⌂Barcha darslar1 / 1 4 · Kompyuter texnologiyasi haqida tushuncha · 2-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

4-ma’ruza · Kompyuter texnologiyasi haqida tushuncha

2 qismdan 2-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

2

IKKINCHI BOB

Kompyuter asoslari

Kompyuterni tashkil etish

va arxitekturasi

Protsessor ichida nima bor · u xotira va qurilmalar bilan qanday aloqa qiladi · buyruq aslida nima

CPU va uning bloklari

Xotira va registrlar

Mashina sikli va shinalar

CISC va RISC

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

2 / 31

04-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

3 / 31

O‘QUV MAQSADLARI

Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

4

Tartiblash — mashina siklining to‘rt bosqichini hamda xotiradan o‘qish va xotiraga yozish qadamlarini.

6

Taqqoslash — CISC va RISC protsessorlarini buyruqlar soni, formati, bajarilishi va apparat tuzilishi bo‘yicha.

7

Tushuntirish — protsessor, xotira va saqlash qurilmasi ma’lumotni qayta ishlash va saqlash uchun qanday birga ishlashini.

8

Tavsiflash — fon Neyman va Garvard arxitekturalarini hamda ilk kompyuterlar bugungi mashinalarni qanday shakllantirganini.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

4 / 31

04

Mashina sikli va shina

Bitta buyruq uchun nima sodir bo‘ladi — va hamma narsani tashiydigan simlar

To‘rt bosqich

Buyruq sikli

Bajarish sikli

Ma’lumot · manzil · boshqaruv

2.10-RASM

Mashina sikli — bitta buyruq, to‘rt bosqich

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

5 / 31

Protsessor mashina tilidagi buyruqni bajaradigan sikl mashina sikli deyiladi. Mashina tilidagi 10 ta buyruqdan iborat dastur 10 ta alohida mashina siklini bajaradi.

2.10-rasm Mashina siklining to‘rt bosqichi

To‘rt bosqich ikki siklga birlashadi

Buyruq sikli

Olish

Dekodlash

Buyruqni olish va uning ma’nosini aniqlash.

Bajarish sikli

Bajarish

Saqlash

Buyruqni bajarish va natijani saqlab qo‘yish.

Bajarish sikli tugagach, navbatdagi mashina sikli boshlanadi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · MASHINA SIKLI
Bitta buyruq, to‘rt bosqich, ikki sikl
Olish + dekodlash = buyruq sikli · bajarish + saqlash = bajarish sikli.

MASHINA SIKLI · 1- VA 2-BOSQICHLAR

Buyruq sikli — olish va dekodlash

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

6 / 31

1

Olish

CPU buyruqni kompyuter tizimining asosiy xotirasidan oladi.

Manzil keladi

Buyruq manzili CPUga manzil shinasi orqali yuboriladi.

PC uni saqlaydi

CPU bu manzilni o‘zining ichki registri — dastur hisoblagichida (PC) saqlaydi.

IR buyruqni saqlaydi

Manzil tasdiqlangach, buyruq asosiy xotiradan olinadi va buyruq registrida (IR) saqlanadi.

2

Dekodlash

CPU qayta ishlashidan oldin oson tushunilishi uchun buyruq turli qismlarga ajratiladi.

Kim bajaradi

Buyruq dekoderi — CPUning muhim tarkibiy qismi.

Boshqa nomi

Buyruqni dekodlash talqin qilish (interpretatsiya) deb ham ataladi.

Nimani aniqlaydi

Ikki asosiy atribut — opkod (amal) va operandlar (ma’lumotlar). Ma’lumotlar ma’lumotlar registriga (DR) boradi.

MASHINA SIKLI · 3- VA 4-BOSQICHLAR

Bajarish sikli — bajarish va saqlash

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

7 / 31

Bajarish sikli buyruqni bajaradi va natijani asosiy xotiraga qaytarib saqlaydi yoki kompyuter tizimining chiqarish qurilmasiga yuboradi.

3

Bajarish

Dekodlangan buyruq CPUning ALU bloki tomonidan bajariladi.

Vaqt farq qiladi

ALU sarflaydigan bajarish vaqti buyruq turiga qarab farq qilishi mumkin.

Tuzilishga ham bog‘liq

Bajarish vaqti protsessor arxitekturasiga ham bog‘liq.

