ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
3-ma’ruza · Kompyuter texnologiyasi haqida tushuncha
2 qismdan 1-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
2
IKKINCHI BOB
Kompyuter asoslari
Kompyuterni tashkil etish
va arxitekturasi
Protsessor ichida nima bor · u xotira va qurilmalar bilan qanday aloqa qiladi · buyruq aslida nima
CPU va uning bloklari
Xotira va registrlar
Mashina sikli va shinalar
CISC va RISC
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
2 / 32
03-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
3 / 32
ISINISH
Kompyuteringiz 2 + 2 ni hisobladi.
Bunga nechta qadam ketdi?
Boshlashdan oldin bir raqam yozib qo‘ying. Dars oxirida har bir qadamni nomlay olasiz.
1
Buyruq bajarilishdan
oldin qayerda
saqlangan edi?
2
CPUning qaysi qismi
qo‘shish amalini
bajardi?
3
Shundan keyin
4 javobi qayerga
yuborildi?
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
4 / 32
O‘QUV MAQSADLARI
Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Farqlash — kompyuter arxitekturasi va kompyuterni tashkil etishni, har biriga misol keltirgan holda.
2
Nomlash — CPU ichidagi bloklar va u foydalanadigan xotira quyi tizimlarini, har birining vazifasini aytgan holda.
3
Sanab o‘tish — CPUning oltita registrini va har biri nimani saqlashini.
4
Tartiblash — mashina siklining to‘rt bosqichini hamda xotiradan o‘qish va xotiraga yozish qadamlarini.
5
Tushuntirish — protsessor xotira va I/O qurilmalari bilan interfeys bloki orqali qanday aloqa qilishini.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
5 / 32
01
Arxitektura, tashkil etish va CPU
Ikki bog‘liq tushuncha · blok-sxema · CPU sikli · protsessor ichidagi uchta blok
Arxitektura va tashkil etish
Blok-sxema
CPU sikli
AU · LU · CU
KIRISH
Ikki xil, lekin bog‘liq tushuncha
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
6 / 32
U NIMA
Kompyuter arxitekturasi
Funksiyalar va unumdorlik bo‘yicha belgilangan maqsadlarga erishish uchun apparat komponentlarining asosiy atributlari va ularning o‘zaro bog‘lanishlarini belgilash.
U kompyuter tizimining mantiqiy tuzilishini belgilaydi
Atributlarga buyruqlar to‘plami, ma’lumotlarni ifodalash va I/O mexanizmlari kiradi
U QANDAY QURILGAN
Kompyuterni tashkil etish
Arxitekturada belgilangan maqsadlarga erishish uchun turli apparat bloklarining hamjihat va tartibli ishlashi uchun ularni loyihalash va jismoniy joylashtirish.
Bitta arxitektura uchun ko‘plab turli modellar bo‘lishi mumkin
Har bir model narx, jismoniy o‘lcham va qo‘llanilgan texnologiyaga qarab turlicha tashkil etiladi
Qisqacha: arxitektura — reja, tashkil etish — qurilish. Arxitektura mashina nimalarni qila olishi kerakligini aytadi; tashkil etish esa buning uchun apparat qismi qanday joylashtirilishini hal qiladi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
7 / 32
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Saralang · arxitekturami yoki tashkil etishmi?
Har bir fikr ikki tushunchadan qaysi biriga tegishli?
1
«Protsessor ushbu buyruqlar to‘plamini qo‘llab-quvvatlashi kerak.»
1-fikr
2
«Arzon modelda arzonroq chip va kichikroq platadan foydalaning.»
2-fikr
3
«U kompyuter tizimining mantiqiy tuzilishini belgilaydi.»
3-fikr
4
«Apparat bloklari hamjihat va tartibli ishlaydigan qilib joylashtirilgan.»
4-fikr
Javoblar: 1 — arxitektura (buyruqlar to‘plami uning atributlaridan biri). 2 — tashkil etish (modelni narx, jismoniy o‘lcham va texnologiya belgilaydi). 3 — arxitektura. 4 — tashkil etish.
