ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
5-ma’ruza · Kirish va chiqarish qurilmalari
2 qismdan 1-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 4-BOB
Kiritish qurilmalari
Odamlar, qog‘oz va tasvirlar kompyuter tushunadigan signallarga qanday aylantiriladi
Sinfda foydalanish uchun informatika bo‘yicha takrorlash taqdimoti
05-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM
Nimalarni ko‘rib chiqamiz
Kiritish qurilmalarining yetti oilasi — kundalikdan maxsusgacha
Klaviatura
Maxsus tugmalar guruhlari bilan ma’lumot, matn va buyruqlarni yozish
Ko‘rsatish qurilmalari
Sichqoncha, trekbol, yorug‘lik qalami, joystik va sensorli ekran
Skanerlash qurilmalari
Qog‘oz hujjatlar va fotosuratlarni raqamli bit kartalarga aylantirish
Optik tanish
Bosma belgilarni o‘qiydigan OCR, OMR, MICR va shtrix-kodlar
Raqamli kamera
Fotosurat va videoni elektron usulda olish
Ovozni tanish
Aytilgan so‘zlarni mashina o‘qiydigan signallarga aylantirish
Media kiritish qurilmalari
Mikrofon, veb-kamera va grafik planshet
16+
ta nomlangan kiritish qurilmasi shu bobda
Kirish
4-bob · Kiritish qurilmalari | 2
Kiritish qurilmasi nima?
Kiritish qurilmasi — kompyuterga saqlash va keyingi qayta ishlash uchun ma’lumot beradigan elektromexanik qurilma. U kompyuter va foydalanuvchi o‘rtasida interfeys vazifasini bajaradi: inson kiritganini mashina o‘qiydigan shaklga aylantirib, bajarish uchun qayta ishlash blokiga uzatadi.
Kiruvchi ma’lumot turli shaklda bo‘lishi mumkin
Sonli ma’lumot
Matnli buyruqlar
Grafika
Video
Audio
Interfeys — uch qadamda
Siz
foydalanuvchi
→
Kiritish qurilmasi
o‘zgartiradi va uzatadi
→
Kompyuter
ma’lumotni qayta ishlaydi
Qo‘lda kiritish
Foydalanuvchi klaviaturada yozadi yoki sichqoncha bilan bosadi — ma’lumot bevosita qo‘lda kiritiladi.
Hujjatdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kiritish
Skaner kabi qurilmalar ma’lumotni qayta yozmasdan, mavjud hujjatdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘qiydi.
Kirish
4-bob · Kiritish qurilmalari | 3
Klaviatura
Eng ko‘p ishlatiladigan kiritish qurilmasi
Klaviaturadan ma’lumot va matn yozish hamda buyruqlarni bajarish uchun foydalanamiz. Klaviaturalar tizimga kabel orqali ulanadi, lekin hozir batareyali simsiz klaviaturalar ham keng tarqalgan. Ishlab chiqaruvchilar maxsus vazifalar uchun qo‘shimcha tugmalar qo‘shadi — qo‘shimcha tugmalariga ko‘ra multimedia va o‘yin klaviaturalari shunday paydo bo‘lgan.
Simli
Simsiz (batareyali)
Multimedia
O‘yin
~100
ta tugma standart klaviaturada
Odatda an’anaviy yozuv mashinkalaridagi kabi QWERTY tartibida joylashtiriladi.
Har bir tugma bosilishi protsessorga alohida elektr signali yuboradi — har bir tugmaga bitta kod.
Klaviatura
4-bob · Kiritish qurilmalari | 4
Klaviatura tuzilishi
Beshta tugmalar guruhi, har birining o‘z vazifasi bor
Harf-raqam tugmalari
▪Harflar va raqamlar
▪Yozuv mashinkalaridagi QWERTY tartibida joylashgan
Funksional tugmalar
▪Yuqori chetdagi qator
▪Muayyan vazifalarni ishga tushiradi — masalan, fayl qidirish, sahifani yangilash
Markaziy tugmalar
▪Strelkali tugmalar kursorni suradi
▪Modifikator tugmalar: SHIFT, ALT va CTRL boshqa tugmalar vazifasini o‘zgartiradi
Raqamli blok
▪Klaviaturaning o‘ng tomonida joylashgan
▪10 ta raqam va amal belgilari — kalkulyator tugmalari kabi
Maxsus vazifali tugmalar
▪Escape, Insert, Delete, Print Screen, Pause, Tab, Probel
▪Har biri bitta maxsus amalni bajaradi
Nega bu muhim
Besh guruhni bilsangiz, notanish tugma nima qilishini ko‘rishingiz bilan taxmin qila olasiz.