4

Saqlash

Bajarish bosqichida hisoblangan natija keyingi manzilga yuboriladi.

Qayerga boradi

Xotiraga yoki kompyuter tizimining chiqarish qurilmasiga.

Yana bir narsa

Bu bosqichda CPUning PC registri navbatdagi bajariladigan buyruqni ko‘rsatadigan qilib yangilanadi.

Saqlash bosqichida PC ning yangilanishi navbatdagi mashina siklini amalga oshirish imkonini beradi.

▶ INTERAKTIV
MASHINA SIKLI SIMULYATORI
Dasturni protsessor orqali bajaring
Mashina siklining har bir bosqichida PC, MAR, MDR, IR va ACC qanday o‘zgarishini kuzating.

TAQQOSLASH

Buyruq sikli va bajarish sikli

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

8 / 31

​

Buyruq sikli

Bajarish sikli

Kiruvchi bosqichlar

Olish va dekodlash

Bajarish va saqlash

Nima sodir bo‘ladi

Buyruq asosiy xotiradan olinadi va qismlarga ajratiladi

Buyruq bajariladi va natija saqlab qo‘yiladi

Ishtirok etuvchi registrlar

Dastur hisoblagichi (PC), buyruq registri (IR), ma’lumotlar registri (DR)

PC navbatdagi buyruqni ko‘rsatadigan qilib yangilanadi

CPUning qaysi qismi

Dekodlashni buyruq dekoderi bajaradi

Bajarishni ALU amalga oshiradi

Nima bilan tugaydi

CPU tushuna oladigan buyruq bilan

Xotiradagi yoki chiqarish qurilmasidagi natija bilan

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

9 / 31

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi bosqich? · nomini ayting

Har biri mashina siklining qaysi bosqichiga tegishli?

1

Buyruq buyruq registrida saqlanadi.

1-hodisa

2

Buyruq opkod va operandlarga ajratiladi.

2-hodisa

3

ALU amalni bajaradi.

3-hodisa

4

Dastur hisoblagichi yangilanadi.

4-hodisa

Javoblar: 1 — olish. 2 — dekodlash. 3 — bajarish. 4 — saqlash. Qo‘shimcha savol: ulardan qaysi ikkitasi buyruq siklini tashkil qiladi? (1 va 2.)

SHINA

Shina — simlar to‘plami

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

10 / 31

Kompyuterning ichki komponentlarini ulab, ular o‘rtasida ma’lumotlar va manzillarni uzatuvchi simlar to‘plami. Tizimda bir nechta shina bo‘lishi mumkin.

Ketma-ket shina

Turli apparat komponentlari o‘rtasida bir vaqtda faqat bir bit ma’lumot uzatiladi.

bir vaqtda 1 bit

Parallel shina

Turli apparat komponentlari o‘rtasida bir vaqtda bir necha bit ma’lumot uzatilishi mumkin.

bir vaqtda bir necha bit

Shina tezligi qanday o‘lchanadi: ikki komponent o‘rtasida bir soniyada uzatiladigan bitlar soni bilan.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · SHINA
Ketma-ket shinami yoki parallel shina?
Bir vaqtda bitta bit yoki bir vaqtda bir necha bit.

2.12- VA 2.13-RASMLAR

Ma’lumotlar shinasi va manzil shinasi

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

11 / 31

Ma’lumotlar shinasi

2.12-rasm Asosiy xotira va protsessor o‘rtasidagi ma’lumotlar shinasi

Tashiydi Turli ichki komponentlar o‘rtasida ma’lumotlarni.

Yo‘nalishi Ikki yo‘nalishli — har ikki yo‘nalishda uzatishga imkon beradi, ko‘pgina kompyuter tizimlarida ikki yo‘nalishli.

Kengligi Zamonaviy tizimlarda 32 bitli ma’lumotlar shinasi bir vaqtda 32 bit uzatadi. Uning tezligi umumiy hisoblash quvvatiga ta’sir qiladi.

Manzil shinasi

2.13-rasm Protsessor va xotira o‘rtasidagi manzil shinasi

Boshqa nomi Xotira shinasi.

Tashiydi O‘qish va yozish amallari uchun xotira manzillarini.

Manzil liniyalari Manzil liniyalari soni manzillar diapazonini belgilaydi. 32 bitli manzil shinasi 2³² ta xotira joyiga murojaat qila oladi.

