ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
4-ma’ruza · Kompyuter texnologiyasi haqida tushuncha
2 qismdan 2-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
2
IKKINCHI BOB
Kompyuter asoslari
Kompyuterni tashkil etish
va arxitekturasi
Protsessor ichida nima bor · u xotira va qurilmalar bilan qanday aloqa qiladi · buyruq aslida nima
CPU va uning bloklari
Xotira va registrlar
Mashina sikli va shinalar
CISC va RISC
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
2 / 31
04-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
3 / 31
O‘QUV MAQSADLARI
Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
4
Tartiblash — mashina siklining to‘rt bosqichini hamda xotiradan o‘qish va xotiraga yozish qadamlarini.
6
Taqqoslash — CISC va RISC protsessorlarini buyruqlar soni, formati, bajarilishi va apparat tuzilishi bo‘yicha.
7
Tushuntirish — protsessor, xotira va saqlash qurilmasi ma’lumotni qayta ishlash va saqlash uchun qanday birga ishlashini.
8
Tavsiflash — fon Neyman va Garvard arxitekturalarini hamda ilk kompyuterlar bugungi mashinalarni qanday shakllantirganini.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
4 / 31
04
Mashina sikli va shina
Bitta buyruq uchun nima sodir bo‘ladi — va hamma narsani tashiydigan simlar
To‘rt bosqich
Buyruq sikli
Bajarish sikli
Ma’lumot · manzil · boshqaruv
2.10-RASM
Mashina sikli — bitta buyruq, to‘rt bosqich
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
5 / 31
Protsessor mashina tilidagi buyruqni bajaradigan sikl mashina sikli deyiladi. Mashina tilidagi 10 ta buyruqdan iborat dastur 10 ta alohida mashina siklini bajaradi.
2.10-rasm Mashina siklining to‘rt bosqichi
To‘rt bosqich ikki siklga birlashadi
Buyruq sikli
Olish
Dekodlash
Buyruqni olish va uning ma’nosini aniqlash.
Bajarish sikli
Bajarish
Saqlash
Buyruqni bajarish va natijani saqlab qo‘yish.
Bajarish sikli tugagach, navbatdagi mashina sikli boshlanadi.
MASHINA SIKLI · 1- VA 2-BOSQICHLAR
Buyruq sikli — olish va dekodlash
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
6 / 31
1
Olish
CPU buyruqni kompyuter tizimining asosiy xotirasidan oladi.
Manzil keladi
Buyruq manzili CPUga manzil shinasi orqali yuboriladi.
PC uni saqlaydi
CPU bu manzilni o‘zining ichki registri — dastur hisoblagichida (PC) saqlaydi.
IR buyruqni saqlaydi
Manzil tasdiqlangach, buyruq asosiy xotiradan olinadi va buyruq registrida (IR) saqlanadi.
2
Dekodlash
CPU qayta ishlashidan oldin oson tushunilishi uchun buyruq turli qismlarga ajratiladi.
Kim bajaradi
Buyruq dekoderi — CPUning muhim tarkibiy qismi.
Boshqa nomi
Buyruqni dekodlash talqin qilish (interpretatsiya) deb ham ataladi.
Nimani aniqlaydi
Ikki asosiy atribut — opkod (amal) va operandlar (ma’lumotlar). Ma’lumotlar ma’lumotlar registriga (DR) boradi.
MASHINA SIKLI · 3- VA 4-BOSQICHLAR
Bajarish sikli — bajarish va saqlash
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
7 / 31
Bajarish sikli buyruqni bajaradi va natijani asosiy xotiraga qaytarib saqlaydi yoki kompyuter tizimining chiqarish qurilmasiga yuboradi.
3
Bajarish
Dekodlangan buyruq CPUning ALU bloki tomonidan bajariladi.
Vaqt farq qiladi
ALU sarflaydigan bajarish vaqti buyruq turiga qarab farq qilishi mumkin.
Tuzilishga ham bog‘liq
Bajarish vaqti protsessor arxitekturasiga ham bog‘liq.
4
Saqlash
Bajarish bosqichida hisoblangan natija keyingi manzilga yuboriladi.