2.1-RASM
Kompyuter tizimining blok-sxemasi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
8 / 32
MARKAZIY PROTSESSOR
Arifmetik blok
Mantiqiy blok
Boshqaruv bloki
Registrlar · L1 kesh
Kiritish bloki
Chiqarish bloki
Xotira bloki
Ma’lumotlar kiradi, CPU tomonidan qayta ishlanadi va chiqadi. Xotira butun jarayon davomida CPUga xizmat qiladi.
CPU — butun tizimning markaziy komponenti.
Ma’lumotni qayta ishlaydi
CPU kompyuter tizimi ichida ma’lumotlarni qayta ishlash uchun javob beradi.
Qolganini boshqaradi
U tizimning boshqa barcha komponentlarini boshqarish uchun ham javob beradi.
Ishni uchta blok bajaradi: arifmetik blok · mantiqiy blok · boshqaruv bloki.
Ularni uchta xotira quyi tizimi qo‘llab-quvvatlaydi: asosiy xotira · kesh xotira · registrlar.
2.2-RASM
CPU sikli — to‘rt amal, qayta-qayta
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
9 / 32
1
Olish
Buyruqni xotiradan olish.
2
Dekodlash
Qanday amallar bajarilishini aniqlash uchun buyruqni dekodlash.
3
Bajarish
Buyruqni bajarish.
4
Saqlash
Natijani xotiraga qaytarib saqlash.
Bu to‘rt bosqichli jarayon CPU sikli deb ataladi. Darsning keyingi qismida bob xuddi shu to‘rt bosqichdan iborat mashina siklini ta’riflaydi va biz har birini batafsil ko‘rib chiqamiz.
CPU uchta quyi tizimdan iborat
Arifmetik blok (AU)
Mantiqiy blok (LU)
Boshqaruv bloki (CU)
…va uchta xotira quyi tizimidan foydalanadi: asosiy xotira bloki · kesh xotira · registrlar.
CPU ICHIDA · 1/3
Arifmetik blok — hisoblaydigan qism
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
10 / 32
Arifmetik blok ma’lumotlar ustida arifmetik amallarni bajaradi: qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish.
Ko‘paytirish va bo‘lish
Odatda mos ravishda qo‘shish va ayirishning takroriy jarayoni sifatida amalga oshiriladi.
Alohida bloklar
Ba’zi CPUlarda butun sonli yoki qo‘zg‘almas nuqtali amallar hamda haqiqiy yoki suzuvchi nuqtali amallar uchun alohida AUlar bo‘ladi.
Natija qayerga boradi
AU natijani saqlash registriga yozadi. Registr — CPU ichidagi kichik saqlash joyi bo‘lib, undan ma’lumot boshqa har qanday saqlash joyidan tezroq olinadi.
AU kirish ma’lumotini uch qismdan iborat buyruq sifatida oladi
Opkod
Bajariladigan amalni belgilaydi
Operandlar
Amal bajariladigan ma’lumotlarni belgilaydi
Format kodi
Operandlar formatini ko‘rsatadi — qo‘zg‘almas nuqtali yoki suzuvchi nuqtali
CPU ICHIDA · 2 VA 3 (JAMI 3)
Mantiqiy blok va boshqaruv bloki
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
11 / 32
Mantiqiy blok (LU)
Ma’lumotlar ustida mantiqiy amallarni bajaradi — jami 16 xil mantiqiy amal.
katta >
kichik <
teng =
teng emas ≠
chapga surish
o‘ngga surish
Buning uchun LU AND, OR va NOR kabi mantiqiy ventillardan foydalanadi.
Boshqaruv bloki (CU)
Ma’lumotlar va axborot oqimini boshqaradi hamda CPU bajarayotgan amallar ketma-ketligini ta’minlaydi.