Klaviatura
4-bob · Kiritish qurilmalari | 5
Ko‘rsatish qurilmalari
GUIda ko‘rsatish, tanlash va sudrash uchun kursorni surish
Ko‘rsatish qurilmalari kursorni ekrandagi muayyan joyga suradi, shunda grafik foydalanuvchi interfeysida belgilar, menyular va oynalarni tanlay olamiz. Obyektni shunchaki ko‘rsatib, kerakli joyga sudrab ko‘chirish mumkin — yozish shart emas.
Sichqoncha
Bosish, tanlash, sudrash uchun 2D kursor boshqaruvi
Trekbol
Uyadagi sharcha, qo‘l bilan aylantiriladi
Yorug‘lik qalami
Ekran uchun elektro-optik qalam
Joystik
O‘yin va CAD uchun dasta va tugmalar
Sensorli ekran
Displeyga tegib bevosita kiritish
Keyingi to‘rt slaydda ularning har biri navbat bilan ko‘rib chiqiladi — sichqonchadan boshlab.
Ko‘rsatish qurilmalari
4-bob · Kiritish qurilmalari | 6
Sichqoncha
Kursorning 2D harakatini boshqaradigan kichik qo‘l qurilmasi
Mexanik sichqoncha
▪Sichqonchani sirt bo‘ylab surganingizda ichidagi rezina qoplamali sharcha aylanadi
▪Chap tugma — belgilar, papkalar va matnni tanlaydi (eng ko‘p ishlatiladi)
▪O‘ng tugma — kontekst menyusini ochadi
▪Aylantirish tugmasi — ekranni yuqoriga va pastga aylantiradi
Optik sichqoncha
▪Harakatlanuvchi sharcha yo‘q — harakatni qaytgan yorug‘lik kuzatadi
▪LED lar (yorug‘lik diodlari) ostidagi sirtni yoritadi
▪Optik sensor qaytgan yorug‘likni o‘qiydi
▪DSP (raqamli signal protsessori) bu ma’lumotni kursor harakatiga aylantiradi
Ikkalasi ham GUIga kursorning ikki o‘lchovli holatini uzatadi — faqat harakatni turlicha sezadi: aylanuvchi sharcha va qaytgan yorug‘lik.
Ko‘rsatish qurilmalari · Sichqoncha
4-bob · Kiritish qurilmalari | 7
Trekbol va yorug‘lik qalami
Sichqoncha gilamchasisiz kursorni surishning yana ikki usuli
Trekbol
▪Sharcha uyada turadi; uni barmoq bilan aylantirish kursorni suradi
▪Uya ichidagi sensorlar sharcha harakatini aniqlaydi
▪Kichik trekbollar ko‘chma kompyuterlarga, kattalari stol kompyuterlari va CAD ishiga mos
▪Stolda, gilamchada yoki hatto qo‘lingizda tura oladi
▪O‘yin boshqaruvchisi sifatida ham ishlatiladi — masalan, Centipede, Golden Tee, Marble Madness
Yorug‘lik qalami
▪Displeydagi obyektlarni bevosita tanlash uchun elektro-optik qalam
▪Vizual displey qurilmasiga (VDU) ulanadi
▪Uchidagi yorug‘likka sezgir diod ekranga tekkanda impuls hosil qiladi va protsessorga aynan qayerni ko‘rsatayotganini bildiradi
▪Sichqonchaning barcha imkoniyatlarini beradi, gilamcha yoki tekis sirt kerak emas — stolda joy kam bo‘lganda qulay
Ikkalasiga ham tekis gilamcha kerak emas — trekbol joyida aylanadi, yorug‘lik qalami esa ekranni bevosita ko‘rsatadi va unga tegadi.
