ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
21-ma’ruza · Xulosa va kelajakdagi ilovalar
2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 14-MAVZU
Takrorlash va
kelajakdagi qo‘llanilish
O‘rganganlarimizni bog‘lash — va ulardan har bir kasbda foydalanish
apparat · dastur · tarmoq · odamlar
Takrorlash
Bog‘lash
Kasblar
Kelajak
Kursdan kasbingizgacha
21-MA’RUZA · 2 SOAT
0x01 · ISINISH
Ortga nazar
Bu kursdagi qaysi mavzu sizni eng ko‘p hayratga soldi — va undan sinfdan tashqarida qayerda foydalanasiz?
O‘ylang · Juftlik · Bo‘lishing (3 daq)
1 Qaysi mavzu siz uchun eng foydali bo‘ldi?
2 Qaysi mavzu eng qiyin bo‘ldi?
3 Endi qurilmalaringiz bilan nimani boshqacha qilasiz?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Eslash — apparat qanday ishlashini: protsessor, xotira, saqlash, kiritish va chiqarish.
2
Eslash — dasturiy ta’minot, operatsion tizimlar va dasturiy ta’minot hayot siklining vazifalarini.
3
Eslash — tarmoqlar, Internet, ma’lumotlar xavfsizligi va muloqot vositalarini.
4
Bog‘lash — butun kursni bog‘laydigan katta g‘oyalarni.
5
Qo‘llash — kompyuter savodxonligini turli sohalar, kasblar va kelajak texnologiyalariga.
0x03 · KURS XARITASI
Kurs to‘rtta katta qismda
Apparat ta’minoti
1–5-mavzular: kompyuter nima, protsessor, kiritish va chiqarish, xotira, saqlash.
Dasturiy ta’minot
6–7-mavzular: operatsion tizimlar, ilovalar va dastur hayot sikli.
Tarmoqlar va xavfsizlik
9–11-mavzular: ma’lumotlar xavfsizligi, Internet, muloqot vositalari.
Odamlar va kelajak
12–13-mavzular: jamiyatga ta’sir, zamon bilan hamqadam bo‘lish.
Eslab qoling: har bir qism oldingisiga tayanadi — apparat dasturni, dastur tarmoqni ishlatadi, odamlar esa hammasidan foydalanadi.
0x04 · TAKRORLASH · APPARAT
Kompyuter qanday ishlaydi: tugmadan ekrangacha
Kiritish
Klaviatura, sichqoncha, skaner harakatni signalga aylantiradi
→
Qayta ishlash
Protsessor buyruqlarni oladi, dekodlaydi va bajaradi
→
Xotira
RAM ishlayotgan dastur va uning ma’lumotlarini saqlaydi
→
Saqlash
SSD/HDD elektr o‘chsa ham fayllarni saqlaydi
→
Chiqarish
Monitor, printer, karnaylar natijani ko‘rsatadi
Asosiy g‘oya (2-mavzu)
Saqlanadigan dastur (fon Neyman) arxitekturasi: buyruq va ma’lumotlar bitta xotirada.
Asosiy g‘oya (4–5-mavzular)
Xotira tez va energiyaga bog‘liq; saqlash katta va doimiy.
0x05 · TAKRORLASH · APPARAT
Apparat ta’minoti qisqacha
Xususiyatlar (1)
Tezlik, aniqlik, tirishqoqlik, ko‘p qirralilik, xotira, ishonchlilik.
Protsessor (2)
Boshqaruv qurilmasi, ALU va registrlar; olish–dekodlash–bajarish.
Kiritish (3)
Klaviatura, sichqoncha, joystik, trekbol, yorug‘lik qalami, skanerlar.
Chiqarish (3)
Monitorlar (CRT, LCD, LED, OLED), printerlar, proyektorlar.
Asosiy xotira (4)
Registrlar → kesh → RAM; RAM va ROM; ierarxiya.
Saqlash (5)
HDD: plastinalar, kallaklar, yo‘lkalar. SSD: flesh, harakatlanuvchi qismsiz.
