⌂Barcha darslar1 / 1 2 · Kurs haqida umumiy ma’lumot va taxminlar · 2-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

2-ma’ruza · Kurs haqida umumiy ma’lumot va taxminlar

2 qismdan 2-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

1

BIRINCHI BOB

Kompyuter asoslari

Kompyuterni tushunish

Kompyuter nima · u qanday rivojlangan · u qanday tasniflanadi

Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish

Besh avlod

Tasniflash

Qo‘llanilishi

1-bob · Kompyuterni tushunish

2 / 27

02-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM

1-bob · Kompyuterni tushunish

3 / 27

O‘QUV MAQSADLARI

Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

7

Taqqoslash — kompyuterlarning besh avlodini texnologiya, o‘lcham, tezlik va dasturlash bo‘yicha.

8

Tasniflash — istalgan kompyuterni ishlash prinsipi, qo‘llanilishi hamda o‘lchami va imkoniyati bo‘yicha.

1-bob · Kompyuterni tushunish

4 / 27

04

Kompyuterlarning besh avlodi

Har bir avlod — takomillashish bosqichi: kichikroq, arzonroq, tezroq, ishonchliroq va samaraliroq

Elektron lampalar

Tranzistorlar

Integral sxemalar

Mikroprotsessor · ULSI

BIRINCHI AVLOD · 1940 – 1956

Elektron lampalar va mashina tili

1-bob · Kompyuterni tushunish

5 / 27

1.5-rasm Elektron lampa

Elektron lampalar

Hisoblash bilan birga saqlash va boshqarish uchun ham ishlatilgan. Termoelektron lampali mashinalar deb ham ataladi.

QANDAY ISHLAYDI

Ichida tolalari bor shisha naycha; qizdirilgan tolalar signallarni kuchaytiradigan va susaytiradigan elektronlar hosil qiladi.

KIRITISH / CHIQARISH

Kiritish uchun perfokarta, chiqarish uchun bosma nusxa.

AFZALLIKLARI

•O‘z davrining eng tez hisoblash qurilmalari

•Murakkab matematik masalalarni samarali yecha olgan

CHEKLOVLAR

•Faqat mashina tili — dasturlash qiyin

•Juda katta, og‘ir va o‘rnatish qiyin

•Juda ko‘p issiqlik chiqargan; bir vazifali

Misollar: ENIAC, EDVAC, EDSAC va UNIVAC

IKKINCHI AVLOD · 1956 – 1963

Tranzistorlar va assembler tili

1-bob · Kompyuterni tushunish

6 / 27

1.6-rasm Tranzistor

Tranzistorlar

1947-yilda Shockley, Brattain va Bardeen ixtiro qilgan; buning uchun ular Nobel mukofotini olgan.

UCHTA ULANISH

Baza — signal uchun kirish yo‘li. Kollektor — kuchaytirilgan signalni yig‘adi. Emitter — chiqish yo‘li.

YANA YANGILIKLAR

Printerlar, ikkilamchi xotira va operatsion tizim texnologiyasi. Kiritish/chiqarish hamon perfokarta va bosma nusxa.

AFZALLIKLARI

•Kichikroq, tezroq, arzonroq, kamroq issiqlik

•Assembler tilida dasturlash oson

•Yengil va oson ko‘chiriladigan

•Juda kam quvvat talab qilgan

CHEKLOVLAR

•Kiritish/chiqarish vositalari deyarli o‘zgarmagan

•Konditsionerli xona talab qilgan

•Juda qimmat — uy uchun qo‘l yetmas

•Faqat maxsus maqsadli

Misollar: PDP-8, IBM 1401 va IBM 7090

UCHINCHI AVLOD · 1964 – 1975

Integral sxemalar va yuqori darajali tillar

1-bob · Kompyuterni tushunish

7 / 27

Integral sxemalar (IC)

Tranzistorlar, rezistorlar, kondensatorlar va boshqa komponentlarni bitta kichik kremniy chipga birlashtiruvchi sxemalar. Mikroelektronika texnologiyasi deb ham ataladi. Birinchi IC ni 1958-yilda Jack Kilby va Robert Noyce yaratgan.