Ko‘rsatish qurilmalari · Trekbol va yorug‘lik qalami
4-bob · Kiritish qurilmalari | 8
Joystik
Istalgan yo‘nalishni ko‘rsatish uchun dasta va tugmalar
Joystik odatda dasta va bir yoki bir nechta tugmadan iborat. Dastani surish kursorni biror yo‘nalishga yo‘naltiradi va u vertikal markazga qaytarilmaguncha shu tomonni ko‘rsatib turadi. Tetik tugmasi amalni ishga tushiradi — masalan, o‘yinda o‘q uzish. Dastlabki joystiklar faqat 2D harakat bergan; bugungilari 3D harakat ham bera oladi.
Qo‘llanilishi
Kompyuter o‘yinlari
CAD tizimlari
Sanoatda qo‘llash
Tetik tugmasi
Maxsus tugma dastur ichidagi amalni ishga tushiradi — klassik misol: o‘yinda qurol otish.
Uch xil boshqaruv
Sirpanma (glide)
Istalgan yo‘nalishda erkin harakat — chapga, o‘ngga, yuqoriga, pastga
To‘g‘ridan-to‘g‘ri (direct)
Istalgan yo‘nalishda erkin harakat — chapga, o‘ngga, yuqoriga, pastga
Raqamli (digital)
Harakat belgilangan yo‘nalishlar bilan cheklangan
Ko‘rsatish qurilmalari · Joystik
4-bob · Kiritish qurilmalari | 9
Sensorli ekran texnologiyalari
Displeyga bevosita tegib matn, rasm va tasvir kiritish
Mobil telefonlar, bankomatlar, PDA va o‘yinlarda uchraydi — klaviatura yoki sichqoncha kerak emas.
Sirt to‘lqini
▪Ultratovush to‘lqinlari panel bo‘ylab tarqaladi
▪Tegish o‘sha nuqtada to‘lqinlarni yutadi
▪Kontroller yutilishni o‘qib, joyni aniqlaydi
▪Chang va suv ta’sir qiladi
Sig‘imli
▪Indiy-qalay oksidi qoplamasida doimiy elektr zaryadi bor
▪Har bir burchakdagi sxemalar tegish yutgan kichik zaryadni sezadi
▪Bu ma’lumot qayta ishlash uchun kontrollerga yuboriladi
▪Chang yoki suyuqlikdan shikastlanmaydi
Rezistiv
▪Bir nechta yupqa, tok o‘tkazuvchi qatlamlar orasida bo‘shliq bor
▪Tegish qatlamlarni bir-biriga bosadi va tok o‘zgaradi
▪Tok o‘zgarishi kontrollerga uzatiladi
▪Chang yoki suvdan shikastlanmaydi
Sig‘imli va rezistiv panellarga chang va suv ta’sir qilmaydi; sirt to‘lqini — ta’sirlanadigan yagona texnologiya.
Ko‘rsatish qurilmalari · Sensorli ekran
4-bob · Kiritish qurilmalari | 10
Skanerlash qurilmalari
Matn va tasvirlarni kompyuter o‘qiydigan ma’lumot sifatida elektron olish
Skanerlash qurilmasi tasvir yoki matn blokini raqamli ma’lumotga — bit karta deb ataladigan 0 va 1 lar to‘riga aylantiradi. Skanerlar bir-biridan uch xususiyat bilan farqlanadi:
Ruxsat
▪Bit kartadagi piksellarning zichligi
▪Bit chuqurligiga qarab 72 dan 600 dpi gacha
▪Bit chuqurligi = bir pikselga ishlatiladigan bitlar
O‘lcham
▪Kichik skanerlar hujjatning taxminan 2–5 dyuymini qamraydi
▪Katta skanerlar 40 dyuymgacha hujjatlarni qamraydi
Skanerlash texnologiyasi
▪CCD (zaryad bog‘langan qurilma) matritsalari yorug‘lik chastotasi o‘zgarishini sezadi
▪PMT (fotoelektron ko‘paytirgichlar) fotokatod orqali kuchsiz yorug‘lik signallarini aniqlaydi
Aynan shu uch xususiyat birgalikda oddiy planshetli skanerni professional, yuqori darajadagi skanerdan ajratib turadi.