Yo‘nalishi Asosiy xotira va protsessor o‘rtasida bir yo‘nalishli — lekin protsessor va I/O tizimi o‘rtasida ikki yo‘nalishli.

2.11-RASM

Uchta shina tizimni birlashtirib turadi

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

12 / 31

2.11-rasm Xotira, protsessor va I/O quyi tizimi o‘rtasidagi ma’lumotlar va manzil shinalari

Ma’lumotlar shinasi

Turli ichki komponentlar o‘rtasida ma’lumotlarni uzatadi. Ko‘pgina tizimlarda ikki yo‘nalishli; zamonaviy mashinalarda bir vaqtda 32 bit.

Manzil shinasi

O‘qish va yozish amallari uchun xotira manzillarini uzatadi. Xotira shinasi deb ham ataladi.

Boshqaruv shinasi

Tegishli boshqaruv signallarini uzatish orqali turli komponentlar o‘rtasida ma’lumotlar va manzillar uzatilishini boshqaradi.

Uchalasining ishini allaqachon ko‘rgansiz — xotiradan o‘qish, xotiraga yozish va ikkala I/O amalida.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

13 / 31

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi shina? · ovoz chiqarib ayting

Quyidagilarning har birini qaysi shina tashiydi?

1

Protsessor o‘qimoqchi bo‘lgan xotira joyi.

1-uzatma

2

Protsessor bergan READ buyrug‘i.

2-uzatma

3

Xotiradan protsessorga qaytayotgan 42 qiymati.

3-uzatma

4

Buyruqqa javoban qurilma hosil qilgan holat signali.

4-uzatma

Javoblar: 1 — manzil shinasi. 2 — boshqaruv shinasi. 3 — ma’lumotlar shinasi. 4 — boshqaruv shinasi, u ham buyruqlarni, ham holat signallarini tashiydi.

▶ INTERAKTIV
UCH SHINA
Buni qaysi shina tashiydi?
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

14 / 31

05

Buyruqlar to‘plamlari

Protsessorga nimalarni bajarishni buyurish mumkin — va bu qancha bo‘lishi kerakligi haqidagi ikki yondashuv

To‘plam nima

Murakkab — CISC

Qisqartirilgan — RISC

Yuzma-yuz

BUYRUQLAR TO‘PLAMI

Protsessor bajara oladigan buyruqlar guruhi

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

15 / 31

Buyruqlar to‘plamini protsessor turli amallarni bajarish uchun ijro eta oladigan buyruqlar guruhi deb ta’riflash mumkin.

Murakkabligi va ishlatiladigan buyruqlar soniga ko‘ra buyruqlar to‘plami quyidagicha tasniflanadi:

Murakkab buyruqlar to‘plami

100 – 250

ta buyruq

CISC — murakkab buyruqlar to‘plamli kompyuter

Qisqartirilgan buyruqlar to‘plami

0 – 100

ta buyruq

RISC — qisqartirilgan buyruqlar to‘plamli kompyuter

MURAKKAB BUYRUQLAR TO‘PLAMI

CISC — ko‘p buyruqlar, murakkab apparat

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

16 / 31

Ko‘p buyruqlar

To‘plamda 100 dan 250 tagacha buyruq.

Xotiraga asoslangan

Asosan xotiraga asoslangan buyruqlar, xotiraga tez-tez murojaat qilinadi.

Ko‘p adreslash rejimlari

Registrlarga ham, xotiraga ham tez-tez murojaat qilingani sababli.

O‘zgaruvchan uzunlikdagi format

Buyruq formati 32 bit bilan cheklanmagan.

Bajarish ko‘p vaqt oladi, chunki buyruqlar xotiraga asoslangan, xotiraga murojaat esa registrlarga murojaatdan sekinroq. Har bir buyruq turi alohida sxemani talab qiladi, bu esa CPU loyihasini murakkablashtiradi.