Nega IC oldingilaridan ustun

Elektron lampa

Tranzistor

Integral sxema

Nisbiy o‘lcham, narx va talab qilinadigan quvvat

Tezlik

Shu paytgacha eng tez — hisoblash vaqti nanosoniyalarda o‘lchangan

Dasturlash

Yuqori darajali tillar: mashina tafsilotlariga bog‘liq emas, shuning uchun bir kompyuterda yozilgan dastur boshqasida ham ishlaydi

Maqsadi

Biznes va ilmiy vazifalarni bajara olgan — umumiy maqsadli kompyuterlar

Hali ham muammo

Xotira hajmi juda kichikligicha qoldi, narxi juda yuqori edi va hamon konditsionerli xonalar talab qilinardi

Misollar: NCR 395, B6500, IBM 370, PDP 11, CDC 7600

TO‘RTINCHI AVLOD · 1975 – 1989

Mikroprotsessor paydo bo‘ladi

1-bob · Kompyuterni tushunish

8 / 27

1.8-rasm Intel P4004 mikroprotsessor chipi, 1971

LSI, VLSI va mikroprotsessor

LSI bitta kremniy chipga minglab tranzistor joylagan; VLSI esa yuz minglab. Asosiy sxemalar uchun hamon IC ishlatilgan.

MIKROPROTSESSOR NIMA

U kompyuterning CPU, xotira va kiritish/chiqarish boshqaruvini bitta chipga joylaydi.

SHU DAVRDA YANA

Shaxsiy kompyuterlar (PC), grafik interfeyslar (GUI), yangi operatsion tizimlar, statik va dinamik RAM, lokal tarmoqlar.

AFZALLIKLARI

•Juda kuchli; katta va tez xotira

•GUI tufayli foydalanish qulay

•Dasturlarni ko‘chirish oson; juda ko‘p qirrali

•Juda ishonchli, juda kam quvvat talab qiladi

CHEKLOVLAR

•LSI va VLSI chiplarini platalarga kavsharlash murakkab texnologiyani talab qilgan

•Hamon butunlay dasturchi bergan buyruqlarga bog‘liq

Misollar: IBM PC, IBM PC/AT, Apple va CRAY-1. Keyingi mikroprotsessorlar: Intel 386, Intel 486, Pentium

BESHINCHI AVLOD · ZAMONAVIY RAQAMLI KOMPYUTERLAR

ULSI — bitta chipda o‘n million komponent

1-bob · Kompyuterni tushunish

9 / 27

O‘ta yuqori darajadagi integratsiya (ULSI)

Bitta kichik chipda qariyb o‘n million elektron komponent tayyorlash imkonini beradi; bu mikroprotsessorlarning quvvati va tezligini hamda birlamchi va ikkilamchi xotira hajmini oshiradi.

Ko‘chma kompyuterlar

Noutbuk, cho‘ntak kompyuteri, PDA

Parallel protsessorlar

Bir nechta buyruq bir vaqtda bajariladi

Serverlar

Ko‘p foydalanuvchiga xizmat qiluvchi markaziy kompyuterlar

Optik disklar

Yangi saqlash texnologiyasi

Internet

Va uning turli xizmatlari

AFZALLIKLARI

•Hozirgacha eng tez va eng kuchli kompyuterlar

•Ko‘plab dasturlarni bir vaqtda juda yuqori tezlikda ishlatadi

•Shunchalik kichikki, ba’zilaridan safarda ham foydalanish mumkin

•Aloqa va resurslarni birgalikda ishlatishda ko‘p qirrali

ASOSIY KAMCHILIGI

Ularda turli amallarni bajarishda yo‘l ko‘rsatadigan intellektual dastur yo‘q. Sun’iy intellekt va ekspert tizimlar shu sohadagi davom etayotgan izlanishlar natijasidir.

