ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
20-ma’ruza · Raqamli dunyoda dolzarb bo‘lib qolish
2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 13-MAVZU
Raqamli dunyoda
zamon bilan hamqadam
To‘xtovsiz yangilanadigan dunyo uchun vositalar, odatlar va umrbod o‘rganish rejasi
update · learn · check · share
Yangiliklar
O‘rganish
Yangilanishlar
Hamjamiyatlar
O‘rganishda davom eting
20-MA’RUZA · 2 SOAT
0x01 · ISINISH
O‘n yoshingizdan beri nima yangilik bo‘ldi?
Bugun foydalanayotgan, lekin besh yil oldin mavjud bo‘lmagan — yoki siz ishlatmagan — bitta ilova, qurilma yoki onlayn xizmatni ayting.
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)
1 Undan foydalanishni qanday o‘rgandingiz?
2 Yangi texnologiyalar haqida qayerdan eshitasiz?
3 Qaysi texnologik ko‘nikmaga ega bo‘lishni xohlardingiz?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tushuntirish — nega texnologiya tez o‘zgarishini va umrbod o‘rganish nega muhimligini.
2
Foydalanish — yangiliklardan xabardor bo‘lish uchun axborot byulletenlari, RSS, podkastlar va hamjamiyatlar kabi vositalardan.
3
Baholash — texnologiya haqidagi axborot manbasiga ishonish mumkinligini.
4
Saqlash — qurilma va dasturlarni xavfsiz tarzda yangilangan holda.
5
Rejalashtirish — o‘z o‘rganishingizni kurslar, amaliyot, portfolio va SMART maqsadlar bilan.
0x03 · NEGA O‘ZGARADI
Nega texnologiya hech qachon to‘xtamaydi
Mur qonuni
Mikrosxemadagi tranzistorlar soni taxminan har ikki yilda ikki barobar oshib kelgan.
Yangi qurilmalar
Telefon, noutbuk va soatlarning har yili yangi modellari chiqadi.
Doimiy yangilanishlar
Ilovalar bir necha haftada, tizimlar har yili yangilanadi.
Yangi sohalar
SI, bulutli hisoblash va Buyumlar Interneti bir necha yilda o‘sdi.
Demak: bugun o‘rgangan ko‘nikmalaringiz ertaga yangilanishni talab qiladi — o‘rganish hech qachon tugamaydi.
0x04 · NEGA O‘ZGARADI
Raqamli dunyo qanchalik tez o‘zgardi
1991
Butunjahon o‘rgimchak to‘ri
Tim Berners-Lining vebi hammaga ochiladi.
2004
Ijtimoiy tarmoqlar
Facebook boshlanadi; ijtimoiy tarmoqlar dunyoga tarqaladi.
2007
Smartfonlar
iPhone sensorli telefonlarni ommalashtiradi.
2010s
Bulut va ilovalar
Fayllar, musiqa va ish onlaynga ko‘chadi; ilova do‘konlari gullaydi.
2022
Generativ SI
ChatGPT SI chat-botlarini millionlab odamlarga yetkazadi.
O‘ylang: har bir o‘zgarish yangi kasblar, yangi xavflar va o‘rganish uchun yangi narsalar yaratdi.
0x05 · TENDENSIYALAR
Kuzatib borish kerak bo‘lgan tendensiyalar
Sun’iy intellekt
Chat-botlar, tarjima, tasvir vositalari va kundalik ilovalardagi SI.
Bulutli hisoblash
Dastur va fayllar o‘z kompyuteringizda emas, masofaviy serverlarda ishlaydi.
Buyumlar Interneti
Aqlli hisoblagichlar, kameralar, soatlar va avtomobillar Internetga ulanadi.
Kiberxavfsizlik
Ko‘proq ulanish — ko‘proq hujum va himoya qilish uchun ko‘proq ish.
5G va tezroq tarmoqlar
Kechikishi kam, juda tez mobil Internet.