AFZALLIKLARI

•Har bir yangi loyiha uchun buyruqlar to‘plamini qayta ixtiro qilish shart emas — yangi protsessor o‘zidan oldingisining to‘plamidan foydalanishi mumkin

•CISCda yozilgan dastur kamroq xotira joyini talab qiladi, chunki kod kamroq buyruqlar bilan cheklanadi

•CISC yuqori darajali til konstruksiyalarini amalga oshirishga yordam berib, kompilyator ishini osonlashtiradi

KAMCHILIKLARI

•Eski buyruqlarni yangi protsessorlarga o‘tkazish murakkablikni oshiradi

•Ko‘pgina CISC buyruqlari kam ishlatiladi

•CISC buyruqlari ko‘p qatorli mikrokodga aylanadi va qayta ishlash sekinlashadi

•CISC apparat qismi murakkab, uni loyihalash ko‘proq vaqt oladi

QISQARTIRILGAN BUYRUQLAR TO‘PLAMI

RISC — kam buyruqlar, oddiy apparat

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

17 / 31

Kam buyruqlar

0 dan 100 tagacha — faqat protsessor tez-tez ishlatadiganlari, ularni bajarish odatda juda oddiy.

Registrlarga asoslangan

Bajarishda registrlarga tez-tez murojaat qilinadi. Xotiraga asoslangan buyruqlar juda kam: faqat load (yuklash) va store (saqlash).

Qat’iy uzunlikdagi format

Har bir buyruq 32 bitli qat’iy uzunlikdagi formatga ega.

Buyruq formati buyruq bitlarini maydonlar deb ataladigan kichik guruhlarga ajratadi

1

Opkod maydoni

Buyruq bajarishi kerak bo‘lgan amalni ifodalaydi.

2

Operand maydoni

Amal bajariladigan ma’lumotni yoki ma’lumot saqlanadigan xotira joyi yoki registrni ifodalaydi.

3

Rejim maydoni

Ko‘rsatilgan xotira joyi yoki registrlarda saqlangan operandlarni olish usulini ifodalaydi.

Tezlik MIPS da o‘lchanadi — soniyasiga million buyruq.

Yagona kamchiligi: amalni bajarish uchun zarur buyruqlar soni nisbatan ko‘p.

YUZMA-YUZ

RISC va CISC taqqoslanganda

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

18 / 31

​

CISC

RISC

Buyruqlar soni

100 dan 250 gacha

0 dan 100 gacha

Buyruqlar asosan

Xotiraga asoslangan

Registrlarga asoslangan; xotiraga faqat load va store murojaat qiladi

Buyruq formati

O‘zgaruvchan uzunlik, 32 bit bilan cheklanmagan

32 bitli qat’iy uzunlik

Buyruqlar qanday bajariladi

Avval ekvivalent mikrokod buyruqlariga aylantiriladi

Dekodlash orqali bajariladi

Bir buyruqqa takt sikllari

Bir necha takt sikli

Bitta takt sikli

Apparat qismi

Murakkab, loyihalash qiyin va hajmi katta

Juda oddiy va oson loyihalanadi

Bobning xulosasi: RISC protsessorlari ixcham o‘lchami va kichik buyruqlar to‘plami tufayli har doim CISC protsessorlaridan afzal ko‘riladi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · CISC VA RISC
Bir xil ish CISCda va RISCda
Kam murakkab buyruqmi yoki ko‘p oddiy buyruqmi?
▶ INTERAKTIV
BUYRUQLAR TO‘PLAMLARI
CISC yoki RISC?

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

19 / 31

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

CISC yoki RISC? · C yoki R deb yozing

Qaysi turdagi protsessor ta’riflanmoqda?

1

Buyruqlar 32 bitli qat’iy uzunlikdagi formatga ega.

1-ishora

2

Buyruqlar to‘plami 100 dan 250 tagacha buyruqni o‘z ichiga oladi.

2-ishora

3

Buyruqlar bitta takt siklida bajariladi.

3-ishora

4

Buyruqlar ko‘p qatorli mikrokodga aylantiriladi.

4-ishora

Javoblar: 1 — RISC. 2 — CISC. 3 — RISC. 4 — CISC. Qo‘shimcha savol: RISCning CISCga nisbatan yagona kamchiligini ayting.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

20 / 31

06

Birgalikda ishlash va ilk arxitekturalar

Protsessor, xotira va saqlash birgalikda · saqlanadigan dastur · fon Neyman va Garvard

Xotira va saqlash

Birgalikda ishlash

Fon Neyman

Garvard va bugun

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

21 / 31

XOTIRA VA SAQLASH

Protsessor, xotira va saqlash: uch xil vazifa

Protsessor (CPU)

Asosiy xotira (RAM)

Saqlash (SSD / HDD)