Qayerga boradi
Xotiraga yoki kompyuter tizimining chiqarish qurilmasiga.
Yana bir narsa
Bu bosqichda CPUning PC registri navbatdagi bajariladigan buyruqni ko‘rsatadigan qilib yangilanadi.
Saqlash bosqichida PC ning yangilanishi navbatdagi mashina siklini amalga oshirish imkonini beradi.
TAQQOSLASH
Buyruq sikli va bajarish sikli
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
8 / 31
| Buyruq sikli | Bajarish sikli |
Kiruvchi bosqichlar | Olish va dekodlash | Bajarish va saqlash |
Nima sodir bo‘ladi | Buyruq asosiy xotiradan olinadi va qismlarga ajratiladi | Buyruq bajariladi va natija saqlab qo‘yiladi |
Ishtirok etuvchi registrlar | Dastur hisoblagichi (PC), buyruq registri (IR), ma’lumotlar registri (DR) | PC navbatdagi buyruqni ko‘rsatadigan qilib yangilanadi |
CPUning qaysi qismi | Dekodlashni buyruq dekoderi bajaradi | Bajarishni ALU amalga oshiradi |
Nima bilan tugaydi | CPU tushuna oladigan buyruq bilan | Xotiradagi yoki chiqarish qurilmasidagi natija bilan |
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
9 / 31
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi bosqich? · nomini ayting
Har biri mashina siklining qaysi bosqichiga tegishli?
1
Buyruq buyruq registrida saqlanadi.
1-hodisa
2
Buyruq opkod va operandlarga ajratiladi.
2-hodisa
3
ALU amalni bajaradi.
3-hodisa
4
Dastur hisoblagichi yangilanadi.
4-hodisa
Javoblar: 1 — olish. 2 — dekodlash. 3 — bajarish. 4 — saqlash. Qo‘shimcha savol: ulardan qaysi ikkitasi buyruq siklini tashkil qiladi? (1 va 2.)
SHINA
Shina — simlar to‘plami
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
10 / 31
Kompyuterning ichki komponentlarini ulab, ular o‘rtasida ma’lumotlar va manzillarni uzatuvchi simlar to‘plami. Tizimda bir nechta shina bo‘lishi mumkin.
Ketma-ket shina
Turli apparat komponentlari o‘rtasida bir vaqtda faqat bir bit ma’lumot uzatiladi.
bir vaqtda 1 bit
Parallel shina
Turli apparat komponentlari o‘rtasida bir vaqtda bir necha bit ma’lumot uzatilishi mumkin.
bir vaqtda bir necha bit
Shina tezligi qanday o‘lchanadi: ikki komponent o‘rtasida bir soniyada uzatiladigan bitlar soni bilan.
2.12- VA 2.13-RASMLAR
Ma’lumotlar shinasi va manzil shinasi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
11 / 31
Ma’lumotlar shinasi
2.12-rasm Asosiy xotira va protsessor o‘rtasidagi ma’lumotlar shinasi
Tashiydi Turli ichki komponentlar o‘rtasida ma’lumotlarni.
Yo‘nalishi Ikki yo‘nalishli — har ikki yo‘nalishda uzatishga imkon beradi, ko‘pgina kompyuter tizimlarida ikki yo‘nalishli.
Kengligi Zamonaviy tizimlarda 32 bitli ma’lumotlar shinasi bir vaqtda 32 bit uzatadi. Uning tezligi umumiy hisoblash quvvatiga ta’sir qiladi.
Manzil shinasi
2.13-rasm Protsessor va xotira o‘rtasidagi manzil shinasi
Boshqa nomi Xotira shinasi.
Tashiydi O‘qish va yozish amallari uchun xotira manzillarini.
Manzil liniyalari Manzil liniyalari soni manzillar diapazonini belgilaydi. 32 bitli manzil shinasi 2³² ta xotira joyiga murojaat qila oladi.
Yo‘nalishi Asosiy xotira va protsessor o‘rtasida bir yo‘nalishli — lekin protsessor va I/O tizimi o‘rtasida ikki yo‘nalishli.
