ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
22-ma’ruza · Takrorlash darslari
2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 15-HAFTA
Takrorlash
darslari
Yakuniy nazoratga tayyorgarlik: butun kurs, qiyin joylar va ko‘p mashq
takrorlash · eslash · mashq · tuzatish
Takrorlash
Xavfsizlik
Tarmoqlar
Yakuniy nazorat
16-hafta: yakuniy nazorat
22-MA’RUZA · 2 SOAT
0x01 · ISINISH
Svetofor
1 dan 14 gacha raqamlarni yozing. Har bir mavzuni bo‘yang: yashil = tushuntira olaman, sariq = biroz mashq kerak, qizil = yordam kerak.
O‘zini tekshirish (3 daq)
1 Nechta yashilingiz bor?
2 Qaysi mavzular qizil?
3 Guruhingizda qizil mavzungiz bo‘yicha kim yashil?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Qo‘llash — faol takrorlash usulini: takrorlash, eslash, mashq qilish, tuzatish.
2
Eslash — 9–14-mavzularning asosiy g‘oyalarini: xavfsizlik, tarmoqlar, aloqa, jamiyat, zamon bilan hamqadamlik.
3
Oldini olish — kursdagi eng ko‘p uchraydigan chalkashliklarning.
4
Bog‘lash — turli mavzulardagi g‘oyalarni real vaziyatlarda.
5
Mashq qilish — butun kurs bo‘yicha yakuniy nazorat savollarini.
0x03 · YAKUNIY NAZORAT XARITASI
Yakuniy nazoratda nimalar so‘raladi
Apparat · 1–5
Kompyuter asoslari, protsessor va shinalar, I/O qurilmalar, xotira, saqlash.
Dasturlar · 6–7
OT funksiyalari, xizmatlari, ikki rejim; ilovalar va SDLC.
Ma’lumotlar xavfsizligi · 9
CIA, tahdidlar, shifrlash, parollar, zaxira, jismoniy xavfsizlik.
Internet va WWW · 10
Tarmoqlar, TCP/IP, mijoz–server, Internet va intranet, ISP.
Aloqa · 11
E-mail, xabarlar, video qo‘ng‘iroqlar, hamkorlik, netiket.
Jamiyat · 12
Kasblar, raqamli tafovut, maxfiylik, sog‘liq, atrof-muhit, etika.
Hamqadamlik · 13
Yangilik manbalari, MOOC, yangilanishlar, SMART maqsadlar, portfolio.
Takrorlash va kelajak · 14
Katta g‘oyalar; kasblarda kompyuter savodxonligi; kelajak texnologiyalari.
0x04 · QANDAY TAKRORLASH KERAK
Faol takrorlang: to‘rt qadamli usul
Ko‘rib chiqish
Bitta darsning takrorlash slaydi va eslatmalarini o‘qing
→
Eslash
Hammasini yoping; eslaganingizni yozing
→
Mashq qilish
Darsning mashg‘ulotlari va yakuniy sinovini bajaring
→
Tuzatish
Faqat xato qilganlaringizni o‘rganing, keyin qayta urining
→
Takrorlash
2–3 kundan keyin unga qayting
Nega samarali
G‘oyalarni xotiradan chiqarish (eslash) va mashg‘ulotlarni kunlarga taqsimlash bilimni mustahkam qiladi.
Nimadan qochish kerak
Faqat qayta o‘qish yoki belgilash oson tuyuladi, lekin samarasi kam. Oldingi kechada yodlangan tez unutiladi.
0x05 · TAKRORLASH · 9-MAVZU
Ma’lumotlar xavfsizligi oltita kartada
CIA uchligi
Maxfiylik, yaxlitlik, mavjudlik — uchta maqsad.
Tahdidlar
Virus, qurt, troyan, josus dastur, to‘lov talab qiluvchi dastur; fishing; apparat nosozligi; inson xatosi.
Shifrlash
Ochiq matn + kalit → shifrmatn. Simmetrik: bitta kalit. Ochiq kalitli: ikkita kalit.
Parollar
Uzun parol iborasi, har sayt uchun alohida, parol menejeri, 2FA.
Zaxira va tiklash
To‘liq, inkremental, differensial; 3-2-1 qoidasi; tiklashni sinash.
Jismoniy xavfsizlik
Qulflar, ID kartalar, videokuzatuv, ekran qulfi, elektr uzilishiga qarshi UPS.
0x06 · TAKRORLASH · 10-MAVZU
Tarmoqlar, Internet va veb
Tarmoq o‘lchamlari
LAN (bino), MAN (shahar), WAN (mamlakat yoki dunyo).
Topologiyalar
Shina, yulduz, halqa, to‘rsimon, daraxt, gibrid.
TCP/IP
IP paketlarni manzillaydi va yo‘naltiradi; TCP ularni to‘liq va tartibda yetkazadi.
Mijoz–server
Mijozlar so‘raydi, serverlar javob beradi (veb, e-mail). Peer-to-peer: hammasi teng.
Internet, intranet, WWW
Internet = global tarmoq; intranet = yopiq tarmoq; WWW = Internetdagi veb-sahifalar.
ISP va DNS
ISP sizni Internetga ulaydi; DNS nomlarni IP manzillarga aylantiradi.
0x07 · 1-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Xavfsizlik va tarmoqlar bo‘yicha tezkor savollar
A
Tarmoq bo‘ylab o‘zi tarqaladigan zararli dastur.
B
Xaker ma’lumotlar bazasidagi baholaringizni o‘zgartirsa, buziladigan maqsad.
