⌂Barcha darslar1 / 1 5 · Kirish va chiqarish qurilmalari · 1-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

5-ma’ruza · Kirish va chiqarish qurilmalari

2 qismdan 1-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 4-BOB

Kiritish qurilmalari

Odamlar, qog‘oz va tasvirlar kompyuter tushunadigan signallarga qanday aylantiriladi

Sinfda foydalanish uchun informatika bo‘yicha takrorlash taqdimoti

05-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM

Nimalarni ko‘rib chiqamiz

Kiritish qurilmalarining yetti oilasi — kundalikdan maxsusgacha

Klaviatura

Maxsus tugmalar guruhlari bilan ma’lumot, matn va buyruqlarni yozish

Ko‘rsatish qurilmalari

Sichqoncha, trekbol, yorug‘lik qalami, joystik va sensorli ekran

Skanerlash qurilmalari

Qog‘oz hujjatlar va fotosuratlarni raqamli bit kartalarga aylantirish

Optik tanish

Bosma belgilarni o‘qiydigan OCR, OMR, MICR va shtrix-kodlar

Raqamli kamera

Fotosurat va videoni elektron usulda olish

Ovozni tanish

Aytilgan so‘zlarni mashina o‘qiydigan signallarga aylantirish

Media kiritish qurilmalari

Mikrofon, veb-kamera va grafik planshet

16+

ta nomlangan kiritish qurilmasi shu bobda

Kirish

4-bob · Kiritish qurilmalari | 2

Kiritish qurilmasi nima?

Kiritish qurilmasi — kompyuterga saqlash va keyingi qayta ishlash uchun ma’lumot beradigan elektromexanik qurilma. U kompyuter va foydalanuvchi o‘rtasida interfeys vazifasini bajaradi: inson kiritganini mashina o‘qiydigan shaklga aylantirib, bajarish uchun qayta ishlash blokiga uzatadi.

Kiruvchi ma’lumot turli shaklda bo‘lishi mumkin

Sonli ma’lumot

Matnli buyruqlar

Grafika

Video

Audio

Interfeys — uch qadamda

Siz

foydalanuvchi

→

Kiritish qurilmasi

o‘zgartiradi va uzatadi

→

Kompyuter

ma’lumotni qayta ishlaydi

Qo‘lda kiritish

Foydalanuvchi klaviaturada yozadi yoki sichqoncha bilan bosadi — ma’lumot bevosita qo‘lda kiritiladi.

Hujjatdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri kiritish

Skaner kabi qurilmalar ma’lumotni qayta yozmasdan, mavjud hujjatdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘qiydi.

Kirish

4-bob · Kiritish qurilmalari | 3

Klaviatura

Eng ko‘p ishlatiladigan kiritish qurilmasi

Klaviaturadan ma’lumot va matn yozish hamda buyruqlarni bajarish uchun foydalanamiz. Klaviaturalar tizimga kabel orqali ulanadi, lekin hozir batareyali simsiz klaviaturalar ham keng tarqalgan. Ishlab chiqaruvchilar maxsus vazifalar uchun qo‘shimcha tugmalar qo‘shadi — qo‘shimcha tugmalariga ko‘ra multimedia va o‘yin klaviaturalari shunday paydo bo‘lgan.

Simli

Simsiz (batareyali)

Multimedia

O‘yin

~100

ta tugma standart klaviaturada

Odatda an’anaviy yozuv mashinkalaridagi kabi QWERTY tartibida joylashtiriladi.

Har bir tugma bosilishi protsessorga alohida elektr signali yuboradi — har bir tugmaga bitta kod.

Klaviatura

4-bob · Kiritish qurilmalari | 4

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · KLAVIATURA
Tugma bosilishidan ekrandagi harfgacha
Kiritish qurilmasi siz qilgan ishni kompyuter qayta ishlay oladigan kodga aylantiradi.