“Yashil” hisoblash
Kamroq energiya sarflash va kamroq elektron chiqindi hosil qilish.
0x06 · UMRBOD O‘RGANISH
Nega umrbod o‘rganish muhim
Umrbod o‘rganish = faqat maktabda emas, butun hayot davomida yangi bilim va ko‘nikmalarni o‘rganishda davom etish.
Kasblar o‘zgaradi
Ko‘pchilik kasblar endi har bir necha yilda yangi raqamli vositalardan foydalanadi.
Yangi imkoniyatlar
Frilans, startaplar va masofaviy ish yangi ko‘nikmalarni talab qiladi.
Xavfsiz qolish
Yangi firibgarliklar paydo bo‘ladi; ularni bilish sizni va oilangizni himoya qiladi.
Boshqalarga yordam
Ota-onangiz va buvi-buvalaringizga yangi xizmatlarni o‘rgata olasiz.
Ishonch
O‘rganishni o‘rganish yangi texnologiyani qo‘rqinchli emas qiladi.
Qiziquvchanlik
Narsalar qanday ishlashini tushunishning o‘zi qiziqarli.
0x07 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri?
A
Universitetdan keyin sizga kerakli barcha texnologiyani o‘rganib bo‘lasiz.
B
Mur qonuniga ko‘ra mikrosxemalar har ikki yilda taxminan ikki barobar kuchsizlanadi.
C
Yangi firibgarliklarni bilish o‘rganishda davom etishning sabablaridan biri.
D
Buyumlar Interneti kundalik buyumlarning Internetga ulanishini anglatadi.
E
Smartfonlar taxminan 2007-yilda ommalashgan.
F
O‘rganishni o‘rganishning o‘zi ham ko‘nikma.
T yoki N deb yozing
T = to‘g‘ri
N = noto‘g‘ri
Bonus: har bir noto‘g‘risini tuzating.
0x08 · XABARDOR BO‘LISH VOSITALARI
Yangiliklardan xabardor bo‘lish vositalari
Texnologiya yangiliklari saytlari
Texnologiya bo‘limi bor ishonchli yangilik nashrlari.
Axborot byulletenlari
Eng muhim yangiliklarning haftalik e-mail xulosasi.
RSS va yangilik agregatorlari
Feedly yoki Google News ko‘p manbani bir joyga yig‘adi.
Podkast va video kanallar
Yo‘lda yoki sayr qilayotganda o‘rganing.
Hamjamiyatlar
Telegram kanallari, forumlar, Stack Overflow, GitHub, uchrashuvlar.
Rasmiy manbalar
Versiya izohlari, kompaniya bloglari va yordam markazlari.
0x09 · XABARDOR BO‘LISH VOSITALARI
Sog‘lom axborot ratsionini tuzing
01
Bir nechta ishonchli manbani tanlang
Uch-besh yaxshi manba ellikta tasodifiy manbadan yaxshiroq.
02
Tartib o‘rnating
Belgilangan vaqtda kuniga o‘n daqiqa yoki haftasiga bir soat.
03
Formatlarni aralashtiring
O‘qing, tinglang, tomosha qiling — keyin o‘zingiz sinab ko‘ring.
04
Ortiqcha yuklamadan saqlaning
Ortiqcha bildirishnomalarni o‘chiring va “shovqinli” kanallardan chiqing.
Eslab qoling: maqsad — tushunish, har bir sarlavhani o‘qish emas.
0x0A · MANBALARNI BAHOLASH
Bu manbaga ishonsa bo‘ladimi?
TEKSHIRUV
O‘zingizdan so‘rang
Xavfli belgi
Dolzarblik
Qachon e’lon qilingan yoki yangilangan?
Sana yo‘q yoki ko‘p yillik
Obro‘
Kim yozgan? Haqiqiy tajribasi bormi?