2.11-RASM
Uchta shina tizimni birlashtirib turadi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
12 / 31
2.11-rasm Xotira, protsessor va I/O quyi tizimi o‘rtasidagi ma’lumotlar va manzil shinalari
Ma’lumotlar shinasi
Turli ichki komponentlar o‘rtasida ma’lumotlarni uzatadi. Ko‘pgina tizimlarda ikki yo‘nalishli; zamonaviy mashinalarda bir vaqtda 32 bit.
Manzil shinasi
O‘qish va yozish amallari uchun xotira manzillarini uzatadi. Xotira shinasi deb ham ataladi.
Boshqaruv shinasi
Tegishli boshqaruv signallarini uzatish orqali turli komponentlar o‘rtasida ma’lumotlar va manzillar uzatilishini boshqaradi.
Uchalasining ishini allaqachon ko‘rgansiz — xotiradan o‘qish, xotiraga yozish va ikkala I/O amalida.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
13 / 31
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi shina? · ovoz chiqarib ayting
Quyidagilarning har birini qaysi shina tashiydi?
1
Protsessor o‘qimoqchi bo‘lgan xotira joyi.
1-uzatma
2
Protsessor bergan READ buyrug‘i.
2-uzatma
3
Xotiradan protsessorga qaytayotgan 42 qiymati.
3-uzatma
4
Buyruqqa javoban qurilma hosil qilgan holat signali.
4-uzatma
Javoblar: 1 — manzil shinasi. 2 — boshqaruv shinasi. 3 — ma’lumotlar shinasi. 4 — boshqaruv shinasi, u ham buyruqlarni, ham holat signallarini tashiydi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
14 / 31
05
Buyruqlar to‘plamlari
Protsessorga nimalarni bajarishni buyurish mumkin — va bu qancha bo‘lishi kerakligi haqidagi ikki yondashuv
To‘plam nima
Murakkab — CISC
Qisqartirilgan — RISC
Yuzma-yuz
BUYRUQLAR TO‘PLAMI
Protsessor bajara oladigan buyruqlar guruhi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
15 / 31
Buyruqlar to‘plamini protsessor turli amallarni bajarish uchun ijro eta oladigan buyruqlar guruhi deb ta’riflash mumkin.
Murakkabligi va ishlatiladigan buyruqlar soniga ko‘ra buyruqlar to‘plami quyidagicha tasniflanadi:
Murakkab buyruqlar to‘plami
100 – 250
ta buyruq
CISC — murakkab buyruqlar to‘plamli kompyuter
Qisqartirilgan buyruqlar to‘plami
0 – 100
ta buyruq
RISC — qisqartirilgan buyruqlar to‘plamli kompyuter
MURAKKAB BUYRUQLAR TO‘PLAMI
CISC — ko‘p buyruqlar, murakkab apparat
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
16 / 31
Ko‘p buyruqlar
To‘plamda 100 dan 250 tagacha buyruq.
Xotiraga asoslangan
Asosan xotiraga asoslangan buyruqlar, xotiraga tez-tez murojaat qilinadi.
Ko‘p adreslash rejimlari
Registrlarga ham, xotiraga ham tez-tez murojaat qilingani sababli.
O‘zgaruvchan uzunlikdagi format
Buyruq formati 32 bit bilan cheklanmagan.
Bajarish ko‘p vaqt oladi, chunki buyruqlar xotiraga asoslangan, xotiraga murojaat esa registrlarga murojaatdan sekinroq. Har bir buyruq turi alohida sxemani talab qiladi, bu esa CPU loyihasini murakkablashtiradi.
AFZALLIKLARI
•Har bir yangi loyiha uchun buyruqlar to‘plamini qayta ixtiro qilish shart emas — yangi protsessor o‘zidan oldingisining to‘plamidan foydalanishi mumkin
•CISCda yozilgan dastur kamroq xotira joyini talab qiladi, chunki kod kamroq buyruqlar bilan cheklanadi
•CISC yuqori darajali til konstruksiyalarini amalga oshirishga yordam berib, kompilyator ishini osonlashtiradi
KAMCHILIKLARI
•Eski buyruqlarni yangi protsessorlarga o‘tkazish murakkablikni oshiradi
•Ko‘pgina CISC buyruqlari kam ishlatiladi
•CISC buyruqlari ko‘p qatorli mikrokodga aylanadi va qayta ishlash sekinlashadi
•CISC apparat qismi murakkab, uni loyihalash ko‘proq vaqt oladi
QISQARTIRILGAN BUYRUQLAR TO‘PLAMI
RISC — kam buyruqlar, oddiy apparat
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
17 / 31
Kam buyruqlar
0 dan 100 tagacha — faqat protsessor tez-tez ishlatadiganlari, ularni bajarish odatda juda oddiy.