Klaviatura tuzilishi

Beshta tugmalar guruhi, har birining o‘z vazifasi bor

Harf-raqam tugmalari

▪Harflar va raqamlar

▪Yozuv mashinkalaridagi QWERTY tartibida joylashgan

Funksional tugmalar

▪Yuqori chetdagi qator

▪Muayyan vazifalarni ishga tushiradi — masalan, fayl qidirish, sahifani yangilash

Markaziy tugmalar

▪Strelkali tugmalar kursorni suradi

▪Modifikator tugmalar: SHIFT, ALT va CTRL boshqa tugmalar vazifasini o‘zgartiradi

Raqamli blok

▪Klaviaturaning o‘ng tomonida joylashgan

▪10 ta raqam va amal belgilari — kalkulyator tugmalari kabi

Maxsus vazifali tugmalar

▪Escape, Insert, Delete, Print Screen, Pause, Tab, Probel

▪Har biri bitta maxsus amalni bajaradi

Nega bu muhim

Besh guruhni bilsangiz, notanish tugma nima qilishini ko‘rishingiz bilan taxmin qila olasiz.

Klaviatura

4-bob · Kiritish qurilmalari | 5

▶ INTERAKTIV
KLAVIATURA TUZILISHI
Klaviaturani o‘rganing
Guruhini ko‘rish uchun tugmani bosing — keyin «tugmani toping» sinovini bajaring.

Ko‘rsatish qurilmalari

GUIda ko‘rsatish, tanlash va sudrash uchun kursorni surish

Ko‘rsatish qurilmalari kursorni ekrandagi muayyan joyga suradi, shunda grafik foydalanuvchi interfeysida belgilar, menyular va oynalarni tanlay olamiz. Obyektni shunchaki ko‘rsatib, kerakli joyga sudrab ko‘chirish mumkin — yozish shart emas.

Sichqoncha

Bosish, tanlash, sudrash uchun 2D kursor boshqaruvi

Trekbol

Uyadagi sharcha, qo‘l bilan aylantiriladi

Yorug‘lik qalami

Ekran uchun elektro-optik qalam

Joystik

O‘yin va CAD uchun dasta va tugmalar

Sensorli ekran

Displeyga tegib bevosita kiritish

Keyingi to‘rt slaydda ularning har biri navbat bilan ko‘rib chiqiladi — sichqonchadan boshlab.

Ko‘rsatish qurilmalari

4-bob · Kiritish qurilmalari | 6

Sichqoncha

Kursorning 2D harakatini boshqaradigan kichik qo‘l qurilmasi

Mexanik sichqoncha

▪Sichqonchani sirt bo‘ylab surganingizda ichidagi rezina qoplamali sharcha aylanadi

▪Chap tugma — belgilar, papkalar va matnni tanlaydi (eng ko‘p ishlatiladi)

▪O‘ng tugma — kontekst menyusini ochadi

▪Aylantirish tugmasi — ekranni yuqoriga va pastga aylantiradi

Optik sichqoncha

▪Harakatlanuvchi sharcha yo‘q — harakatni qaytgan yorug‘lik kuzatadi

▪LED lar (yorug‘lik diodlari) ostidagi sirtni yoritadi

▪Optik sensor qaytgan yorug‘likni o‘qiydi

▪DSP (raqamli signal protsessori) bu ma’lumotni kursor harakatiga aylantiradi

Ikkalasi ham GUIga kursorning ikki o‘lchovli holatini uzatadi — faqat harakatni turlicha sezadi: aylanuvchi sharcha va qaytgan yorug‘lik.

Ko‘rsatish qurilmalari · Sichqoncha

4-bob · Kiritish qurilmalari | 7

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · KO‘RSATISH QURILMALARI
Optik sichqoncha harakatni qanday ko‘radi
LED nuri → sensor → DSP → kursor.

Trekbol va yorug‘lik qalami

Sichqoncha gilamchasisiz kursorni surishning yana ikki usuli

Trekbol

▪Sharcha uyada turadi; uni barmoq bilan aylantirish kursorni suradi

▪Uya ichidagi sensorlar sharcha harakatini aniqlaydi

▪Kichik trekbollar ko‘chma kompyuterlarga, kattalari stol kompyuterlari va CAD ishiga mos

▪Stolda, gilamchada yoki hatto qo‘lingizda tura oladi

▪O‘yin boshqaruvchisi sifatida ham ishlatiladi — masalan, Centipede, Golden Tee, Marble Madness

Yorug‘lik qalami

▪Displeydagi obyektlarni bevosita tanlash uchun elektro-optik qalam

▪Vizual displey qurilmasiga (VDU) ulanadi

▪Uchidagi yorug‘likka sezgir diod ekranga tekkanda impuls hosil qiladi va protsessorga aynan qayerni ko‘rsatayotganini bildiradi

▪Sichqonchaning barcha imkoniyatlarini beradi, gilamcha yoki tekis sirt kerak emas — stolda joy kam bo‘lganda qulay

Ikkalasiga ham tekis gilamcha kerak emas — trekbol joyida aylanadi, yorug‘lik qalami esa ekranni bevosita ko‘rsatadi va unga tegadi.