TAQQOSLASH

Besh avlod yonma-yon

1-bob · Kompyuterni tushunish

10 / 27

Avlod

Davr

Asosiy texnologiya

O‘lcham

Tezlik

Dasturlash texnologiyasi

Misollar

Birinchi

1940–1956

Elektron lampalar

Juda katta va og‘ir

O‘z davrining eng tezi

Mashina tili

ENIAC, EDVAC, EDSAC, UNIVAC

Ikkinchi

1956–1963

Tranzistorlar

Kichikroq, yengil

1-avloddan tezroq

Assembler tili

PDP-8, IBM 1401, IBM 7090

Uchinchi

1964–1975

Integral sxemalar

Kichikroq, tashiladigan

Nanosoniyalarda hisoblash

Yuqori darajali tillar

NCR 395, B6500, IBM 370, PDP 11, CDC 7600

To‘rtinchi

1975–1989

LSI / VLSI, mikroprotsessor

Kichik va ixcham

Juda yuqori; tez murojaat vaqti

Yuqori darajali tillar, GUI, 4GL

IBM PC, IBM PC/AT, Apple, CRAY-1

Beshinchi

Zamonaviy raqamli kompyuterlar

ULSI

Juda kichik, ko‘chma

Hozirgacha eng tez va kuchli

Parallel ishlov berish, SI tillari

Noutbuklar, PDA, serverlar, zamonaviy PC

Davr, texnologiya va misollar bob matnidan olingan. “4GL”, “SI (sun’iy intellekt) tillari” va “parallel ishlov berish” keyingi slayddagi 1.9-rasmdan — kompyuterlar oilasi daraxtidan olingan.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · BESH AVLOD
Besh avlod: kichikroq, tezroq, dasturlash osonroq
Elektron lampalar → tranzistorlar → IC → mikroprotsessor → ULSI.

1.9-RASM

Kompyuterlar oilasi daraxti

1-bob · Kompyuterni tushunish

11 / 27

Bugungi kompyuterga beshta alohida rivojlanish yo‘nalishi olib kelgan.

1

Hisoblash qurilmalari

Abak → Napier → Pascal → Leibnitz

2

Dasturlar

Babbage → Ada Lovelace → mashina, assembler va yuqori darajali tillar

3

Axborotni saqlash

Jacquard perfokartalari → Hollerith

4

Mantiq

Boole → Shannon

5

Elektronika

De Forest lampalari → Shockley tranzistorlari → IC → mikroprotsessorlar → LSI/VLSI → ULSI

Eslatma: bu rasmda avlodlar 1944–1955, 1955–1965, 1965–1975, 1975– va 1980– deb sanalgan. Testlarda bob matnidagi sanalardan foydalaning.

1-bob · Kompyuterni tushunish

12 / 27

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Saralang · avlod raqamini ayting

Har bir texnologiya qaysi avlodga tegishli?

1

Tranzistorlar

A texnologiya

2

O‘ta yuqori darajadagi integratsiya (ULSI)

B texnologiya

3

Integral sxemalar

C texnologiya

4

Mikroprotsessor, LSI va VLSI

D texnologiya

Javoblar: A — ikkinchi. B — beshinchi. C — uchinchi. D — to‘rtinchi. Tushib qolgani — elektron lampalar, birinchi avlod. Taxmin qiling: nega har bir yangi avlod kompyuterlarni tezroq bilan birga arzonroq ham qildi?