Registrlarga asoslangan
Bajarishda registrlarga tez-tez murojaat qilinadi. Xotiraga asoslangan buyruqlar juda kam: faqat load (yuklash) va store (saqlash).
Qat’iy uzunlikdagi format
Har bir buyruq 32 bitli qat’iy uzunlikdagi formatga ega.
Buyruq formati buyruq bitlarini maydonlar deb ataladigan kichik guruhlarga ajratadi
1
Opkod maydoni
Buyruq bajarishi kerak bo‘lgan amalni ifodalaydi.
2
Operand maydoni
Amal bajariladigan ma’lumotni yoki ma’lumot saqlanadigan xotira joyi yoki registrni ifodalaydi.
3
Rejim maydoni
Ko‘rsatilgan xotira joyi yoki registrlarda saqlangan operandlarni olish usulini ifodalaydi.
Tezlik MIPS da o‘lchanadi — soniyasiga million buyruq.
Yagona kamchiligi: amalni bajarish uchun zarur buyruqlar soni nisbatan ko‘p.
YUZMA-YUZ
RISC va CISC taqqoslanganda
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
18 / 31
| CISC | RISC |
Buyruqlar soni | 100 dan 250 gacha | 0 dan 100 gacha |
Buyruqlar asosan | Xotiraga asoslangan | Registrlarga asoslangan; xotiraga faqat load va store murojaat qiladi |
Buyruq formati | O‘zgaruvchan uzunlik, 32 bit bilan cheklanmagan | 32 bitli qat’iy uzunlik |
Buyruqlar qanday bajariladi | Avval ekvivalent mikrokod buyruqlariga aylantiriladi | Dekodlash orqali bajariladi |
Bir buyruqqa takt sikllari | Bir necha takt sikli | Bitta takt sikli |
Apparat qismi | Murakkab, loyihalash qiyin va hajmi katta | Juda oddiy va oson loyihalanadi |
Bobning xulosasi: RISC protsessorlari ixcham o‘lchami va kichik buyruqlar to‘plami tufayli har doim CISC protsessorlaridan afzal ko‘riladi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
19 / 31
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
CISC yoki RISC? · C yoki R deb yozing
Qaysi turdagi protsessor ta’riflanmoqda?
1
Buyruqlar 32 bitli qat’iy uzunlikdagi formatga ega.
1-ishora
2
Buyruqlar to‘plami 100 dan 250 tagacha buyruqni o‘z ichiga oladi.
2-ishora
3
Buyruqlar bitta takt siklida bajariladi.
3-ishora
4
Buyruqlar ko‘p qatorli mikrokodga aylantiriladi.
4-ishora
Javoblar: 1 — RISC. 2 — CISC. 3 — RISC. 4 — CISC. Qo‘shimcha savol: RISCning CISCga nisbatan yagona kamchiligini ayting.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
20 / 31
06
Birgalikda ishlash va ilk arxitekturalar
Protsessor, xotira va saqlash birgalikda · saqlanadigan dastur · fon Neyman va Garvard
Xotira va saqlash
Birgalikda ishlash
Fon Neyman
Garvard va bugun
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
21 / 31
XOTIRA VA SAQLASH
Protsessor, xotira va saqlash: uch xil vazifa
Protsessor (CPU)
Asosiy xotira (RAM)
Saqlash (SSD / HDD)
Vazifasi
Ma’lumotni qayta ishlaydi: hisoblaydi va qaror qiladi
Hozir ishlatilayotgan dastur va ma’lumotlarni saqlaydi
Fayl va dasturlarni keyinroq uchun saqlaydi
Tezligi
Eng tez (registrlar, kesh)
Tez
Sekinroq
Odatiy hajmi
Registrlarda baytlar; keshda MB
8 – 32 GB
256 GB – bir necha TB
Elektr o‘chsa
Tarkibi yo‘qoladi
Tarkibi yo‘qoladi (energiyaga bog‘liq)
Tarkibi saqlanadi (energiyaga bog‘liq emas)
Oshxona o‘xshatishi
Oshpaz
Ish stoli
Oshxona shkafi
Protsessor faqat xotiradagi narsa bilan ishlay oladi — saqlash qurilmasidagi har qanday narsa avval RAMga ko‘chirilishi kerak.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
22 / 31
BIRGALIKDA ISHLASH
Hujjatni ochish, tahrirlash va saqlash
1
So‘rov
Faylni ikki marta bosasiz; sichqoncha kiritish signalini yuboradi, OT so‘rovni qabul qiladi.