Noma’lum muallif, notanish sayt
Aniqlik
Dalil bormi? Boshqa yaxshi manbalar tasdiqlaydimi?
Manba yo‘q; faqat bitta sayt aytadi
Maqsad
U xabar beryaptimi, sotyaptimi yoki ishontiryaptimi?
Yashirin reklama, “mo‘jiza” da’volari
Mosligi
U mening savolimga javob beradimi?
Aldovchi sarlavha, mavzudan tashqari matn
Tezkor qoida: ishonish yoki ulashishdan oldin ikkita mustaqil ishonchli manbani tekshiring.
0x0B · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Ishonasizmi yoki tekshirasizmi?
A
Microsoft’ning rasmiy sahifasi Windows’ning yangi imkoniyatini tushuntiradi.
B
Noma’lum kanal: “Yangi ilova telefoningizni 10 barobar tezlashtiradi!”
C
2014-yilgi maqola zamonaviy telefonni sozlashni tushuntiradi.
D
Faqat o‘zi maqtaydigan mahsulotni sotadigan “sharh” sayti.
E
Uchta yirik yangilik sayti bir xil xavfsizlik ogohlantirishini xabar qiladi.
F
Ko‘p ijobiy ovoz olgan va ishlaydigan kod misoli bor forum javobi.
Qaror qiling
Ishonish
Avval tekshirish
Chetlab o‘tish
Sizga qaysi CRAAP tekshiruvi yordam berganini ayting.
0x0C · QURILMALARNI YANGILAB TURISH
Qurilmalaringizni yangilab turish
Nega yangilash kerak?
operatsion tizimlar, ilovalar va proshivka
• Xavfsizlik yamoqlari hujumchilar foydalanadigan teshiklarni yopadi
• Xatolar tuzatiladi; qurilmalar yaxshiroq ishlaydi
• Yangi imkoniyatlar va moslik
• Eski tizimlar qo‘llab-quvvatlashdan chiqadi: Windows 10 2025-yil oktabrda tugadi
Qanday xavfsiz yangilash kerak
ko‘p muammodan saqlaydigan besh daqiqa
• Avtomatik yangilanishlarni yoqing
• Faqat rasmiy do‘konlar va sozlamalardan yangilang
• Avval zaxiralang va qurilmani zaryadlang
• So‘ralganda qayta ishga tushiring — yangilanish shunda tugaydi
Ogohlantirish: saytdagi “Telefoningizni yangilash kerak — shu yerdan yuklab oling” degan oyna — tuzoq.
0x0D · YANGI TEXNOLOGIYANI O‘RGANISH
Har qanday yangi texnologiyani o‘rganish sikli
Kashf qiling
Kerakli yangi vosita yoki ko‘nikmani payqang
→
Asoslarni o‘rganing
Qisqa kurs, qo‘llanma yoki rasmiy yo‘riqnoma
→
Mashq qiling
Kichik haqiqiy loyihada qo‘llang
→
Ulashing
Kimgadir o‘rgating yoki qilganingizni joylang
→
Mulohaza qiling
Nima ishladi? Keyin nima? Chuqurroq o‘rganing
Nega amaliyot muhim
Faqat o‘qiganimizdan ko‘ra qilganimizni ancha yaxshi eslab qolamiz.
Kichik loyihalar bilimni ko‘nikmaga aylantiradi.
Nega ulashish muhim
Biror narsani tushuntirish haqiqatan nimani tushunganingizni ko‘rsatadi.
Boshqalar fikr-mulohaza va yangi g‘oyalar beradi.
0x0E · QAYERDA O‘RGANISH
Qayerda o‘rganish mumkin — ko‘pincha bepul
Onlayn kurslar (MOOC)
Coursera, edX: onlayn universitet kurslari.
Bepul ta’lim saytlari
Khan Academy, freeCodeCamp, W3Schools.
Mahalliy dasturlar
IT Park kurslari, Bir million o‘zbek dasturchisi.