1
Xotira sohasidan buyruqni oladi, uni dekodlaydi va signallarni AU yoki LU hamda saqlash registrlariga uzatadi
2
AU va LU ga qanday amallarni bajarish kerakligini ko‘rsatadi
3
Ma’lumotlar qaysi I/O qurilmalariga uzatilishi kerakligini belgilaydi
4
Keyingi buyruqni olish uchun dastur hisoblagichi registridan, ma’lumotlarning to‘lib ketishi kabi holatlar uchun esa holat registridan foydalanadi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
12 / 32
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi blok? · ovoz chiqarib ayting
Quyidagilarning har birini CPUning qaysi qismi bajaradi?
1
47 × 3 ni hisoblash.
1-vazifa
2
Bir qiymat boshqasidan kattami yoki yo‘qligini aniqlash.
2-vazifa
3
Keyingi buyruqni olish va boshqa bloklarga nima qilishni aytish.
3-vazifa
4
Hozirgina hisoblangan natijani saqlab turish.
4-vazifa
Javoblar: 1 — arifmetik blok. 2 — mantiqiy blok. 3 — boshqaruv bloki. 4 — registr (AU natijasini saqlash registriga yozadi). Qo‘shimcha savol: AU 1-vazifani aslida qanday bajaradi?
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
13 / 32
02
CPU foydalanadigan xotira
Asosiy xotira · kesh xotira · registrlar — uchta quyi tizim, har biri oldingisidan tezroq va kichikroq
Asosiy xotira (RAM)
Kesh xotira
L1 va L2
Registrlar
XOTIRA QUYI TIZIMI · 1/3
Asosiy xotira — tez, cheklangan va vaqtinchalik
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
14 / 32
Boshqa nomlari: ichki xotira · birlamchi xotira · tezkor xotira (RAM)
1
Vaqtinchalik
Ma’lumotlarni faqat qisqa vaqt saqlaydigan vaqtinchalik xotira. Kompyuter o‘chirilishi bilan RAMdagi ma’lumotlar o‘chib ketadi.
2
Cheklangan
RAM hajmi cheklangan, shuning uchun barcha fayl va buyruqlarni unda saqlab bo‘lmaydi.
3
Almashtirish
Fayl va buyruqlar odatda ikkilamchi xotirada saqlanadi va bajarilishdan oldin u yerdan RAMga ko‘chiriladi. Bu usul almashtirish (swapping) deyiladi.
4
Tezlik omili
Xotira hajmi qancha katta bo‘lsa, bir vaqtda shuncha ko‘p buyruq ko‘chirilib bajariladi, shu sababli tizim ikkilamchi xotiradan qayta-qayta o‘qishga majbur bo‘lmaydi.
Asosiy xotira CPU va I/O qurilmalari o‘rtasida uzatiladigan oraliq ma’lumotlarni saqlash uchun ham javob beradi.
XOTIRA QUYI TIZIMI · 2/3 · 2.3-RASM
Kesh xotira — kichik, tez va qimmat
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
15 / 32
2.3-rasm Kesh xotira CPU va asosiy xotira o‘rtasida joylashgan
Protsessor va kesh xotira o‘rtasida ma’lumotlar ikki yo‘nalishda uzatiladi.
Asosiy xotiradan tez-tez olinadigan ma’lumotlarning nusxalarini saqlaydigan kichik, tez va qimmat xotira.
O‘qish yoki yozishdan oldin
Protsessor asosiy xotiraga murojaat qilishdan oldin o‘sha ma’lumot keshda bor-yo‘qligini tekshiradi.
Agar ma’lumot keshda bo‘lsa
U to‘g‘ridan-to‘g‘ri keshdan o‘qiydi yoki keshga yozadi, chunki keshga murojaat vaqti asosiy xotiranikidan ancha qisqa.
Keshga tushish (cache hit)
Ma’lumotning keshda mavjud bo‘lishi keshga tushish (cache hit) deyiladi. Kesh xotiraning samaradorligi keshga tushishlar asosida o‘lchanadi.