C
Faqat oxirgi to‘liq zaxiradan keyin o‘zgarganlarni nusxalaydigan zaxira.
D
Paketlarni to‘g‘ri tartibga qaytaradigan protokol.
E
www.gov.uz ni IP manzilga aylantiradigan tizim.
F
Faqat bitta universitet ichida ishlatiladigan yopiq tarmoq.
Kalit so‘zlar
• qurt (worm)
• yaxlitlik
• differensial
• TCP
• DNS
• intranet
0x08 · TAKRORLASH · 11–13-MAVZULAR
Aloqa, jamiyat va zamon bilan hamqadamlik
To, Cc, Bcc; aniq mavzu; xushmuomala, qisqa; yuborishdan oldin tekshirish.
Xabarlar va uchrashuvlar
Tezkor xabarlar, videokonferensiya, ruxsatli umumiy hujjatlar.
Netiket
Hurmat qiling, KATTA HARFLARsiz, maxfiylikni asrang, joylashdan oldin o‘ylang.
Jamiyatga ta’sir
Kasblar va avtomatlashtirish, raqamli tafovut, maxfiylik, sog‘liq, elektron chiqindi, SI etikasi.
Xabardor bo‘lish
Axborot byulletenlari, RSS, podkastlar, hamjamiyatlar; manbani tekshirish.
Umrbod o‘rganish
MOOC, yangilanishlar, SMART maqsadlar, sertifikatlar va portfolio.
0x09 · KO‘P UCHRAYDIGAN CHALKASHLIKLAR
Ball yo‘qotishga olib keladigan chalkashliklar
JUFTLIK
Farqi
Internet va WWW
Internet — tarmoq; WWW — u orqali uzatiladigan veb-sahifalar.
RAM va saqlash
RAM tez va elektrsiz ma’lumotni yo‘qotadi; saqlash qurilmasi fayllarni doimiy saqlaydi.
Kompilyator va interpretator
Kompilyator butun dasturni avval o‘giradi; interpretator satrma-satr ishlaydi.
Virus va qurt
Virusga fayl ochilishi kerak; qurt o‘zi tarqaladi.
Inkremental va differensial
Inkremental: oxirgi zaxiradan beri. Differensial: oxirgi to‘liq zaxiradan beri.
Cc va Bcc
Cc manzillari hammaga ko‘rinadi; Bcc manzillari yashirin.
0x0A · MAVZULARNI BOG‘LASH
Bir talabaning kuni — nechta mavzu?
07:00
Telefon budilnigi; ilovalar tunda yangilangan
→
09:00
Zoom’da onlayn ma’ruza
→
12:00
Uy vazifasini Moodle’ga yuklaydi
→
15:00
«Bank» e-maili parol so‘raydi
→
20:00
Loyihani bulut va USB’ga saqlaydi
Mavzularni toping
Yangilanishlar (6, 13) · video qo‘ng‘iroq (11) · mijoz–server veb-ilova (7, 10) · fishing (9, 11) · saqlash va zaxira (5, 9).
Sizning navbatingiz
O‘z kuningizni tasvirlab, har bir qadamga mavzu raqamlarini qo‘ying.
0x0B · 2-TEKSHIRUV
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Aralash mashq
01
60 nafar ota-onaga e-mail yuborasiz va ularning manzillarini bir-biriga ko‘rsatmasligingiz kerak.
02
SMS: «Kartangiz bloklandi — PIN-kodingizni shu yerga kiriting».
03
Diplom ishingizning 3 nusxasini 2 xil vositada, bittasini uyda saqlaysiz.
04
Brauzeringiz sayt nomini IP manzilga aylantiradi.
05
Shifoxonaning ichki veb-portalini faqat xodimlar ocha oladi.
06
Qishloqdagi keksalar narx va ko‘nikma tufayli onlayn xizmatlardan foydalana olmaydi.
Tanlang:
Bcc
Fishing
3-2-1 qoidasi
DNS
Intranet
Raqamli tafovut
0x0C · YAKUNIY NAZORAT
So‘nggi hafta va nazorat kuni
✓
QILING
Shu hafta sinov yakuniy nazoratini ikki marta bajaring
Avval qizil, keyin sariq mavzularni takrorlang
Oldingi kechada yaxshi uxlang
Ruchka va ID bilan erta keling
Oxirida har bir javobni tekshiring
✗
QILMANG
Faqat sevimli mavzularingizni takrorlamang
Tun bo‘yi yodlab o‘tirmang
Qiyin savolda vahimaga tushmang — o‘tkazib, keyin qayting
1–7-mavzular materialini unutmang
Ko‘chirmang va telefon ishlatmang — ishingiz bekor qilinadi
0x0D · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Ma’lumotlar xavfsizligida C, I va A nimani anglatadi?
02
Simmetrik shifrlash ochiq kalitli shifrlashdan nimasi bilan farq qiladi?
03
3-2-1 zaxira qoidasini tushuntiring.
04
TCP va IP har biri nima qiladi?
05
Internet va intranetni taqqoslang.
06
Bcc’dan qachon foydalanish kerak?
07
Hisoblashning jamiyatga ikkita ta’sirini ayting.
08
Bitta SMART o‘quv maqsadini yozing.
0x0E · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Chiqishdan oldin qog‘oz varaqqa javob yozing.
1
Svetofor ro‘yxatingizdagi qaysi qizil mavzu endi sariq yoki yashil bo‘ldi?
2
Takrorlash rejangizni yozing: nazoratgacha kuniga ikkita mavzu.
3
Bugun kechqurun 05-mashg‘ulotni (sinov yakuniy nazorati) bajaring. Ball: __ / 20.