Skanerlash qurilmalari
4-bob · Kiritish qurilmalari | 11
Skanerlarning to‘rt turi
Ruxsat, o‘lcham va skanerlash texnologiyasiga ko‘ra tasniflanadi
Qo‘l skaneri
▪Yarim sahifali skaner deb ham ataladi — bir vaqtda taxminan 5 dyuymgacha skanerlaydi
▪Kichik va nisbatan arzon
▪Asosan shtrix-kod yorliqlarini o‘qish uchun ishlatiladi
▪Kontaktli (qalam uchi yorliqqa tegadi) yoki kontaktsiz (to‘pponcha yorliqqa yo‘naltiriladi)
Planshetli skaner
▪Ostida ksenon chiroq va qizil, yashil, ko‘k filtrli CCD matritsasi bo‘lgan shisha panel
▪Hujjat yuzi pastga qaratib qo‘yiladi; chapdan o‘ngga qatorma-qator skanerlanadi
▪Standart o‘lcham 8.5" × 11" dan boshlanadi (letter formati)
▪Optik ruxsat 5,500 dpi gacha — slaydlar va fotosuratlar uchun juda yaxshi
Barabanli skaner
▪Katta aylanuvchi baraban; CCD emas, PMT texnologiyasidan foydalanadi
▪Juda yuqori ruxsat: 8,000–11,000 dpi — lekin sekin va qimmat
▪Taxminan 8" × 10" gacha skanerlaydi (ba’zilari 11" × 24" gacha)
▪Diafragma va namuna maydoni sozlanadi
Slayd skaneri
▪Plyonka skaneri deb ham ataladi — slaydlar va plyonka negativlarini skanerlaydi
▪Qadamli motor va CCD sensor plyonka bo‘ylab harakatlanadi
▪Bir to‘plamda 35 tagacha slaydni qamraydi
▪Optik ruxsat 4,000–4,800 dpi
Skanerlash qurilmalari
4-bob · Kiritish qurilmalari | 12
Optik ruxsat taqqoslanganda
Skaner turi bo‘yicha maksimal optik ruxsat (dyuymdagi nuqtalar)
Slayd skaneri
4,000 – 4,800 dpi
Plyonka negativlari va slaydlar
Planshetli skaner
5,500 dpi gacha
Kundalik hujjatlar va fotosuratlar
Barabanli skaner
8,000 – 11,000 dpi
Professional, yuqori darajadagi ish
Skanerlash qurilmalari
4-bob · Kiritish qurilmalari | 13
Optik tanish qurilmalari
Bosma belgilarni o‘qish — hech kim ularni qayta yozmasligi uchun
Optik tanish qurilmalari belgilarni optik usulda taniydi — ma’lumotni olish uchun optik skanerdan foydalanadi. Klaviaturadan farqli o‘laroq, hech narsa tugma bosib kiritilmaydi — bu hammasini qo‘lda yozishga qaraganda juda ko‘p vaqtni tejaydi.
OCR
Belgilarni optik tanish
Bosma belgilarni o‘qib, tahrirlanadigan matnga aylantiradi
OMR
Belgilashlarni optik tanish
Imtihon javob varaqlari kabi oldindan belgilangan kataklardagi belgilarni aniqlaydi
MICR
Magnit siyohli belgilarni tanish
Cheklarda ishlatiladigan magnit siyoh bilan bosilgan belgilarni o‘qiydi
Shtrix-kod o‘quvchi
Vertikal chiziqli mahsulot kodlari
Chakana savdo qadoqlaridagi chiziqli kodlarni o‘qiydi
Optik tanish qurilmalari
4-bob · Kiritish qurilmalari | 14
OCR — belgilarni optik tanish
Bosma sahifani tahrirlanadigan hujjatga aylantirish
OCR qurilmalari hujjatni skanerlaydi, undagi alohida belgilarni taniydi va tahrirlanadigan shaklga aylantiradi — sahifadagi qorong‘i va yorug‘ joylarni farqlaydi. Skanerlangan matnni boshqa har qanday kompyuter hujjati kabi tahrirlash va formatlash mumkin.