XOTIRA QUYI TIZIMI · 2/3
Keshning ikki darajasi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
16 / 32
Birlamchi kesh
1-DARAJALI (L1) KESH · ICHKI KESH
Joylashuvi
CPU ichida joylashgan
Hajmi
Kichikroq
Tezligi
Keshning eng tez turi
Vazifasi
Mikroprotsessor eng ko‘p foydalanadigan ma’lumotlarga tez kirishni ta’minlaydi
Ikkilamchi kesh
2-DARAJALI (L2) KESH · TASHQI KESH
Joylashuvi
CPUdan tashqarida, odatda ona platada joylashgan
Hajmi
Kattaroq
Tezligi
Birlamchi keshdan sekinroq
Shuningdek
Birlamchi keshdan katta: ko‘p ishlatiladigan ma’lumotdan ko‘prog‘ini saqlaydi
Murosani eslang: L1 kichikroq, lekin tezroq; L2 kattaroq, lekin sekinroq.
XOTIRA QUYI TIZIMI · 3/3
Registrlar — nomini bilishingiz shart bo‘lgan oltitasi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
17 / 32
CPU ichidagi bir nechta maxsus vazifali vaqtinchalik saqlash birliklari. Ular hozir qayta ishlanayotgan buyruqlar, ma’lumotlar va oraliq natijalarni saqlaydigan yuqori tezlikdagi xotira joylaridir.
PC
Dastur hisoblagichi
Navbatdagi bajariladigan buyruqni kuzatib boradi.
IR
Buyruq registri
Boshqaruv bloki dekodlashi kerak bo‘lgan buyruqlarni saqlaydi.
MAR
Xotira manzil registri
Xotirada navbatdagi murojaat qilinadigan joyning manzilini saqlaydi.
MBR
Xotira bufer registri
CPU qabul qilgan yoki CPUdan yuborilgan ma’lumotlarni saqlaydi.
MDR
Xotira ma’lumot registri
Operandlar va ma’lumotlarni saqlaydi.
ACC
Akkumulyator
Arifmetik va mantiqiy bloklar hosil qilgan natijalarni saqlaydi.
Ko‘pgina kompyuterlarda qo‘shimcha registrlar ham bo‘ladi. Registrlar soni va hajmi protsessordan protsessorga farq qiladi, registrlarning samarali qo‘llanilishi esa protsessor tezligini sezilarli oshirishi mumkin.
XOTIRANI JAMLAB KO‘RISH
Nega kompyuterga bir necha xil xotira kerak
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
18 / 32
Yuqorida tezroq va kichikroq; pastda kattaroq va sekinroq. Ustunlar kengligi o‘lchangan qiymatlarni emas, nisbiy sig‘imni ko‘rsatadi.
Registrlar
CPU ichida. Ma’lumotlar boshqa har qanday saqlash joyidan ko‘ra tezroq olinadi.
Kesh xotira
Murojaat vaqti asosiy xotiranikidan ancha qisqa. L1 CPU ichida, L2 ona platada.
Asosiy xotira (RAM)
Vaqtinchalik, hajmi cheklangan, kompyuter o‘chirilganda tozalanadi.
Ikkilamchi xotira
Fayl va buyruqlar odatda shu yerda saqlanadi; bajarilishdan oldin RAMga ko‘chiriladi — almashtirish.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
19 / 32
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Registrni nomlang · yozib qo‘ying
Qaysi registr yoki xotira ta’riflanmoqda?
1
U navbatdagi bajariladigan buyruqni kuzatib boradi.
1-ishora
2
U xotirada navbatdagi murojaat qilinadigan joyning manzilini saqlaydi.
2-ishora
3
U arifmetik va mantiqiy bloklar hosil qilgan natijalarni saqlaydi.
3-ishora
4
U kichik, tez va qimmat, protsessor avval aynan uni tekshiradi.