0x06 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Apparat bo‘yicha tezkor savollar
A
Protsessorning qaysi qismi arifmetik va mantiqiy amallarni bajaradi?
B
Sichqonchadan boshqa ko‘rsatuvchi qurilmani ayting.
C
Qaysi biri tezroq: kesh yoki RAM?
D
Elektr o‘chsa, RAMdan nima yo‘qoladi?
E
Qaysi saqlash qurilmasida harakatlanuvchi qism yo‘q: HDD yoki SSD?
F
Fon Neyman arxitekturasida dasturlar qayerda saqlanadi?
Qoidalar
Juftlikda javob bering, har biriga 20 soniya.
Qaydlarsiz!
Har bir to‘g‘ri javobga bir ball.
0x07 · TAKRORLASH · DASTURIY TA’MINOT
Dasturiy ta’minot qisqacha
Tizim va amaliy
Tizim dasturlari kompyuterni ishlatadi; ilovalar foydalanuvchi ishlarini bajaradi.
OT vazifalari va xizmatlari
Jarayon, xotira, fayl, qurilma va xavfsizlikni boshqarish.
Ikki rejim
Foydalanuvchi va yadro rejimlari tizimni himoya qiladi; tizim chaqiruvlari o‘tkazadi.
Qurilma drayverlari
OT va har bir qurilma o‘rtasida tarjima qiladi.
Ochiq kod
Linux va Android: har kim o‘rganishi va yaxshilashi mumkin bo‘lgan kod.
SDLC
Rejalash, tahlil, loyihalash, yaratish, sinash, joriy etish, qo‘llab-quvvatlash; sharshara yoki inkremental.
0x08 · TAKRORLASH · TARMOQ VA XAVFSIZLIK
Tarmoqlar, xavfsizlik va muloqot
Tarmoqlar (10)
LAN, MAN, WAN; topologiyalar; mijoz-server va peer-to-peer.
Internet (10)
TCP/IP, DNS, provayderlar; Internet, WWW va intranet farqi.
Ma’lumotlar xavfsizligi (9)
CIA uchligi; tahdidlar; shifrlash; parollar va 2FA.
Zaxira va jismoniy xavfsizlik (9)
3-2-1 qoidasi; tiklash; qulflar, UPS, xavfsiz yo‘q qilish.
E-mail va xabarlar (11)
To, Cc, Bcc; netiket; sinxron va asinxron.
Hamkorlik (11)
Umumiy hujjatlar, ruxsatlar, versiyalar tarixi.
0x09 · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Dastur, tarmoq va xavfsizlik bo‘yicha tezkor savollar
01
Operatsion tizimning uchta vazifasini ayting.
02
Qaysi SDLC modelida dastur bir necha ishlaydigan qismlarda topshiriladi?
03
Internet va intranet o‘rtasidagi farq nima?
04
Ma’lumotlar xavfsizligida CIA harflari nimani anglatadi?
05
3-2-1 zaxira qoidasini tushuntiring.
06
Qachon Cc o‘rniga Bcc’dan foydalanish kerak?
0x0A · KATTA G‘OYALAR
Kursni bog‘laydigan katta g‘oyalar
KATTA G‘OYA
Qayerda uchratdik
Nega muhim
Hamma narsa — ma’lumot
Xotira va saqlashdagi ikkilik kod; tarmoqdagi paketlar
Matn, rasm va tovush hammasi 0 va 1 ga aylanadi
Qatlamlar
Apparat → OT → ilovalar; TCP/IP qatlamlari
Har bir qatlam tafsilotni yuqoridagidan yashiradi
Murosalar
Xotira ierarxiyasi; HDD va SSD; sharshara va inkremental
Kamdan-kam yagona “eng yaxshi” tanlov bor — ehtiyojga bog‘liq
Xavfsizlik
OT himoyasi; ma’lumotlar xavfsizligi; fishing
Har bir tizim har bir darajada himoyaga muhtoj
Odamlar
Muloqot; jamiyatga ta’sir; umrbod o‘rganish
Texnologiya odamlarga xizmat qilish uchun mavjud
0x0B · ISHDA KOMPYUTER SAVODXONLIGI
Har bir sohada kompyuter savodxonligi (1)
Tibbiyot
Elektron yozuvlar, SI yordamida o‘qiladigan tasvirlar, telemeditsina.