→
2
Yuklash
Dastur va fayl saqlash qurilmasidan RAMga ko‘chiriladi.
→
3
Olish
Protsessor buyruqlarni RAMdan shinalar orqali, kesh orqali oladi.
→
4
Bajarish
Boshqaruv qurilmasi va ALU ishni bajaradi; registrlar qiymatlarni saqlaydi; natijalar RAMga yoziladi.
→
5
Chiqarish
Ekran hujjatni va har bir o‘zgarishingizni ko‘rsatadi.
→
6
Saqlash
Fayl RAMdan saqlash qurilmasiga qayta yoziladi — endi u doimiy.
Sinab ko‘ring: agar 6-qadamdan oldin elektr o‘chsa, o‘zgarishlaringiz yo‘qoladi — ular faqat RAMda edi. Shuning uchun dasturlar avtomatik saqlaydi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
23 / 31
ILK ARXITEKTURALAR
Saqlanadigan dastur g‘oyasi: fon Neyman arxitekturasi
G‘oya (1945)
1
Avval: ENIAC kabellarni qayta ulash va kalitlarni o‘rnatish orqali dasturlangan — bir necha kunlik ish.
2
Saqlanadigan dastur: buyruqlar xotirada, xuddi ma’lumotlar kabi saqlanadi.
3
Besh qism: kiritish, chiqarish, xotira, ALU va boshqaruv qurilmasi.
4
Navbat bilan: olish, dekodlash, bajarish — mashina sikli.
Fon Neyman «tor bo‘g‘izi»
1
Bitta yo‘l: buyruq va ma’lumotlar bitta xotira va bitta shinadan foydalanadi.
2
Muammo: tez protsessor ko‘pincha sekinroq xotirani kutadi.
3
Bugungi yechimlar: kesh, kengroq va tezroq shinalar, konveyer, ko‘p yadrolar.
4
Hamon ishlatiladi: deyarli har bir kompyuter, noutbuk va telefon shu modelga amal qiladi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
24 / 31
ILK ARXITEKTURALAR
Fon Neyman va Garvard arxitekturalari
Fon Neyman
Garvard
Kelib chiqishi
EDVAC hisoboti, 1945
Harvard Mark I, 1944 (dastur perfolentada)
Xotira
Buyruq va ma’lumotlar uchun bitta xotira
Buyruq va ma’lumotlar uchun alohida xotiralar
Shinalar
Bitta umumiy to‘plam
Alohida to‘plamlar — ikkalasi bir vaqtda olinadi
Kuchli tomoni
Oddiy va moslashuvchan
Tezroq: kod va ma’lumot o‘rtasida tor bo‘g‘iz yo‘q
Bugun qayerda
Kompyuterlar, noutbuklar, telefonlar, serverlar
Mikrokontrollerlar, signal protsessorlari; protsessorlarda ajratilgan L1 kesh
Zamonaviy protsessorlar ikkalasini aralashtiradi: fon Neyman asosiy xotirasi, lekin buyruq va ma’lumotlar uchun alohida L1 keshlar («modifikatsiyalangan Garvard»).
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
25 / 31
ILK ARXITEKTURALAR NEGA MUHIM
Ilk arxitekturalar va bugungi kompyuterlar
1944
Harvard Mark I
Dastur lentada, ma’lumot alohida → mikrokontroller va protsessor keshlaridagi Garvard arxitekturasi.