4-ishora
Javoblar: 1 — dastur hisoblagichi (PC). 2 — xotira manzil registri (MAR). 3 — akkumulyator. 4 — kesh xotira.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
20 / 32
03
Ichki aloqa
Protsessor xotira bilan hamda kiritish va chiqarish qurilmalari bilan qanday aloqa qiladi
Ikki toifa
Xotiradan o‘qish va yozish
Interfeys bloki
I/O o‘qish va yozish
ICHKI ALOQA
Protsessor aloqa qilishining ikki usuli
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
21 / 32
CPU xotira va I/O qurilmalari bilan ular o‘rtasida ma’lumot uzatish uchun aloqa qiladi — lekin har biri uchun usul boshqacha.
Protsessor — xotira
CPU xotira bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri yoki kesh xotira orqali aloqa qilishi mumkin.
To‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa ikki registr yordamida amalga oshiriladi: xotira manzil registri (MAR) va xotira bufer registri (MBR).
Xotiradan o‘qish
Xotiraga yozish
Protsessor — I/O qurilmalari
I/O qurilmalari bilan aloqa odatda interfeyslar yordamida amalga oshiriladi.
Har bir kiritish va chiqarish qurilmasida qurilma kontrolleri bo‘ladi. Protsessor bu kontrollerlar bilan interfeys bloki orqali aloqa qiladi.
I/O o‘qish
I/O yozish
2.4-RASM
Protsessor — xotira: ishni ikki registr bajaradi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
22 / 32
2.4-rasm Protsessor va xotira o‘rtasidagi aloqa
MAR
Xotira manzil registri
Protsessor o‘qish yoki yozish kerak bo‘lgan xotira joyini kuzatib borish uchun foydalanadi. U xotira joyining manzilini saqlaydi.
MDR
Xotira ma’lumotlar registri
Protsessor xotiraga yoki xotiradan uzatilishi kerak bo‘lgan ma’lumotlarni saqlash uchun foydalanadi.
Manzil shinasi Manzilni protsessordan MAR orqali xotiraga olib boradi.
Ma’lumotlar shinasi Ma’lumotlarni MDR va ikkala tomon o‘rtasida — har ikki yo‘nalishda tashiydi.
Bu ikki amal xotiradan o‘qish va xotiraga yozish deb ataladi.
2.5-RASM
Xotiradan o‘qish — to‘rt qadam
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
23 / 32
Protsessor kerakli xotira joyidan ma’lumotni o‘qish uchun quyidagi qadamlarni bajaradi.
1
Protsessor manzil shinasi orqali ma’lumot o‘qiladigan xotira joyining manzilini MAR registriga yuklaydi.
2
Protsessor boshqaruv shinasi orqali READ (o‘qish) boshqaruv signalini beradi.
3
READ signalini olgach, xotira ma’lumotlar shinasi orqali MARda ko‘rsatilgan joydagi ma’lumotni MDR registriga yuklaydi.
4
Nihoyat, ma’lumot protsessorga uzatiladi.
Boshqaruv shinasi protsessor bergan buyruqlarni hamda ushbu buyruqlarga javoban turli qurilmalar hosil qilgan holat signallarini tashiydi.
2.6-RASM
Xotiraga yozish — to‘rt qadam
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
24 / 32
Protsessor kerakli xotira joyiga ma’lumotni yozish uchun quyidagi qadamlarni bajaradi.
1
Protsessor manzil shinasi orqali ma’lumot yoziladigan xotira joyining manzilini MAR registriga yuklaydi.
2
Protsessor ma’lumotlar shinasi orqali kerakli ma’lumotni MDR registriga yuklaydi.
3
Protsessor boshqaruv shinasi orqali xotiraga WRITE (yozish) boshqaruv signalini beradi.
4
Nihoyat, xotira MDR registriga yuklangan ma’lumotni kerakli xotira joyida saqlaydi.
Farqini toping: o‘qishda boshqaruv signali ikkinchi keladi, ma’lumot esa oxirida yetib keladi. Yozishda ma’lumot ikkinchi bo‘lib yuklanadi, boshqaruv signali esa uchinchi keladi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
25 / 32
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Tartibga soling · juftlikda ishlang
Xotiradan o‘qish qadamlari aralashib ketgan. To‘g‘ri tartib qanday?