Vazifasi

Ma’lumotni qayta ishlaydi: hisoblaydi va qaror qiladi

Hozir ishlatilayotgan dastur va ma’lumotlarni saqlaydi

Fayl va dasturlarni keyinroq uchun saqlaydi

Tezligi

Eng tez (registrlar, kesh)

Tez

Sekinroq

Odatiy hajmi

Registrlarda baytlar; keshda MB

8 – 32 GB

256 GB – bir necha TB

Elektr o‘chsa

Tarkibi yo‘qoladi

Tarkibi yo‘qoladi (energiyaga bog‘liq)

Tarkibi saqlanadi (energiyaga bog‘liq emas)

Oshxona o‘xshatishi

Oshpaz

Ish stoli

Oshxona shkafi

Protsessor faqat xotiradagi narsa bilan ishlay oladi — saqlash qurilmasidagi har qanday narsa avval RAMga ko‘chirilishi kerak.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

22 / 31

BIRGALIKDA ISHLASH

Hujjatni ochish, tahrirlash va saqlash

1

So‘rov

Faylni ikki marta bosasiz; sichqoncha kiritish signalini yuboradi, OT so‘rovni qabul qiladi.

→

2

Yuklash

Dastur va fayl saqlash qurilmasidan RAMga ko‘chiriladi.

→

3

Olish

Protsessor buyruqlarni RAMdan shinalar orqali, kesh orqali oladi.

→

4

Bajarish

Boshqaruv qurilmasi va ALU ishni bajaradi; registrlar qiymatlarni saqlaydi; natijalar RAMga yoziladi.

→

5

Chiqarish

Ekran hujjatni va har bir o‘zgarishingizni ko‘rsatadi.

→

6

Saqlash

Fayl RAMdan saqlash qurilmasiga qayta yoziladi — endi u doimiy.

Sinab ko‘ring: agar 6-qadamdan oldin elektr o‘chsa, o‘zgarishlaringiz yo‘qoladi — ular faqat RAMda edi. Shuning uchun dasturlar avtomatik saqlaydi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · BIRGALIKDA ISHLASH
Hujjatni ochish, tahrirlash va saqlash
Saqlash qurilmasi → RAM → protsessor → ekran va saqlaganda yana saqlash qurilmasiga.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

23 / 31

ILK ARXITEKTURALAR

Saqlanadigan dastur g‘oyasi: fon Neyman arxitekturasi

G‘oya (1945)

1

Avval: ENIAC kabellarni qayta ulash va kalitlarni o‘rnatish orqali dasturlangan — bir necha kunlik ish.

2

Saqlanadigan dastur: buyruqlar xotirada, xuddi ma’lumotlar kabi saqlanadi.

3

Besh qism: kiritish, chiqarish, xotira, ALU va boshqaruv qurilmasi.

4

Navbat bilan: olish, dekodlash, bajarish — mashina sikli.

Fon Neyman «tor bo‘g‘izi»

1

Bitta yo‘l: buyruq va ma’lumotlar bitta xotira va bitta shinadan foydalanadi.

2

Muammo: tez protsessor ko‘pincha sekinroq xotirani kutadi.

3

Bugungi yechimlar: kesh, kengroq va tezroq shinalar, konveyer, ko‘p yadrolar.

4

Hamon ishlatiladi: deyarli har bir kompyuter, noutbuk va telefon shu modelga amal qiladi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · ILK ARXITEKTURALAR
Fon Neyman va Garvard: bitta yo‘lmi yoki ikkita?
Bitta umumiy shina yoki buyruq va ma’lumot uchun alohida shinalar.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

24 / 31

ILK ARXITEKTURALAR

Fon Neyman va Garvard arxitekturalari

Fon Neyman

Garvard

Kelib chiqishi

EDVAC hisoboti, 1945

Harvard Mark I, 1944 (dastur perfolentada)

Xotira

Buyruq va ma’lumotlar uchun bitta xotira

Buyruq va ma’lumotlar uchun alohida xotiralar

Shinalar

Bitta umumiy to‘plam

Alohida to‘plamlar — ikkalasi bir vaqtda olinadi

Kuchli tomoni

Oddiy va moslashuvchan

Tezroq: kod va ma’lumot o‘rtasida tor bo‘g‘iz yo‘q

Bugun qayerda

Kompyuterlar, noutbuklar, telefonlar, serverlar

Mikrokontrollerlar, signal protsessorlari; protsessorlarda ajratilgan L1 kesh

Zamonaviy protsessorlar ikkalasini aralashtiradi: fon Neyman asosiy xotirasi, lekin buyruq va ma’lumotlar uchun alohida L1 keshlar («modifikatsiyalangan Garvard»).