Video darslar
Qadamma-qadam darslar — sana va muallifni tekshiring.
Rasmiy hujjatlar
Ishlab chiqaruvchining yordam markazlari va qo‘llanmalari.
Ustozlar va hamjamiyatlar
Savol bering, to‘garaklarga qo‘shiling, mutaxassislar bilan tanishing.
0x0F · KO‘NIKMALARNI KO‘RSATISH
Sertifikatlar va portfolio
Sertifikatlar
kursni tugatganingiz yoki testdan o‘tganingiz isboti
• Onlayn kurs sertifikatlari
• Microsoft, Cisco yoki Google kabi kompaniyalarning soha sertifikatlari
• Ish beruvchilarga nimani o‘rganganingizni ko‘rsatadi
Portfolio
aslida nima qila olishingiz isboti
• Eng yaxshi loyihalaringiz bir joyda
• GitHub’dagi kod, dizaynlar, sayt yoki blog
• O‘rgangan sari o‘sadi — uni muntazam yangilang
Eng yaxshisi — ikkalasi: sertifikat o‘rganganingizni aytadi; portfolio undan foydalana olishingizni ko‘rsatadi.
0x10 · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi vosita yoki usul?
01
Asosiy SI yangiliklari bilan haftasiga bitta e-mail olishni xohlaysiz.
02
Yigirmata texnologiya blogini bitta ro‘yxatda kuzatmoqchisiz.
03
Kodingiz siz tushunmaydigan xato xabarini ko‘rsatmoqda.
04
Sertifikatli, ma’lumotlar tahlili bo‘yicha bepul universitet kursi.
05
Telefoningiz xavfsizlik yangilanishi tayyorligini aytmoqda.
06
Ish beruvchilar siz yaratgan saytlarni ko‘rishini xohlaysiz.
Tanlang:
Axborot byulleteni
RSS o‘quvchi
Hamjamiyat savol-javobi
MOOC
Yangilanishni o‘rnatish
Portfolio
0x11 · SI O‘QISH HAMKORI SIFATIDA
SI yordamida o‘rganish — aqlli yo‘l bilan
Oddiy qilib tushuntir
O‘z darajangizdagi, misollar bilan tushuntirish so‘rang.
Meni sinab ko‘r
Mashq savollarini so‘rang — keyin javoblarni tekshiring.
Ishimni tekshir
Kodingiz yoki yozganingiz bo‘yicha fikr oling, keyin o‘zingiz yaxshilang.
Reja tuz
O‘quv reja so‘rang, keyin uni vaqtingizga moslang.
Uch qoida: faktlarni tekshiring · shaxsiy ma’lumot kiritmang · fikrlashni o‘zingiz qiling.
0x12 · SOG‘LOM ODATLAR
Charchab qolmasdan zamon bilan hamqadam bo‘lish
✓
QILING
Har hafta ozgina o‘rganishni rejalashtiring
Yangilikka ishonishdan oldin uni tekshiring
Kichik loyihalar yaratib o‘rganing
Dam oling — uyqu eslab qolishga yordam beradi
✗
QILMANG
Har bir yangi tendensiya ortidan birdaniga quvmang
Maqsadsiz soatlab yangilik aylantirmang
Shov-shuv va “mo‘jiza” da’volariga ishonmang
Yangilanish va xavfsizlik ogohlantirishlarini e’tiborsiz qoldirmang
0x13 · DOIMIY KO‘NIKMALAR
Hech qachon eskirmaydigan ko‘nikmalar
Raqamli savodxonlik
Qurilmalar, fayllar, Internet va yangi ilovalardan ishonch bilan foydalanish.
Muammolarni hal qilish
Muammoni qadamlarga bo‘lish (7-mavzu).
Tanqidiy fikrlash
Axborot va manbalarni puxta baholash.