Uch qism
Tasvir skaneri
Taniladigan matn tasvirini oladi
→
OCR dasturi va apparati
Tasvirni tahlil qiladi va belgilarni shakliga ko‘ra taniydi
→
Chiqish interfeysi
Tanilgan matnni tizimga uzatadi
Fotoelementlar yordamida qaytgan yorug‘lik naqshlarini aniqlaydi, so‘ng ularni belgi kodiga aylantiradi. Telebanking va kredit kartalarini qayta ishlashda keng qo‘llanadi.
Optik tanish · OCR
4-bob · Kiritish qurilmalari | 15
OMR — belgilashlarni optik tanish
Butun sahifani emas, oldindan belgilangan kataklardagi belgilarni o‘qish
OMR qurilmalari belgilangan maydonlardagi ma’lumotni OMR o‘quvchi — oldindan belgilangan kataklardagi belgilarni taniydigan maxsus sensor yordamida o‘qiydi. OMR qurilmasi butun varaqni skanerlamay, faqat qoraytirilgan kataklarni tahlil qilib, har biri belgilanganmi-yo‘qligini tekshiradi.
Qo‘llanilishi
Savol varaqalari
Qabul arizalari
Ro‘yxatdan o‘tish shakllari
Xodimlar ish haqi
O‘quvchilar to‘g‘ri javobni katakka qora qalam yoki siyoh bilan belgilaydi; qurilma faqat o‘sha joy to‘ldirilganmi-yo‘qligini tekshiradi.
10,000
ta hujjat soatiga skanerlanadi
Tez va aniq — ko‘p variantli test varaqlarini baholash uchun yaratilgan.
Optik tanish · OMR
4-bob · Kiritish qurilmalari | 16
MICR — magnit siyohli belgilarni tanish
Chekdagi magnit siyoh bilan bosilgan raqamlarni o‘qish
MICR qurilmalari temir oksidi zarralari bo‘lgan magnit siyoh bilan yozilgan belgilarni taniydi. Aynan bank ishi uchun yaratilgan bu qurilmalar chekni qayta ishlaydi, undagi raqamli belgilarni — chek raqami, bank va filial kodini aniqlaydi va diskda saqlaydi. Belgilarni inson ham o‘qiy oladi, chek g‘ijimlangan yoki kirlangan bo‘lsa ham MICR qurilmalari ularni taniy oladi.
Chekdan nima o‘qiladi
Chek raqami, bank kodi va filial kodi — hammasi pastki chet bo‘ylab magnit siyoh bilan bosilgan.
O‘rnatilgan himoya
Chekning rangli fotonusxasi MICR o‘quvchiga javob bermaydi — oddiy nusxa ko‘chirish mashinasi magnit siyohni takrorlay olmaydi. Bu banklarga noqonuniy nusxalashdan tabiiy himoya beradi.
Qanday ishlaydi
Chek MICR skaneriga kiradi, uning MICR toneri belgilar qatorini o‘qish uchun magnit zaryad hosil qiladi — tez, bu bankka ko‘p vaqtni tejaydi.
Optik tanish · MICR
4-bob · Kiritish qurilmalari | 17
Shtrix-kod o‘quvchi
Kassada o‘qiladigan turli kenglikdagi vertikal chiziqlar
Shtrix-kod — turli kenglikdagi vertikal chiziqlardan iborat kompyuter o‘qiydigan kod. Shtrix-kod o‘quvchilar supermarket va do‘konlarda mahsulotlarni belgilash hamda kutubxonada kitoblarni raqamlash uchun ishlatiladi.
Chiziqlardan ma’lumotgacha: skanerlash yo‘li
Skaner
Bosma shtrix-kod ustiga yorug‘lik nurini yo‘naltiradi
→
Sensor
Chiziqlardan qaytgan yorug‘likni o‘qiydi
→
Dekoder
Qaytgan naqshni raqam yoki harflarga aylantiradi
→
Kabel → Kompyuter
Dekodlangan ma’lumotni qayta ishlash uchun uzatadi
Fizik jihatdan o‘quvchi birga ishlaydigan uch qismdan iborat: skaner, dekoder va kompyuterga kabel — yorug‘lik energiyasi elektr energiyasiga, so‘ng ma’lumotga aylanadi.