Ta’lim
Onlayn platformalar, raqamli darslar, elektron jurnallar.
Biznes va moliya
Elektron jadvallar, buxgalteriya dasturlari, onlayn bank.
Muhandislik va sanoat
CAD chizmalar, robotlar, 3D bosib chiqarish.
Qishloq xo‘jaligi
Tuproq sensorlari, dronlar, ob-havo ilovalari, aqlli sug‘orish.
OAV va dizayn
Foto va video tahrirlash, ijtimoiy tarmoqlar, veb-dizayn.
0x0C · ISHDA KOMPYUTER SAVODXONLIGI
Har bir sohada kompyuter savodxonligi (2)
Huquq va davlat
Elektron hukumat portallari, huquqiy bazalar, elektron raqamli imzo.
Transport va logistika
GPS navigatsiya, jo‘natmalarni kuzatish, yo‘nalishni rejalash.
Turizm va mehmonxona
Onlayn band qilish, xaritalar, sharhlar, tarjima ilovalari.
Fan va tadqiqot
Simulyatsiyalar, ma’lumotlar tahlili, umumiy maqolalar.
San’at va musiqa
Raqamli cholg‘ular, animatsiya, onlayn galereyalar.
Har bir ofis
E-mail, hujjatlar, videouchrashuvlar, bulutdagi fayllar.
0x0D · ISHDA KOMPYUTER SAVODXONLIGI
Har bir kasb qaysi kurs ko‘nikmalaridan foydalanadi?
KASB
Foydalanadi…
Mavzudan
Shifokor
Bemorlar bazasi, maxfiylik va xavfsizlik, video maslahatlar
7, 9, 11
O‘qituvchi
Ta’lim platformalari, taqdimotlar, umumiy hujjatlar
7, 11, 13
Buxgalter
Elektron jadvallar, zaxira nusxalar, kuchli parollar
7, 9
Muhandis
CAD dasturlari, apparat bilimi, katta fayllar uchun xotira
2, 4, 5, 7
Fermer
Sensorlar, mobil ilovalar, Internetga kirish
3, 10, 13
Jurnalist
Manbalarni tekshirish, muloqot vositalari, etika
11, 12, 13
0x0E · 3-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi kasb, qaysi vosita?
A
Yangi ko‘prikni qurilishidan oldin kompyuterda loyihalaydi.
B
Tuproq namligini telefonda tekshirib, sug‘orishni yoqadi.
C
400 km uzoqdagi bemorga maslahat beradi.
D
Uy vazifasini onlayn joylaydi va baholaydi.
E
Xabarni e’lon qilishdan oldin uchta mustaqil manbani tekshiradi.
F
Mamlakat bo‘ylab 500 ta jo‘natmani real vaqtda kuzatadi.
Tanlang
• CAD dasturi
• IoT sensorlari
• Telemeditsina
• Ta’lim platformasi
• Manbalarni tekshirish
• GPS kuzatuv
0x0F · IT KASBLARI
Kompyuterni yaxshi ko‘rsangiz: IT kasblari
Dasturchi
Dasturlarni loyihalaydi, yozadi va sinaydi (SDLC, 7-mavzu).
Tarmoq administratori
Tarmoqlarni quradi va boshqaradi (10-mavzu).
Kiberxavfsizlik tahlilchisi
Tizim va ma’lumotlarni himoya qiladi (9-mavzu).
Ma’lumotlar tahlilchisi
Elektron jadval va kod yordamida ma’lumotdan ma’no topadi.
IT yordam mutaxassisi
Foydalanuvchilarning apparat va dastur muammolarini hal qiladi.
UX/UI dizayner
Ilova va saytlarni qulay va yoqimli qiladi.
