964–1975 va 1975–1989 berilgan. Shu bobdagi 1.9-rasmda esa 1944–1955, 1955–1965, 1965–1975, 1975– va 1980–.
→ Bob matnidan foydalaning.
Colossus
Bobda muallif sifatida britaniyalik matematik “Alan Mathison” ko‘rsatilgan. To‘liq ismi — Alan Mathison Turing; zamonaviy manbalarning aksariyati Colossusni muhandis Tommy Flowers qurgan deb hisoblaydi.
→ Bobdagidek javob bering.
ENIAC yaratuvchilari
Bobda bir joyda “John Ecker”, boshqa joylarda “John Eckert” deb yozilgan. Zamonaviy manbalarda odatda J. Presper Eckert.
→ Ikkala yozilish ham qabul qilinadi.
Beshinchi avlod va SI
Bobda beshinchi avlod mashinalarida intellektual dastur yo‘qligi, sun’iy intellekt va ekspert tizimlar ustida hali ish olib borilayotgani aytilgan. Bu SI kundalik texnologiyaga aylanishidan oldin yozilgan.
→ Bobdagidek javob bering.
Qo‘l kompyuterlari
Bobda PDA ga misol sifatida Apple Newton, Casio Cassiopeia va Franklin eBookMan keltirilgan.
→ Bugun bu vazifani smartfonlar bajaradi.
Imlo
Bobda “napier bones” va “Leibriz” deb yozilgan. Aksariyat manbalarda “Napier's Bones” va “Leibniz”.
→ Qurilma ham, shaxs ham bir xil.
TAKRORLASH
Yakunlashdan oldin sakkizta savol
1-bob · Kompyuterni tushunish
25 / 27
1
Kompyuterning qaysi komponenti kompyuterning miyasi deb ataladi?
2
Qaysi qurilmada toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan?
3
Zamonaviy raqamli kompyuterlarning otasi deb kim tan olingan?
4
1944-yilda yaratilgan birinchi sof elektron dasturlanadigan kompyuter qaysi?
5
Uchinchi avlod kompyuterlarida qaysi texnologiya ishlatilgan?
6
Qaysi avlod ULSI texnologiyasidan foydalanadi?
7
Ishlash prinsipi bo‘yicha kompyuterlarning uchta sinfini ayting.
8
Qaysi turdagi kompyuter o‘rta sinf kompyuteri deb ataladi?
TAKRORLASH
Javoblar
1-bob · Kompyuterni tushunish
26 / 27
1
CPU
Markaziy protsessor — buyruqlarni boshqaradi va bajaradi.
2
Qum taxtasi
Qumda uchta ariqcha, har birida ko‘pi bilan o‘nta tosh.
3
Charles Babbage
Kembrij universitetining matematika professori.
4
Colossus
1944-yilda yaratilgan; elektron lampali maxsus maqsadli qurilma.
5
Integral sxemalar (IC)
Mikroelektronika texnologiyasi deb ham ataladi.
6
Beshinchi avlod
O‘ta yuqori darajadagi integratsiya — bitta chipda o‘n millionga yaqin komponent.
7
Analog, raqamli va gibrid
Ishlash prinsipi bo‘yicha uchta sinf.
8
Minikompyuter
Meynfreymdan kuchsizroq, mikrokompyuterdan kuchliroq.
1-bob · Kompyuterni tushunish
27 / 27
CHIQISH CHIPTASI
Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering
Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.
1
Bir gapda kiritish, qayta ishlash va chiqarish so‘zlaridan foydalanib kompyuterni ta’riflang.
3-maqsadni tekshiradi
2
Besh avlodning har biri uchun asosiy texnologiyani tartib bilan ayting.
7-maqsadni tekshiradi
3
Maxsus maqsadli kompyuterga bitta misol keltiring va nega u maxsus maqsadli ekanini ayting.
8-maqsadni tekshiradi
Keyingi qadam: beshta interaktiv mashg‘ulot — komponentlar, rivojlanish vaqt jadvali, besh avlod, tasniflash va yakuniy bilim sinovi.