▶ INTERAKTIV
ILK ARXITEKTURALAR
Fon Neyman yoki Garvard?

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

25 / 31

ILK ARXITEKTURALAR NEGA MUHIM

Ilk arxitekturalar va bugungi kompyuterlar

1944

Harvard Mark I

Dastur lentada, ma’lumot alohida → mikrokontroller va protsessor keshlaridagi Garvard arxitekturasi.

1945

ENIAC

Elektron tezlik, lekin qayta ulash bilan dasturlangan → dasturlar saqlanishi kerakligini ko‘rsatdi.

1945

EDVAC hisoboti

Dastur va ma’lumot bitta xotirada → bugungi deyarli har bir kompyuter modeli.

1949

EDSAC

Muntazam ishlatilgan ilk saqlanadigan dasturli kompyuterlardan biri → dasturiy kutubxonalar boshlanishi.

1971

Intel 4004

Butun protsessor bitta mikrosxemada → kompyuter, telefon va avtomobillardagi mikroprotsessorlar.

HOZIR

Bugun

Ko‘p yadroli protsessorlar, keshlar, SSD’lar — o‘sha besh qism, milliardlab marta tezroq.

Nega muhim: 1940-yillar g‘oyalari telefoningiz qanday ishlashini — va nega xotira tezligi uni cheklashini hanuz tushuntiradi.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

26 / 31

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Nomini ayting · javoblaringizni yozing

Qaysi qism yoki arxitektura tasvirlanmoqda?

1

U hozir ishlatayotgan dasturingizni saqlaydi, lekin elektr o‘chsa hammasini unutadi.

Ishora 1

2

Buyruq va ma’lumotlar bitta xotira va bitta shinadan foydalanadi.

Ishora 2

3

Buyruq va ma’lumotlar uchun alohida xotira va shinalar.

Ishora 3

4

Tez protsessor doim kutadi, chunki xotira ma’lumotni yetarlicha tez yetkaza olmaydi.

Ishora 4

Javoblar: 1 — asosiy xotira (RAM). 2 — fon Neyman arxitekturasi. 3 — Garvard arxitekturasi. 4 — fon Neyman tor bo‘g‘izi.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

HAYOTDAGI BOG‘LIQLIK

Bobdagi g‘oya va bugun uni qayerda uchratasiz

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

27 / 31

Bobdagi g‘oya

Bobda nima deyilgan

Bugun qayerda uchratasiz

Kesh xotira

Kichik, tez, qimmat; asosiy xotiradan oldin tekshiriladi

Noutbuk xususiyatlaridagi «L1 / L2 kesh» qatori

Asosiy xotira (RAM)

Vaqtinchalik, cheklangan, tok o‘chganda tozalanadi

Telefon batareyasi tugaganda saqlanmagan ishning yo‘qolishi

Almashtirish

Buyruqlar bajarilishdan oldin ikkilamchi xotiradan RAMga ko‘chiriladi

Ilova xotiradan yuklanayotganda to‘xtab qolishi

Mashina sikli

Olish, dekodlash, bajarish, saqlash — har bir buyruq uchun bir marta

Protsessorning takt chastotasi: soniyasiga nechta sikl

Shina kengligi

32 bitli ma’lumotlar shinalari bir vaqtda 32 bit uzatadi

Qurilma xususiyatlarida ko‘rsatiladigan «64 bitli» protsessorlar

RISC

Kam, oddiy, registrlarga asoslangan buyruqlar; bitta takt sikli

Ko‘pgina telefon va planshetlarda ishlatiladigan protsessor arxitekturasi

Buyruqlar to‘plami

Protsessor bajara oladigan buyruqlar guruhi

Nega bir protsessor oilasi uchun yaratilgan ilova boshqasida ishlamaydi

QO‘SHIMCHA IZOH — IMTIHONGA KIRMAYDI

Darslik va zamonaviy manbalar qayerda farq qiladi

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

28 / 31

Barcha test va mashqlarda bobda yozilganidek javob bering. Quyidagi izohlar faqat ma’lumot uchun — boshqa manbani o‘qib chalkashib qolmaslik uchun.