0x10 · KELAJAKDAGI QO‘LLANILISH
Kuzatib borish kerak bo‘lgan kelajak qo‘llanmalari
SI yordamchilari
Har bir kasbda yordam: yozish, kodlash, tashxis qo‘yish, tarjima.
Aqlli shaharlar
Svetoforlar, transport va energiya ma’lumotlar asosida boshqariladi.
Raqamli sog‘liq
Taqiladigan qurilmalar va masofaviy yordam bemorlarni uyda sog‘lom saqlaydi.
Aqlli dehqonchilik
Sensorlar va dronlar suvni tejab, hosilni oshiradi.
Kosmos va sun’iy yo‘ldoshlar
Sun’iy yo‘ldosh Interneti va Yerni kuzatish.
Kvant hisoblash
Bugungi mashinalar hal qila olmaydigan masalalar uchun yangi kompyuterlar.
0x11 · KEYINGI QADAMLARINGIZ
Bu kursdan kelajagingizga
Takrorlang
Har bir mavzu slaydlari va qaydlarini ko‘rib chiqing
→
Mustahkamlang
Interaktiv mashg‘ulotlarni qayta bajaring (15-dars)
→
Mashq qiling
Ko‘nikmalarni uyda haqiqiy vazifalarda qo‘llang
→
Ko‘rsating
Kichik portfolio boshlang
→
O‘rganing
SMART rejangizga amal qiling (13-mavzu)
Yakuniy nazorat maslahati: har bir darsdagi takrorlash savollari va tekshiruvlar — eng yaxshi mashq.
0x12 · 4-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Mulohaza qiling va bog‘lang
01
Kelajakdagi kasbingizda qaysi uchta mavzudan eng ko‘p foydalanasiz? Nega?
02
Bu kursdan murosaga bitta misol keltiring.
03
Bu kurs tufayli o‘zgartirgan bitta odatingizni ayting.
04
Bitta katta g‘oyani kichikroq o‘quvchiga bir gapda tushuntiring.
05
Qaysi kelajak qo‘llanmasi sizni quvontiradi — va qaysi biri tashvishga soladi?
06
Kursdan keyingi o‘rganish rejangizning birinchi qadami nima?
0x13 · HAYOTDA
Kompyuter savodxonligi amalda
POLIKLINIKA
Hamshira qabulga yozadi va yozuvlarni himoya qiladi
→ Ma’lumotlar bazasi + xavfsizlik
FERMA
Paxtakor dalalarni faqat sensorlar ko‘rsatganda sug‘oradi
→ IoT + mobil ilovalar
DO‘KON
Oilaviy biznes butun O‘zbekiston bo‘ylab onlayn sotadi
→ Elektron tijorat + elektron jadvallar
MAKTAB
O‘qituvchi sinf loyihasini umumiy hujjatlarda boshqaradi
→ Hamkorlik + netiket
MEHMONXONA
Samarqanddagi mehmon uyi xorijdan buyurtma qabul qiladi
→ Saytlar + e-mail + tarjima
IT KOMPANIYA
Toshkentdagi dasturchi xorijiy mijozlar uchun ilova yaratadi
→ SDLC + hamkorlik + umrbod o‘rganish
0x14 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Kursning to‘rtta katta qismini ayting.
02
Kiritish–qayta ishlash–chiqarish siklini tasvirlang.
03
Nega RAM saqlash qurilmasidan tezroq, lekin kichikroq?
04
Operatsion tizim taqdim etadigan uchta xizmatni ayting.
05
Sharshara va inkremental modellarni taqqoslang.
06
TCP/IP nima qiladi?
07
Ma’lumotingizni himoya qilishning uchta yo‘lini ayting.
08
Ikkita kasbni va ularga kerakli kompyuter ko‘nikmalarini ayting.
0x15 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Bu kursdagi qaysi mavzu kelajakdagi kasbingizda eng foydali bo‘ladi? Bitta aniq misol keltiring.
2
Bir nechta mavzuni bog‘laydigan bitta katta g‘oyani ayting va unga ikkita misol keltiring.
3
Yakuniy nazoratdan oldin qaysi mavzuni eng ko‘p takrorlashingiz kerak?