Muloqot va jamoaviy ish
Boshqalar bilan onlayn va yuzma-yuz ishlash (11-mavzu).
O‘rganishni o‘rganish
Manba topish, mashq qilish va mulohaza qilish.
Xavfsizlik va etika
Ma’lumotni himoya qilish va mas’uliyatli harakat qilish (9, 12-mavzular).
0x14 · O‘RGANISH REJANGIZ
SMART o‘rganish maqsadini tuzing
HARF
Ma’nosi
Misol: “elektron jadvallarni o‘rganish”
S — Aniq
Aynan nimani o‘rganasiz?
Excel’da formulalar va diagrammalar
M — O‘lchanadigan
Bajarganingizni qanday bilasiz?
10 ta darsni tugatib, byudjet jadvalini tuzish
A — Erishiladigan
Siz uchun real bo‘ladimi?
Kuniga 30 daqiqa, haftasiga 5 kun
R — Tegishli
Nega bu siz uchun muhim?
Kurs loyiham uchun kerak
T — Muddatli
Qachongacha?
15-dekabrgacha
To‘liq maqsad: “15-dekabrgacha kuniga 30 daqiqadan 10 ta Excel darsini tugatib, byudjet jadvalini tuzaman.”
0x15 · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
SMARTmi yoki yo‘q?
A
“Kompyuterni yaxshi bilishni xohlayman.”
B
“1-martgacha 12 darslik HTML kursini tugatib, bitta veb-sahifa joylayman.”
C
“Shu oyda barcha dasturlash tillarini o‘rganaman.”
D
“Sakkiz hafta davomida har dushanba bitta texnologiya byulletenini o‘qiyman.”
E
“Qachondir SI haqida o‘rganaman.”
F
“Semestr oxirigacha Python asoslari bo‘yicha bepul sertifikat testidan o‘taman.”
Qaror qiling
SMART
SMART emas — qaysi harf yetishmaydi?
Bonus: bitta zaif maqsadni qayta yozing.
0x16 · HAYOTDA
O‘rganishda davom etayotgan odamlar
O‘QITUVCHI
Darslarni o‘tkazish uchun onlayn platformani o‘rganadi
→ Qisqa kurs + sinf bilan amaliyot
BUXGALTER
Qog‘ozdan buxgalteriya dasturiga o‘tadi
→ Rasmiy o‘qitish + hamkasblar yordami
FERMER
Sug‘orishni rejalash uchun ilova va sensorlardan foydalanadi
→ Video darslar + mahalliy mutaxassis
TALABA
Bepul onlayn kurslardan Python o‘rganadi
→ MOOC + GitHub’dagi loyihalar
BUVI
Nevaralariga videoqo‘ng‘iroq qilishni o‘rganadi
→ Sabrli nevara ustoz sifatida
IT MUTAXASSISI
Har kuni ertalab xavfsizlik yangiliklarini kuzatadi
→ Axborot byulletenlari + ishlab chiqaruvchi ogohlantirishlari
0x17 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Nega texnologiya juda tez o‘zgaradi?
02
Umrbod o‘rganish nima va u nega muhim?
03
Xabardor bo‘lishning to‘rtta vositasini ayting.
04
RSS o‘quvchi nima qiladi?
05
Manbani baholashning uchta tekshiruvini ayting.
06
Nega xavfsizlik yangilanishlarini o‘rnatish kerak?
07
Sertifikat yoki portfolio: farqi nimada?
08
SMART harflari nimani anglatadi?
0x18 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Texnologiyadan xabardor bo‘lish uchun foydalanadigan ikkita vositani ayting — va nega tanlaganingizni.
2
Post ko‘rdingiz: “Windows’ning yangi yangilanishi fayllaringizni o‘chiradi!” Ulashishdan oldin qaysi ikki tekshiruvni qilasiz?
3
Keyingi to‘rt hafta uchun bitta SMART o‘rganish maqsadini yozing.