MBR va MDR

Bobda protsessor-xotira aloqasi MAR va MBR orqali deb berilgan, rasm va qadamlarda esa MDR ishlatiladi. Zamonaviy manbalar MBR va MDR ni bitta registrning ikki nomi deb biladi.

→ Savoldagi nomni ishlating.

«32 bitli ma’lumotlar shinalari»

Bobda zamonaviy kompyuter tizimlari 32 bitli ma’lumotlar shinalaridan foydalanadi deyilgan. Bu 64 bitli mashinalar kompyuter va telefonlarda odatiy holga aylanishidan oldin yozilgan.

→ Bobdagidek 32 bit deb javob bering.

RISC «har doim afzal»

Bobda RISC har doim CISCdan afzal deyilgan. Amalda ikki yondashuv yaqinlashgan, CISC asosidagi protsessorlar esa kompyuter va serverlarda keng tarqalgan.

→ Bobdagidek javob bering.

Kesh darajalari

Bobda ikki daraja — L1 va L2 ta’riflanadi. Bugungi ko‘pgina protsessorlarda L3 kesh ham bor, bobning o‘z test savollarida esa L3 va L4 faqat noto‘g‘ri variant sifatida keltirilgan.

→ Bu bob uchun ikki daraja.

«16 ta mantiqiy amal»

Bobda mantiqiy blok 16 xil mantiqiy amalni bajarishi aytilgan va oltita misol keltirilgan.

→ Sonni va keltirilgan misollarni yodlang.

ALU, AU va LU

Bobda arifmetik blok va mantiqiy blok alohida nomlanadi, so‘ng bajarish bosqichida «ALU» deb aytiladi. Bu bir xil apparat qismining ikki darajadagi tavsifi.

→ Ikkala atama ham to‘g‘ri.

TAKRORLASH

Yakunlashdan oldin sakkizta savol

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

29 / 31

1

CPUning qaysi bloki barcha arifmetik amallarni bajaradi?

2

Qaysi registr navbatdagi bajariladigan buyruqni kuzatib boradi?

3

Ma’lumot qidirganda CPU avval qaysi xotirani tekshiradi?

4

Qaysi kesh ichki kesh deb ham ataladi va u qayerda joylashgan?

5

Mashina siklining to‘rt bosqichini tartib bilan ayting.

6

Qaysi ikki registr protsessor va xotira o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqani amalga oshiradi?

7

RISC protsessorlari ishlatadigan qat’iy buyruq uzunligi qancha?

8

Kompyuter tizimidagi uch turdagi shinani ayting.

TAKRORLASH

Javoblar

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

30 / 31

1

Arifmetik blok

Qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish.

2

Dastur hisoblagichi (PC)

Boshqaruv bloki undan navbatdagi buyruqni olish uchun foydalanadi.

3

Kesh xotira

Asosiy xotiradan o‘qish yoki unga yozishdan oldin tekshiriladi.

4

Birlamchi kesh — L1

CPU ichida joylashgan. Kichikroq, lekin keshning eng tez turi.

5

Olish, dekodlash, bajarish, saqlash

Olish va dekodlash buyruq siklini, bajarish va saqlash bajarish siklini tashkil qiladi.

6

MAR va MBR

MAR manzilni saqlaydi; ma’lumotlar registri — MBR, rasmlarda MDR deb ko‘rsatilgan — ma’lumotni saqlaydi.

7

32 bit

RISC buyruqlari 32 bitli qat’iy uzunlikdagi formatga ega.

8

Ma’lumot, manzil, boshqaruv

Boshqaruv shinasi buyruqlar va holat signallarini tashiydi.

2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi

31 / 31

CHIQISH CHIPTASI

Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering

Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.

1

Har biri bir gapda: kompyuter arxitekturasi nima va kompyuterni tashkil etish nima?

1-maqsadni tekshiradi

2

Mashina siklining to‘rt bosqichini tartib bilan sanang. Qaysi ikkitasi buyruq siklini tashkil qiladi?

4-maqsadni tekshiradi

3

RISC va CISC protsessorlari o‘rtasidagi ikkita farqni keltiring.

6-maqsadni tekshiradi

Keyingisi: beshta interaktiv mashg‘ulot — CPU komponentlari, mashina sikli ketma-ketligi, registrlar va xotira, komponentni aniqlash va yakuniy bilim sinovi.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.