▶ INTERAKTIV
BESH AVLOD
Qaysi avlod?
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

1-bob · Kompyuterni tushunish

13 / 27

05

Kompyuterlarning tasnifi

Har bir kompyuter ma’lumotni qayta ishlaydi — lekin ular ishlash usuli, vazifasi va o‘lchami bilan farq qiladi

Ishlash prinsiplari

Qo‘llanilishi

O‘lcham va imkoniyat

Mikrokompyuter ichida

TUSHUNCHALAR XARITASI

Istalgan kompyuterni tasniflashning uch usuli

1-bob · Kompyuterni tushunish

14 / 27

KOMPYUTERLAR

Ishlash prinsipi bo‘yicha

Analog

Raqamli

Gibrid

Qo‘llanilishi bo‘yicha

Umumiy maqsadli

Maxsus maqsadli

O‘lcham va imkoniyat bo‘yicha

Mikro

Mini

Meynfreym

Super

ISHLASH PRINSIPI BO‘YICHA

Analog, raqamli va gibrid

1-bob · Kompyuterni tushunish

15 / 27

Analog

UZLUKSIZ SIGNALLAR

Ma’lumotni ma’lum kattalikdagi uzluksiz elektr signallari ko‘rinishida ifodalaydi. Juda tez, bir vaqtda bir nechta amal bajarilishi mumkin.

•Natijalari unchalik aniq emas

•Aniqlik muhim bo‘lmagan joyda ishlatiladi

•Differensial tenglamalarni yechishning kuchli vositasi

•Operatsion kuchaytirgich (Op-Amp) asosida qurilgan

Raqamli

0 VA 1 LAR

Ma’lumotni raqamli shaklda saqlaydi va qayta ishlaydi — har qanday ma’lumot 0 va 1 lar ko‘rinishida saqlanadi, natija ham raqamli bo‘ladi.

•Analogdan tezroq, ishonchliroq va aniqroq

•Analog ma’lumotni o‘zgartirilgandan keyin qayta ishlay oladi

•Komponentlari: ALU, boshqaruv bloki, xotira bloki, kiritish/chiqarish bloklari

•Misol: uy foydalanuvchisining kompyuteri

Gibrid

IKKALASINING ENG YAXSHISI

Analog va raqamli kompyuterlarni birlashtiradi, shuning uchun uning apparat qismi analog va raqamli komponentlar aralashmasidir.

•Tez, samarali va ishonchli

•Uzluksiz o‘zgaruvchan kirish signalini qabul qilib, uni diskret qiymatlarga aylantiradi

•Murakkab modellashtirish uchun tejamli

•Misol: bemorning yurak urishini o‘lchaydigan qurilma

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · ISHLASH PRINSIPLARI
Analog o‘lchaydi, raqamli sanaydi, gibrid ikkalasini bajaradi
Yurak urishi monitori: darslikdagi gibrid kompyuter misoli.
▶ INTERAKTIV
ISHLASH PRINSIPI BO‘YICHA
Analog, raqamli yoki gibrid?

QO‘LLANILISHI BO‘YICHA

Umumiy maqsadli yoki maxsus maqsadli

1-bob · Kompyuterni tushunish

16 / 27

Umumiy maqsadli

Barcha muhitlarda ishlay oladigan qilib yaratilgan.

Ko‘p qirralilik

Ko‘p qirrali — turli vazifalar uchun mo‘ljallangan bir qancha dasturni saqlay oladi

Samaradorlik

Samarasiz; natija olish uchun ko‘p vaqt sarflaydi

Maxsus maqsadli

Faqat bitta belgilangan vazifani bajaradigan qilib yaratilgan.

Ko‘p qirralilik

Ko‘p qirrali emas; tezligi va xotira hajmi bajariladigan vazifaga bog‘liq

Samaradorlik

Samarali va kam vaqt sarflaydi; ortiqcha axborot yo‘qligi sababli arzonroq

Bobning oldingi qismidan eslang

Colossus faqat ayrim aniq vazifalarni bajarish uchun yaratilgan maxsus maqsadli elektron qurilma edi. · ENIAC barcha turdagi hisoblash masalalarini yecha oladigan umumiy maqsadli kompyuter edi. · Birinchi va ikkinchi avlod kompyuterlari odatda maxsus maqsadli, uchinchi avlod kompyuterlari esa umumiy maqsadli bo‘lgan.