1
Xotira MARda ko‘rsatilgan joydagi ma’lumotni MDRga yuklaydi.
A qadam
2
Ma’lumot protsessorga uzatiladi.
B qadam
3
Protsessor manzil shinasi orqali manzilni MARga yuklaydi.
C qadam
4
Protsessor boshqaruv shinasi orqali READ (o‘qish) boshqaruv signalini beradi.
D qadam
Javob: C → D → A → B. Qo‘shimcha savol: buni xotiraga yozishga aylantirish uchun bitta qadamni o‘zgartiring. (D qadam WRITE signaliga aylanadi — va ma’lumot MDRga yuklangandan keyin, uchinchi o‘ringa o‘tadi.)
2.7-RASM
Protsessor — I/O qurilmalari: interfeys bloki orqali
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
26 / 32
2.7-rasm Protsessor, interfeys bloki va qurilma kontrolleri
Qurilma kontrolleri
Har bir kiritish va chiqarish qurilmasida bittadan bor. U shu qurilmaning ishini boshqaradi.
Interfeys bloki
Vositachi. U protsessorning boshqaruv buyruqlarini qurilma kontrollerlari bajara oladigan tarzda talqin qiladi.
Ma’lumotlar registri
Uzatiladigan ma’lumotni saqlaydi — protsessorga yoki chiqarish qurilmasiga.
Holat registri
Ma’lumotlar registrida ma’lumot bor-yo‘qligini ko‘rsatadi. Agar bo‘lsa, bayroq biti birga o‘rnatiladi.
I/O o‘qish Protsessor kiritish qurilmasidan ma’lumot o‘qiydi.
I/O yozish Protsessor chiqarish qurilmasiga ma’lumot yozadi.
Interfeys bloki protsessor va I/O qurilmalari o‘rtasidagi kiritish va chiqarish amallarini boshqarish uchun javob beradi.
2.8-RASM
I/O o‘qish — kiritish qurilmasidan protsessorga ma’lumot
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
27 / 32
2.8-rasm I/O o‘qish amali
1
Kiritish qurilmasi ma’lumotni ma’lumotlar shinasiga joylaydi — bir vaqtda bir bayt.
2
Kiritish qurilmasi qurilma boshqaruv shinasi orqali ma’lumotlar registriga «ma’lumot yaroqli» signalini beradi.
3
Ma’lumotlar registri ma’lumotni qabul qilgach, «ma’lumot qabul qilindi» signalini qaytaradi, shundan so‘ng kiritish qurilmasi «ma’lumot yaroqli» signalini o‘chiradi.
4
Holat registrining F bayroq biti 1 ga o‘rnatiladi, chunki endi ma’lumotlar registrida ma’lumot bor.
5
Protsessor interfeys blokidagi ma’lumotlar registriga I/O o‘qish signalini beradi.
6
Ma’lumotlar registri ma’lumotni protsessorga boruvchi ma’lumotlar shinasiga joylaydi, protsessor esa ma’lumot olinganini tasdiqlaydi.
O‘zaro tasdiqlashga (handshake) e’tibor bering.
Har bir uzatish tasdiqlanadi: ma’lumot yaroqli → ma’lumot qabul qilindi → tasdiq. Hech bir tomon ikkinchisini tayyor deb taxmin qilmaydi.
2.9-RASM
I/O yozish — protsessordan chiqarish qurilmasiga
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
28 / 32
2.9-rasm I/O yozish amali
1
Protsessor ma’lumotni interfeys blokining ma’lumotlar registriga ulangan ma’lumotlar shinasiga joylaydi.
2
CPU chiqarish qurilmasining manzilini qurilma manzil shinasiga joylaydi.
3
CPU I/O yozish signalini beradi va u ma’lumotni ma’lumotlar registriga yozadi; bayroq biti 1 ga o‘rnatiladi.
4
Ma’lumotlar registri boshqaruv shinasi orqali protsessorga «ma’lumot qabul qilindi» signalini beradi.