Optik tanish · Shtrix-kod o‘quvchi
4-bob · Kiritish qurilmalari | 18
Raqamli kamera
Tasvir olish uchun ichiga kompyuter o‘rnatilgan qo‘l qurilmasi
Yorug‘likdan raqamli tasvirgacha
Ob’ektivdan o‘tgan yorug‘lik
Zatvor bosilganda tasvir yorug‘ligi kiradi
→
CCD fotoelementlari
Yorug‘likka sezgir diodlardan iborat mikrochip yorug‘likni saqlaydi
→
Analog elektronlar
Fotoelementlar yorug‘likni elektr zaryadlariga aylantiradi
→
A/R o‘zgartirgich
Elektronlar yakuniy raqamli tasvirga aylanadi
To‘rt asosiy xususiyat
▪Bitta xotira chipida minglab tasvirlarni oladi va saqlaydi
▪Tasvirlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qurilmada tahrirlash va o‘chirish mumkin
▪Ovozli video roliklarni yozadi
▪Hozirgina yozilgan rolikni kameraning o‘z ekranida qayta ijro etadi
Tasvir sifati ruxsatga bog‘liq
Raqamli kameraning ruxsati qanchalik yuqori bo‘lsa, tasvir sifati shunchalik yaxshi bo‘ladi.
Raqamli kamera aslida kichik, maxsus kompyuter — sensor, protsessor va xotira bitta qo‘l qurilmasiga joylashtirilgan.
Raqamli kamera
4-bob · Kiritish qurilmalari | 19
Raqamli kamera turlari
Turli vazifalar uchun to‘rt xil tuzilish
Video kameralar
▪Tasvirni yuqoridan pastga skanerlanadigan gorizontal chiziqlar sifatida oladi
▪Professional video kameralar — kinostudiyalarda ishlatiladi
▪Videokameralar — audio ham yozadi, LCD ekran va o‘rnatilgan yozuvchi bor
Ixcham raqamli kameralar
▪Kichik va olib yurish oson
▪Murakkab suratga olish imkoniyatlari kamroq
▪Tasvir sifati boshqa turlarga qaraganda pastroq
▪Tasvirlarni JPEG formatida saqlaydi
Raqamli SLR kameralar
▪Ko‘zgu va pentaprizmadan foydalanadi
▪Yorug‘lik ko‘zgudan qaytib, prizma orqali okulyarga boradi
▪Jonli ko‘rinish suratni olishdan oldin tekshirish imkonini beradi
Chiziqli skanerlovchi kameralar
▪Tasvir sensorlari matritsasi asosida qurilgan
▪Tasvirni qatorma-qator oladi va skanerlaydi
▪Yuqori ruxsat bilan juda tez suratga oladi
Raqamli kamera
4-bob · Kiritish qurilmalari | 20
Ovozni tanish tizimi
U nima deyilayotganini emas, kim gapirayotganini aniqlaydi
Ovozni tanish tizimi inson ovozini yozib oladi, uni elektr signallariga, so‘ng mashina o‘qiydigan kodga aylantiradi. U faqat so‘zlovchining shaxsini taniydi, nutq mazmunini emas.
Shablon bilan solishtirish
So‘zlovchiga bog‘liq
▪Foydalanuvchi mikrofonga so‘z yoki ibora aytadi
▪A/R o‘zgartirgich uni mashina o‘qiydigan kodga aylantiradi
▪Ovozni tanish dasturi uni ma’lumotlar bazasidagi saqlangan ovoz shablonlari bilan solishtiradi
▪Cheklovi: faqat o‘rgatish paytida ishlatilgan cheklangan so‘zlarni taniydi
Xususiyatlarni tahlil qilish
So‘zlovchiga bog‘liq emas
▪Oldindan belgilangan shablon bilan solishtirmaydi
▪Ovozli kiritishni chastotasini o‘zgartiradigan Furye tahlili yordamida qayta ishlaydi
▪Natija o‘xshash xususiyatlarni topish uchun saqlangan shablonlar bilan solishtiriladi
▪Cheklovi: talaffuz, ovoz balandligi, ohang va urg‘udagi farqlarda qiynaladi
Kompyuter bilan qo‘l ishlatmasdan ishlash imkonini beradi — diktovka va aviadispetcherlarni o‘qitishda ishlatiladi, ko‘rish qobiliyati zaif foydalanuvchilar uchun ayniqsa qimmatli.