O‘LCHAM VA IMKONIYAT BO‘YICHA

Mikrokompyuterdan superkompyutergacha

1-bob · Kompyuterni tushunish

17 / 27

Mikrokompyuter

Shaxsiy foydalanish

•Mikroprotsessor, saqlash bloki va kiritish/chiqarish kanali asosida qurilgan kichik va arzon raqamli kompyuter

•Shaxsiy kompyuter, ishchi stansiya va noutbuk ko‘rinishida bo‘ladi

•Stol kompyuteri · Noutbuk · Qo‘l kompyuteri (PDA)

Minikompyuter

O‘rta sinf · 1960, DEC

•Mikrokompyuterdan ko‘proq ma’lumot va kiritish/chiqarishni boshqaradi; meynfreymdan kuchsizroq

•Bir vaqtda 4 tadan 200 tagacha foydalanuvchiga xizmat qiladi

•Markaziy kompyuter, tarmoq serveri yoki veb-server sifatida ishlatiladi

•PDP 11, IBM 8000 seriyasi, VAX 7500

Meynfreym

Yirik tashkilotlar

•Juda katta; kuniga millionlab yozuvlarni qayta ishlaydi

•16 tagacha mikroprotsessor; RAM 128 MB dan 8 GB gacha

•Bir nechta operatsion tizimni ishlatadi — ular ‘virtual mashinalar’ deyiladi

•IBM 3000, VAX 8000, CDC 6600

Superkompyuter

Eng tezkor · 1960, Seymour Cray

•Eng tez kompyuter turi; murakkab amallarni juda yuqori tezlikda bajaradi

•Bir vaqtda faqat oz sonli dasturni ishlatadi — shuning uchun tez

•Konveyer va parallel ishlov berishdan foydalanadi

•CRAY 3, Cyber 205, NEC SX-3, PARAM (Hindiston)

Superkompyuterlar qo‘llaniladigan sohalar: ob-havoni prognozlash · animatsion grafika · suyuqliklar mexanikasi · yadro energetikasi tadqiqotlari · neft qidiruvi

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · O‘LCHAM VA IMKONIYAT
Mikrokompyuterdan superkompyutergacha
Mikro → mini → meynfreym → super.

MIKROKOMPYUTER ICHIDA

Tizim shinasi bilan bog‘langan to‘rt qism

1-bob · Kompyuterni tushunish

18 / 27

1

Mikroprotsessor

Mikrokompyuterning yuragi

•ALU — arifmetik va mantiqiy amallar

•Registrlar bloki — ALU uchun vaqtinchalik xotira

•Boshqaruv bloki — amallarni boshqaradi va yo‘naltiradi

2

Xotira

Ma’lumotlar va buyruqlarni saqlaydi

•Birlamchi (asosiy) xotira — vaqtinchalik saqlash

•Ikkilamchi (yordamchi) xotira — doimiy saqlash

•Magnit disklar va magnit lentalar

3

Periferik qurilmalar

Kiritish va chiqarish

•Kiritish: klaviatura, sichqoncha

•Chiqarish: monitor, printer

•Chiqarish qurilmalari ikkilik natijalarni o‘qiladigan shaklga aylantiradi

TIZIM SHINASI

Mikroprotsessor, xotira va periferik qurilmalarni yagona tizimga bog‘laydi. Frontal shina, xotira shinasi, lokal shina yoki xost shinasi deb ham ataladi.

Manzil shinasi

Bir yo‘nalishli — periferik qurilma yoki xotira katagini aniqlaydi

Ma’lumotlar shinasi

Ikki yo‘nalishli — mikroprotsessor, xotira va periferik qurilmalar o‘rtasida ma’lumot uzatadi

Boshqaruv shinasi

Mikroprotsessordan turli qurilmalarga boshqaruv signallarini olib boradi

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · MIKROKOMPYUTER ICHIDA
Tizim shinasi ishda
Manzil: qayerga · ma’lumot: nimani · boshqaruv: qachon.