Ko‘rsatish qurilmalari · Trekbol va yorug‘lik qalami

4-bob · Kiritish qurilmalari | 8

Joystik

Istalgan yo‘nalishni ko‘rsatish uchun dasta va tugmalar

Joystik odatda dasta va bir yoki bir nechta tugmadan iborat. Dastani surish kursorni biror yo‘nalishga yo‘naltiradi va u vertikal markazga qaytarilmaguncha shu tomonni ko‘rsatib turadi. Tetik tugmasi amalni ishga tushiradi — masalan, o‘yinda o‘q uzish. Dastlabki joystiklar faqat 2D harakat bergan; bugungilari 3D harakat ham bera oladi.

Qo‘llanilishi

Kompyuter o‘yinlari

CAD tizimlari

Sanoatda qo‘llash

Tetik tugmasi

Maxsus tugma dastur ichidagi amalni ishga tushiradi — klassik misol: o‘yinda qurol otish.

Uch xil boshqaruv

Sirpanma (glide)

Istalgan yo‘nalishda erkin harakat — chapga, o‘ngga, yuqoriga, pastga

To‘g‘ridan-to‘g‘ri (direct)

Istalgan yo‘nalishda erkin harakat — chapga, o‘ngga, yuqoriga, pastga

Raqamli (digital)

Harakat belgilangan yo‘nalishlar bilan cheklangan

Ko‘rsatish qurilmalari · Joystik

4-bob · Kiritish qurilmalari | 9

Sensorli ekran texnologiyalari

Displeyga bevosita tegib matn, rasm va tasvir kiritish

Mobil telefonlar, bankomatlar, PDA va o‘yinlarda uchraydi — klaviatura yoki sichqoncha kerak emas.

Sirt to‘lqini

▪Ultratovush to‘lqinlari panel bo‘ylab tarqaladi

▪Tegish o‘sha nuqtada to‘lqinlarni yutadi

▪Kontroller yutilishni o‘qib, joyni aniqlaydi

▪Chang va suv ta’sir qiladi

Sig‘imli

▪Indiy-qalay oksidi qoplamasida doimiy elektr zaryadi bor

▪Har bir burchakdagi sxemalar tegish yutgan kichik zaryadni sezadi

▪Bu ma’lumot qayta ishlash uchun kontrollerga yuboriladi

▪Chang yoki suyuqlikdan shikastlanmaydi

Rezistiv

▪Bir nechta yupqa, tok o‘tkazuvchi qatlamlar orasida bo‘shliq bor

▪Tegish qatlamlarni bir-biriga bosadi va tok o‘zgaradi

▪Tok o‘zgarishi kontrollerga uzatiladi

▪Chang yoki suvdan shikastlanmaydi

Sig‘imli va rezistiv panellarga chang va suv ta’sir qilmaydi; sirt to‘lqini — ta’sirlanadigan yagona texnologiya.

Ko‘rsatish qurilmalari · Sensorli ekran

4-bob · Kiritish qurilmalari | 10

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · SENSORLI EKRAN
Sig‘imli sensorli ekran barmog‘ingizni topadi
Zaryad → barmoq → to‘rt burchak → kontroller → joylashuv.
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

Skanerlash qurilmalari

Matn va tasvirlarni kompyuter o‘qiydigan ma’lumot sifatida elektron olish

Skanerlash qurilmasi tasvir yoki matn blokini raqamli ma’lumotga — bit karta deb ataladigan 0 va 1 lar to‘riga aylantiradi. Skanerlar bir-biridan uch xususiyat bilan farqlanadi:

Ruxsat

▪Bit kartadagi piksellarning zichligi

▪Bit chuqurligiga qarab 72 dan 600 dpi gacha

▪Bit chuqurligi = bir pikselga ishlatiladigan bitlar

O‘lcham

▪Kichik skanerlar hujjatning taxminan 2–5 dyuymini qamraydi

▪Katta skanerlar 40 dyuymgacha hujjatlarni qamraydi

Skanerlash texnologiyasi

▪CCD (zaryad bog‘langan qurilma) matritsalari yorug‘lik chastotasi o‘zgarishini sezadi

▪PMT (fotoelektron ko‘paytirgichlar) fotokatod orqali kuchsiz yorug‘lik signallarini aniqlaydi

Aynan shu uch xususiyat birgalikda oddiy planshetli skanerni professional, yuqori darajadagi skanerdan ajratib turadi.

Skanerlash qurilmalari

4-bob · Kiritish qurilmalari | 11

Skanerlarning to‘rt turi

Ruxsat, o‘lcham va skanerlash texnologiyasiga ko‘ra tasniflanadi

Qo‘l skaneri

▪Yarim sahifali skaner deb ham ataladi — bir vaqtda taxminan 5 dyuymgacha skanerlaydi

▪Kichik va nisbatan arzon

▪Asosan shtrix-kod yorliqlarini o‘qish uchun ishlatiladi

▪Kontaktli (qalam uchi yorliqqa tegadi) yoki kontaktsiz (to‘pponcha yorliqqa yo‘naltiriladi)

Planshetli skaner

▪Ostida ksenon chiroq va qizil, yashil, ko‘k filtrli CCD matritsasi bo‘lgan shisha panel

▪Hujjat yuzi pastga qaratib qo‘yiladi; chapdan o‘ngga qatorma-qator skanerlanadi

▪Standart o‘lcham 8.5" × 11" dan boshlanadi (letter formati)

▪Optik ruxsat 5,500 dpi gacha — slaydlar va fotosuratlar uchun juda yaxshi

Barabanli skaner

▪Katta aylanuvchi baraban; CCD emas, PMT texnologiyasidan foydalanadi

▪Juda yuqori ruxsat: 8,000–11,000 dpi — lekin sekin va qimmat

▪Taxminan 8" × 10" gacha skanerlaydi (ba’zilari 11" × 24" gacha)

▪Diafragma va namuna maydoni sozlanadi

Slayd skaneri

▪Plyonka skaneri deb ham ataladi — slaydlar va plyonka negativlarini skanerlaydi

▪Qadamli motor va CCD sensor plyonka bo‘ylab harakatlanadi

▪Bir to‘plamda 35 tagacha slaydni qamraydi

▪Optik ruxsat 4,000–4,800 dpi

Skanerlash qurilmalari

4-bob · Kiritish qurilmalari | 12

Optik ruxsat taqqoslanganda

Skaner turi bo‘yicha maksimal optik ruxsat (dyuymdagi nuqtalar)

Slayd skaneri4,800
Planshetli skaner5,500
Barabanli skaner11,000

Slayd skaneri

4,000 – 4,800 dpi

Plyonka negativlari va slaydlar

Planshetli skaner

5,500 dpi gacha

Kundalik hujjatlar va fotosuratlar

Barabanli skaner

8,000 – 11,000 dpi

Professional, yuqori darajadagi ish

Skanerlash qurilmalari

4-bob · Kiritish qurilmalari | 13

▶ INTERAKTIV
OPTIK RUXSAT
«Dyuymdagi nuqtalar» aslida nimani anglatadi?
Slayderni suring: dyuymdagi nuqtalari ko‘p skaner mayda tafsilotlarni — va kattaroq fayllarni oladi.

Optik tanish qurilmalari

Bosma belgilarni o‘qish — hech kim ularni qayta yozmasligi uchun

Optik tanish qurilmalari belgilarni optik usulda taniydi — ma’lumotni olish uchun optik skanerdan foydalanadi. Klaviaturadan farqli o‘laroq, hech narsa tugma bosib kiritilmaydi — bu hammasini qo‘lda yozishga qaraganda juda ko‘p vaqtni tejaydi.