Ovozni tanish
4-bob · Kiritish qurilmalari | 21
Sensorlar va media kiritish qurilmalari
Fizik signallarni aniqlash hamda tovush, video va chizmalarni olish
Ma’lumot yig‘ish sensorlari
Issiqlik va harorat kabi fizik kattaliklarni aniqlaydi va o‘lchaydi hamda ularni ma’lumot yig‘ish tizimi uchun elektr signallariga aylantiradi. Odatda ko‘chma, batareyali va ishlatish oson.
Media kiritish qurilmalari
Mikrofon
▪Tovush to‘lqinlarini elektr signallariga (kuchlanish yoki tok) aylantiradi
▪O‘zgartkich (transducer) deb ham ataladi
▪Shovqin bo‘lmasligi uchun kabel 10 futdan qisqa bo‘ladi
▪Radio, magnitofon va telefonlarda ishlatiladi
Veb-kamera
▪Video va tasvirlarni yozish uchun kompyuterga ulanadi
▪Internet orqali jonli videokonferensiya imkonini beradi
▪Sifati kadrlar chastotasi va ruxsatga bog‘liq
Grafik planshet
▪Raqamlashtiruvchi qalam (stilus) va elektron planshet
▪Qalam harakati raqamli signallarga aylanib, planshetda emas, displeyda ko‘rsatiladi
▪Sichqonchadan aniqroq; CAD va texnik chizmachilikda keng tarqalgan
Sensorlar va media kiritish qurilmalari
4-bob · Kiritish qurilmalari | 22
Bob xulosasi
Bobdagi barcha qurilmalar — oilalar bo‘yicha
Klaviatura
Harf-raqam
Funksional tugmalar
Markaziy tugmalar
Raqamli blok
Ko‘rsatish qurilmalari
Sichqoncha
Trekbol
Yorug‘lik qalami
Joystik
Sensorli ekran
Skanerlash qurilmalari
Qo‘l skaneri
Planshetli
Barabanli
Slayd
Optik tanish
OCR
OMR
MICR
Shtrix-kod o‘quvchi
Raqamli kamera
Video kamera
Ixcham
DSLR
Chiziqli
Ovozni tanish
Shablon bilan solishtirish
Xususiyatlar tahlili
Media kiritish
Mikrofon
Veb-kamera
Grafik planshet
Sensorlar
7
qurilmalar oilasi — bitta imtihonga yetarli atamalar
Bob xulosasi
4-bob · Kiritish qurilmalari | 23
Aqlli o‘qing: yordamchi takrorlash ilovasi
O‘sha bob — interaktiv mashq vositasida
Kartochkalar
Har bir asosiy atama va uning ta’rifini ko‘rib chiqing
Test
Darhol javob beriladigan ko‘p variantli savollar
Moslashtirish
Har bir qurilmani hayotdagi qo‘llanilishiga sudrang
Bo‘sh joyni to‘ldiring
Tushib qolgan atamani yoddan yozing
28
asosiy atama
21
test savoli
8
moslashtirish juftligi
25
atamalar topshirig‘i
Takrorlash va mashq
4-bob · Kiritish qurilmalari | 24
Muhokama qilamiz
Suhbatni boshlash uchun uchta savol
Yorug‘lik qalami ham, sichqoncha ham ko‘rsatib bosa oladi — unda nega VDU asosidagi tizimlar ekranda bevosita tanlash uchun hamon yorug‘lik qalamini afzal ko‘radi?
Nega chekning rangli fotonusxasi MICR o‘quvchini aldiy olmaydi va bu MICR aslida nimani o‘qishi haqida nima deydi?
Sig‘imli va rezistiv sensorli ekranlarga chang va suv ta’sir qilmaydi — unda ular bir-biridan aslida nimasi bilan farq qiladi?
Kompyuter asoslari · 4-bob · Kiritish qurilmalari