1-bob · Kompyuterni tushunish

19 / 27

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Tasniflang · iloji bo‘lsa uchala belgini ham ayting

Quyidagi kompyuterlarning har birini tasniflang.

1

Shifoxonada bemorning yurak urishini o‘lchash uchun ishlatiladigan qurilma.

1-misol

2

Oila uyda foydalanadigan kompyuter.

2-misol

3

Ob-havoni prognozlash va yadro energetikasi tadqiqotlari uchun ishlatiladigan mashina.

3-misol

4

O‘rta biznes uchun 150 foydalanuvchiga xizmat qiladigan tarmoq serveri.

4-misol

Javoblar: 1 — gibrid. 2 — raqamli, umumiy maqsadli, mikrokompyuter. 3 — superkompyuter. 4 — minikompyuter (o‘rta sinf).

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

KOMPYUTER TIZIMI

Har bir kompyuterga kerak bo‘lgan to‘rt quyi tizim

1-bob · Kompyuterni tushunish

20 / 27

Apparat ta’minoti

Dasturiy ta’minot

Ma’lumotlar

Odamlar

Apparat ta’minoti

Kompyuterni tashkil etuvchi fizik qurilmalar: klaviatura, sichqoncha, xotira, CPU, monitor va printer. Ular ma’lumotni kiritadi, saqlaydi va qayta ishlaydi, so‘ng natijani ko‘rsatadi.

CPU ichida

ALU

Arifmetik-mantiqiy blok — qo‘shish va ayirish kabi arifmetik amallar hamda AND va OR kabi mantiqiy amallar

CU

Boshqaruv bloki — kiritish va chiqarishni boshqaradi; buyruqlarni xotiradan oladi, dekodlaydi va bajaradi

Dasturiy ta’minot

Kompyuterga qayta ishlashni bajarishda yordam beradigan dasturlar va buyruqlar. Ikki asosiy turi bor.

Amaliy dasturiy ta’minot

Foydalanuvchi uchun aniq vazifani bajarishga mo‘ljallangan. Oxirgi foydalanuvchi dasturlari deb ham ataladi.

Matn muharrirlari · ma’lumotlar bazalari · taqdimot dasturlari · elektron jadvallar

Tizimli dasturiy ta’minot

Kompyuter ishini nazorat qilish va apparat ta’minotini boshqarish uchun mo‘ljallangan.

Operatsion tizimlar · kompilyator · assembler · interpretator · drayverlar

KOMPYUTER TIZIMI

Ma’lumotlar va odamlar

1-bob · Kompyuterni tushunish

21 / 27

Ma’lumotlar

Kerakli natijani olish uchun foydalanuvchi kompyuter tizimiga kiritadigan xom faktlar. Ma’lumot kompyuter tushunadigan shaklda beriladi; natija esa foydalanuvchi tushunadigan shaklda chiqariladi.

Sifat ma’lumotlari

So‘z yoki matn ko‘rinishida ifodalanadi. Grafik taqdimot uchun tasvir, video va audioni ham o‘z ichiga olishi mumkin.

Miqdor ma’lumotlari

Sonli shaklda ifodalanadi — ma’lum miqdorni ifodalash uchun ishlatiladigan sonlar va belgilar.

1 bit = axborotning eng kichik birligi. 1 bayt = sakkiz bitdan iborat guruh.

Odamlar

Kompyuter tizimlari odamlar tomonidan, odamlar uchun yaratiladi.

1

Tizim mutaxassislari

Apparat va dasturiy ta’minotni loyihalaydigan va yaratadigan odamlar: apparat muhandislari, dasturiy ta’minot muhandislari, dasturchilar.

2

Foydalanuvchilar

Kompyuter tizimlaridan o‘z ishida foydalanadigan odamlar — ta’lim, biznes, ko‘ngilochar soha, o‘qitish va boshqa sohalarda. Tayyor dasturlardan foydalanishi yoki o‘zi dastur yaratishi mumkin.