1945
ENIAC
Elektron tezlik, lekin qayta ulash bilan dasturlangan → dasturlar saqlanishi kerakligini ko‘rsatdi.
1945
EDVAC hisoboti
Dastur va ma’lumot bitta xotirada → bugungi deyarli har bir kompyuter modeli.
1949
EDSAC
Muntazam ishlatilgan ilk saqlanadigan dasturli kompyuterlardan biri → dasturiy kutubxonalar boshlanishi.
1971
Intel 4004
Butun protsessor bitta mikrosxemada → kompyuter, telefon va avtomobillardagi mikroprotsessorlar.
HOZIR
Bugun
Ko‘p yadroli protsessorlar, keshlar, SSD’lar — o‘sha besh qism, milliardlab marta tezroq.
Nega muhim: 1940-yillar g‘oyalari telefoningiz qanday ishlashini — va nega xotira tezligi uni cheklashini hanuz tushuntiradi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
26 / 31
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Nomini ayting · javoblaringizni yozing
Qaysi qism yoki arxitektura tasvirlanmoqda?
1
U hozir ishlatayotgan dasturingizni saqlaydi, lekin elektr o‘chsa hammasini unutadi.
Ishora 1
2
Buyruq va ma’lumotlar bitta xotira va bitta shinadan foydalanadi.
Ishora 2
3
Buyruq va ma’lumotlar uchun alohida xotira va shinalar.
Ishora 3
4
Tez protsessor doim kutadi, chunki xotira ma’lumotni yetarlicha tez yetkaza olmaydi.
Ishora 4
Javoblar: 1 — asosiy xotira (RAM). 2 — fon Neyman arxitekturasi. 3 — Garvard arxitekturasi. 4 — fon Neyman tor bo‘g‘izi.
HAYOTDAGI BOG‘LIQLIK
Bobdagi g‘oya va bugun uni qayerda uchratasiz
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
27 / 31
Bobdagi g‘oya | Bobda nima deyilgan | Bugun qayerda uchratasiz |
Kesh xotira | Kichik, tez, qimmat; asosiy xotiradan oldin tekshiriladi | Noutbuk xususiyatlaridagi «L1 / L2 kesh» qatori |
Asosiy xotira (RAM) | Vaqtinchalik, cheklangan, tok o‘chganda tozalanadi | Telefon batareyasi tugaganda saqlanmagan ishning yo‘qolishi |
Almashtirish | Buyruqlar bajarilishdan oldin ikkilamchi xotiradan RAMga ko‘chiriladi | Ilova xotiradan yuklanayotganda to‘xtab qolishi |
Mashina sikli | Olish, dekodlash, bajarish, saqlash — har bir buyruq uchun bir marta | Protsessorning takt chastotasi: soniyasiga nechta sikl |
Shina kengligi | 32 bitli ma’lumotlar shinalari bir vaqtda 32 bit uzatadi | Qurilma xususiyatlarida ko‘rsatiladigan «64 bitli» protsessorlar |
RISC | Kam, oddiy, registrlarga asoslangan buyruqlar; bitta takt sikli | Ko‘pgina telefon va planshetlarda ishlatiladigan protsessor arxitekturasi |
Buyruqlar to‘plami | Protsessor bajara oladigan buyruqlar guruhi | Nega bir protsessor oilasi uchun yaratilgan ilova boshqasida ishlamaydi |
QO‘SHIMCHA IZOH — IMTIHONGA KIRMAYDI
Darslik va zamonaviy manbalar qayerda farq qiladi
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
28 / 31
Barcha test va mashqlarda bobda yozilganidek javob bering. Quyidagi izohlar faqat ma’lumot uchun — boshqa manbani o‘qib chalkashib qolmaslik uchun.
MBR va MDR
Bobda protsessor-xotira aloqasi MAR va MBR orqali deb berilgan, rasm va qadamlarda esa MDR ishlatiladi. Zamonaviy manbalar MBR va MDR ni bitta registrning ikki nomi deb biladi.
→ Savoldagi nomni ishlating.