5
Interfeys bloki ma’lumotni ma’lumotlar registridan qurilma kontrolleriga ulangan ma’lumotlar shinasiga joylaydi.
6
Chiqarish qurilmasi ma’lumotni qabul qiladi va interfeys bloki orqali protsessorga tasdiq yuboradi.
I/O o‘qish bilan solishtiring.
Bu yerda muloqotni protsessor boshlaydi va qurilma manzilini ham berishi kerak — kiritish qurilmasi esa o‘zini o‘zi ma’lum qilgan edi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
29 / 32
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri · qo‘l ko‘taring
To‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi? Javobdan oldin qaror qiling.
1
Protsessor I/O qurilmasi bilan hech qanday interfeyssiz, to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa qiladi.
1-fikr
2
Ma’lumotlar registrida ma’lumot bo‘lganda holat registrining bayroq biti 1 ga o‘rnatiladi.
2-fikr
3
Kiritish qurilmasi bir vaqtda bir bayt ma’lumot uzatadi.
3-fikr
4
I/O yozishda CPU chiqarish qurilmasining manzilini qurilma manzil shinasiga joylaydi.
4-fikr
Javoblar: 1 — NOTO‘G‘RI, I/O qurilmalari bilan aloqa interfeyslar yordamida amalga oshiriladi. 2 — TO‘G‘RI. 3 — TO‘G‘RI. 4 — TO‘G‘RI.
TAKRORLASH
Yakunlashdan oldin sakkizta savol
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
30 / 32
1
Kompyuter arxitekturasi va kompyuterni tashkil etishning farqi nima?
2
CPUning qaysi bloki barcha arifmetik amallarni bajaradi?
3
Qaysi registr navbatdagi bajariladigan buyruqni kuzatib boradi?
4
Ma’lumot qidirganda CPU avval qaysi xotirani tekshiradi?
5
Qaysi kesh ichki kesh deb ham ataladi va u qayerda joylashgan?
6
Qaysi ikki registr protsessor va xotira o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqani amalga oshiradi?
7
Xotiraga yozishning to‘rt qadamini tartib bilan ayting.
8
Protsessor va qurilma kontrolleri o‘rtasidagi vositachi qaysi blok?
TAKRORLASH
Javoblar
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
31 / 32
1
Nima ekani va qanday qurilgani
Arxitektura atributlar va mantiqiy tuzilishni belgilaydi; tashkil etish — bloklarning jismoniy joylashuvi.
2
Arifmetik blok
Qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish.
3
Dastur hisoblagichi (PC)
Boshqaruv bloki undan navbatdagi buyruqni olish uchun foydalanadi.
4
Kesh xotira
Asosiy xotiradan o‘qish yoki unga yozishdan oldin tekshiriladi.
5
Birlamchi kesh — L1
CPU ichida joylashgan. Kichikroq, lekin keshning eng tez turi.
6
MAR va MBR
MAR manzilni saqlaydi; ma’lumotlar registri — MBR, rasmlarda MDR deb ko‘rsatilgan — ma’lumotni saqlaydi.
7
MAR → MDR → WRITE → saqlash
Manzil MAR ga, ma’lumot MDR ga, boshqaruv shinasi orqali WRITE signali, so‘ng xotira ma’lumotni saqlaydi.
8
Interfeys bloki
U protsessor buyruqlarini qurilma kontrollerlari bajara oladigan tarzda talqin qiladi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
32 / 32
CHIQISH CHIPTASI
Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering
Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.
1
Har biri bir gapda: kompyuter arxitekturasi nima va kompyuterni tashkil etish nima?
1-maqsadni tekshiradi
2
Xotiradan o‘qishning to‘rt qadamini tartib bilan yozing.
4-maqsadni tekshiradi
3
Qaysi registr natijani, qaysi biri navbatdagi xotira manzilini saqlaydi?
3-maqsadni tekshiradi
Keyingisi: beshta interaktiv mashg‘ulot — CPU komponentlari, xotira va I/O ketma-ketligi, CPU registrlari, komponentni aniqlash va bilim sinovi.