Apparat · Dasturiy ta’minot · Ma’lumotlar · Odamlar — to‘rttalasi ham zarur

KOMPYUTERLARNING QO‘LLANILISHI

Bugun kompyuterlar qayerda ishlatiladi

1-bob · Kompyuterni tushunish

22 / 27

1

Ta’lim

O‘qitish, taqdimotlar, onlayn shakllar va imtihonlar, masofaviy ta’lim, veb-asosidagi o‘qish.

2

Biznes

Axborot bazalari, uzoq joylar o‘rtasida veb-konferensiyalar, onlayn savdo.

3

Aloqa

Ulangan kompyuterlar o‘rtasida ma’lumot uzatish; matn, grafika va ilova fayllar uchun elektron pochta.

4

Fan

Yangi nazariyalarni tadqiq qilish va tahlil qilish; zilzila va sunamilarni bashorat qilish sari.

5

Muhandislik

Avtomobilsozlik va qurilish kabi sohalarda murakkab chizma va loyihalar; sonli hisoblashlar.

6

Ko‘ngilochar soha

Bepul va tijoriy grafik dasturlar yordamida grafika va animatsiya yaratish.

7

Bank ishi

Onlayn bank xizmati — bank saytlari orqali pul o‘tkazish, qabul qilish va to‘lovlar.

8

Sog‘liqni saqlash

Kasalliklarni aniqlash, bemorlarni kuzatish, ichki organlarni ko‘rish, bemor yozuvlari, telemeditsina.

9

Davlat boshqaruvi

Soliq, sanoat, aholini ro‘yxatga olish, politsiya va mudofaa idoralari; ‘elektron hukumat’ g‘oyasi.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

HAYOTDAGI BOG‘LIQLIK

Darslikdagi tushuncha va bugun uni qayerda uchratasiz

1-bob · Kompyuterni tushunish

23 / 27

Bobdagi tushuncha

Darslikda nima deyilgan

Bugun qayerda uchratasiz

CPU — miya

Buyruqlarni boshqaradi va bajaradi

Telefoningiz yoki noutbukingiz ichidagi protsessor chipi

Mikrokompyuter

Kichik, arzon, mikroprotsessor asosida, bir kishi uchun

Noutbukingiz yoki stol kompyuteringiz

Qo‘l kompyuteri / PDA

Cho‘ntakbop, qalam yoki stilus bilan kiritish, kichik xotira kartalari

Smartfoningiz va planshetingiz

Meynfreym kompyuter

Kuniga millionlab yozuvlar; moliyaviy tranzaksiyalarni qayta ishlash

Bankomat yoki karta to‘lovi ortidagi bank tizimi

Superkompyuter

Ob-havo prognozi, animatsion grafika, yadro energetikasi tadqiqotlari

Milliy ob-havo prognozlari; animatsion film studiyalari

Gibrid kompyuter

Bemorning yurak urishini o‘lchaydi

Shifoxona monitorlari va fitnes-trekerlar

Maxsus maqsadli kompyuter

Faqat bitta belgilangan vazifani bajaradi

Kalkulyator, elektron soat, kir yuvish mashinasi boshqaruvchisi

QO‘SHIMCHA IZOH — IMTIHONGA KIRMAYDI

Darslik va zamonaviy manbalar qayerda farq qiladi

1-bob · Kompyuterni tushunish

24 / 27

Barcha test va mashqlarda bobda yozilganidek javob bering. Quyidagi izohlar faqat ma’lumot uchun — boshqa manbani o‘qib chalkashib qolmaslik uchun.

Avlodlar sanalari

Bob matnida 1940–1956, 1956–1963, 1964–1975 va 1975–1989 berilgan. Shu bobdagi 1.9-rasmda esa 1944–1955, 1955–1965, 1965–1975, 1975– va 1980–.