«32 bitli ma’lumotlar shinalari»
Bobda zamonaviy kompyuter tizimlari 32 bitli ma’lumotlar shinalaridan foydalanadi deyilgan. Bu 64 bitli mashinalar kompyuter va telefonlarda odatiy holga aylanishidan oldin yozilgan.
→ Bobdagidek 32 bit deb javob bering.
RISC «har doim afzal»
Bobda RISC har doim CISCdan afzal deyilgan. Amalda ikki yondashuv yaqinlashgan, CISC asosidagi protsessorlar esa kompyuter va serverlarda keng tarqalgan.
→ Bobdagidek javob bering.
Kesh darajalari
Bobda ikki daraja — L1 va L2 ta’riflanadi. Bugungi ko‘pgina protsessorlarda L3 kesh ham bor, bobning o‘z test savollarida esa L3 va L4 faqat noto‘g‘ri variant sifatida keltirilgan.
→ Bu bob uchun ikki daraja.
«16 ta mantiqiy amal»
Bobda mantiqiy blok 16 xil mantiqiy amalni bajarishi aytilgan va oltita misol keltirilgan.
→ Sonni va keltirilgan misollarni yodlang.
ALU, AU va LU
Bobda arifmetik blok va mantiqiy blok alohida nomlanadi, so‘ng bajarish bosqichida «ALU» deb aytiladi. Bu bir xil apparat qismining ikki darajadagi tavsifi.
→ Ikkala atama ham to‘g‘ri.
TAKRORLASH
Yakunlashdan oldin sakkizta savol
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
29 / 31
1
CPUning qaysi bloki barcha arifmetik amallarni bajaradi?
2
Qaysi registr navbatdagi bajariladigan buyruqni kuzatib boradi?
3
Ma’lumot qidirganda CPU avval qaysi xotirani tekshiradi?
4
Qaysi kesh ichki kesh deb ham ataladi va u qayerda joylashgan?
5
Mashina siklining to‘rt bosqichini tartib bilan ayting.
6
Qaysi ikki registr protsessor va xotira o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqani amalga oshiradi?
7
RISC protsessorlari ishlatadigan qat’iy buyruq uzunligi qancha?
8
Kompyuter tizimidagi uch turdagi shinani ayting.
TAKRORLASH
Javoblar
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
30 / 31
1
Arifmetik blok
Qo‘shish, ayirish, ko‘paytirish va bo‘lish.
2
Dastur hisoblagichi (PC)
Boshqaruv bloki undan navbatdagi buyruqni olish uchun foydalanadi.
3
Kesh xotira
Asosiy xotiradan o‘qish yoki unga yozishdan oldin tekshiriladi.
4
Birlamchi kesh — L1
CPU ichida joylashgan. Kichikroq, lekin keshning eng tez turi.
5
Olish, dekodlash, bajarish, saqlash
Olish va dekodlash buyruq siklini, bajarish va saqlash bajarish siklini tashkil qiladi.
6
MAR va MBR
MAR manzilni saqlaydi; ma’lumotlar registri — MBR, rasmlarda MDR deb ko‘rsatilgan — ma’lumotni saqlaydi.
7
32 bit
RISC buyruqlari 32 bitli qat’iy uzunlikdagi formatga ega.
8
Ma’lumot, manzil, boshqaruv
Boshqaruv shinasi buyruqlar va holat signallarini tashiydi.
2-bob · Kompyuterni tashkil etish va arxitekturasi
31 / 31
CHIQISH CHIPTASI
Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering
Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.
1
Har biri bir gapda: kompyuter arxitekturasi nima va kompyuterni tashkil etish nima?
1-maqsadni tekshiradi
2
Mashina siklining to‘rt bosqichini tartib bilan sanang. Qaysi ikkitasi buyruq siklini tashkil qiladi?
4-maqsadni tekshiradi
3
RISC va CISC protsessorlari o‘rtasidagi ikkita farqni keltiring.
6-maqsadni tekshiradi
Keyingisi: beshta interaktiv mashg‘ulot — CPU komponentlari, mashina sikli ketma-ketligi, registrlar va xotira, komponentni aniqlash va yakuniy bilim sinovi.