→ Bob matnidan foydalaning.

Colossus

Bobda muallif sifatida britaniyalik matematik “Alan Mathison” ko‘rsatilgan. To‘liq ismi — Alan Mathison Turing; zamonaviy manbalarning aksariyati Colossusni muhandis Tommy Flowers qurgan deb hisoblaydi.

→ Bobdagidek javob bering.

ENIAC yaratuvchilari

Bobda bir joyda “John Ecker”, boshqa joylarda “John Eckert” deb yozilgan. Zamonaviy manbalarda odatda J. Presper Eckert.

→ Ikkala yozilish ham qabul qilinadi.

Beshinchi avlod va SI

Bobda beshinchi avlod mashinalarida intellektual dastur yo‘qligi, sun’iy intellekt va ekspert tizimlar ustida hali ish olib borilayotgani aytilgan. Bu SI kundalik texnologiyaga aylanishidan oldin yozilgan.

→ Bobdagidek javob bering.

Qo‘l kompyuterlari

Bobda PDA ga misol sifatida Apple Newton, Casio Cassiopeia va Franklin eBookMan keltirilgan.

→ Bugun bu vazifani smartfonlar bajaradi.

Imlo

Bobda “napier bones” va “Leibriz” deb yozilgan. Aksariyat manbalarda “Napier's Bones” va “Leibniz”.

→ Qurilma ham, shaxs ham bir xil.

TAKRORLASH

Yakunlashdan oldin sakkizta savol

1-bob · Kompyuterni tushunish

25 / 27

1

Kompyuterning qaysi komponenti kompyuterning miyasi deb ataladi?

2

Qaysi qurilmada toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan?

3

Zamonaviy raqamli kompyuterlarning otasi deb kim tan olingan?

4

1944-yilda yaratilgan birinchi sof elektron dasturlanadigan kompyuter qaysi?

5

Uchinchi avlod kompyuterlarida qaysi texnologiya ishlatilgan?

6

Qaysi avlod ULSI texnologiyasidan foydalanadi?

7

Ishlash prinsipi bo‘yicha kompyuterlarning uchta sinfini ayting.

8

Qaysi turdagi kompyuter o‘rta sinf kompyuteri deb ataladi?

TAKRORLASH

Javoblar

1-bob · Kompyuterni tushunish

26 / 27

1

CPU

Markaziy protsessor — buyruqlarni boshqaradi va bajaradi.

2

Qum taxtasi

Qumda uchta ariqcha, har birida ko‘pi bilan o‘nta tosh.

3

Charles Babbage

Kembrij universitetining matematika professori.

4

Colossus

1944-yilda yaratilgan; elektron lampali maxsus maqsadli qurilma.

5

Integral sxemalar (IC)

Mikroelektronika texnologiyasi deb ham ataladi.

6

Beshinchi avlod

O‘ta yuqori darajadagi integratsiya — bitta chipda o‘n millionga yaqin komponent.

7

Analog, raqamli va gibrid

Ishlash prinsipi bo‘yicha uchta sinf.

8

Minikompyuter

Meynfreymdan kuchsizroq, mikrokompyuterdan kuchliroq.

1-bob · Kompyuterni tushunish

27 / 27

CHIQISH CHIPTASI

Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering

Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.

1

Bir gapda kiritish, qayta ishlash va chiqarish so‘zlaridan foydalanib kompyuterni ta’riflang.

3-maqsadni tekshiradi

2

Besh avlodning har biri uchun asosiy texnologiyani tartib bilan ayting.

7-maqsadni tekshiradi

3

Maxsus maqsadli kompyuterga bitta misol keltiring va nega u maxsus maqsadli ekanini ayting.

8-maqsadni tekshiradi

Keyingi qadam: beshta interaktiv mashg‘ulot — komponentlar, rivojlanish vaqt jadvali, besh avlod, tasniflash va yakuniy bilim sinovi.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.