OCR

Belgilarni optik tanish

Bosma belgilarni o‘qib, tahrirlanadigan matnga aylantiradi

OMR

Belgilashlarni optik tanish

Imtihon javob varaqlari kabi oldindan belgilangan kataklardagi belgilarni aniqlaydi

MICR

Magnit siyohli belgilarni tanish

Cheklarda ishlatiladigan magnit siyoh bilan bosilgan belgilarni o‘qiydi

Shtrix-kod o‘quvchi

Vertikal chiziqli mahsulot kodlari

Chakana savdo qadoqlaridagi chiziqli kodlarni o‘qiydi

Optik tanish qurilmalari

4-bob · Kiritish qurilmalari | 14

OCR — belgilarni optik tanish

Bosma sahifani tahrirlanadigan hujjatga aylantirish

OCR qurilmalari hujjatni skanerlaydi, undagi alohida belgilarni taniydi va tahrirlanadigan shaklga aylantiradi — sahifadagi qorong‘i va yorug‘ joylarni farqlaydi. Skanerlangan matnni boshqa har qanday kompyuter hujjati kabi tahrirlash va formatlash mumkin.

Uch qism

Tasvir skaneri

Taniladigan matn tasvirini oladi

→

OCR dasturi va apparati

Tasvirni tahlil qiladi va belgilarni shakliga ko‘ra taniydi

→

Chiqish interfeysi

Tanilgan matnni tizimga uzatadi

Fotoelementlar yordamida qaytgan yorug‘lik naqshlarini aniqlaydi, so‘ng ularni belgi kodiga aylantiradi. Telebanking va kredit kartalarini qayta ishlashda keng qo‘llanadi.

Optik tanish · OCR

4-bob · Kiritish qurilmalari | 15

OMR — belgilashlarni optik tanish

Butun sahifani emas, oldindan belgilangan kataklardagi belgilarni o‘qish

OMR qurilmalari belgilangan maydonlardagi ma’lumotni OMR o‘quvchi — oldindan belgilangan kataklardagi belgilarni taniydigan maxsus sensor yordamida o‘qiydi. OMR qurilmasi butun varaqni skanerlamay, faqat qoraytirilgan kataklarni tahlil qilib, har biri belgilanganmi-yo‘qligini tekshiradi.

Qo‘llanilishi

Savol varaqalari

Qabul arizalari

Ro‘yxatdan o‘tish shakllari

Xodimlar ish haqi

O‘quvchilar to‘g‘ri javobni katakka qora qalam yoki siyoh bilan belgilaydi; qurilma faqat o‘sha joy to‘ldirilganmi-yo‘qligini tekshiradi.

10,000

ta hujjat soatiga skanerlanadi

Tez va aniq — ko‘p variantli test varaqlarini baholash uchun yaratilgan.

Optik tanish · OMR

4-bob · Kiritish qurilmalari | 16

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · BELGILASHLARNI OPTIK TANISH
OMR javob varaqasini baholaydi
Faqat oldindan belgilangan kataklar tekshiriladi: to‘ldirilgan yoki to‘ldirilmagan.

MICR — magnit siyohli belgilarni tanish

Chekdagi magnit siyoh bilan bosilgan raqamlarni o‘qish

MICR qurilmalari temir oksidi zarralari bo‘lgan magnit siyoh bilan yozilgan belgilarni taniydi. Aynan bank ishi uchun yaratilgan bu qurilmalar chekni qayta ishlaydi, undagi raqamli belgilarni — chek raqami, bank va filial kodini aniqlaydi va diskda saqlaydi. Belgilarni inson ham o‘qiy oladi, chek g‘ijimlangan yoki kirlangan bo‘lsa ham MICR qurilmalari ularni taniy oladi.

Chekdan nima o‘qiladi

Chek raqami, bank kodi va filial kodi — hammasi pastki chet bo‘ylab magnit siyoh bilan bosilgan.

O‘rnatilgan himoya

Chekning rangli fotonusxasi MICR o‘quvchiga javob bermaydi — oddiy nusxa ko‘chirish mashinasi magnit siyohni takrorlay olmaydi. Bu banklarga noqonuniy nusxalashdan tabiiy himoya beradi.

Qanday ishlaydi

Chek MICR skaneriga kiradi, uning MICR toneri belgilar qatorini o‘qish uchun magnit zaryad hosil qiladi — tez, bu bankka ko‘p vaqtni tejaydi.

Optik tanish · MICR

4-bob · Kiritish qurilmalari | 17

Shtrix-kod o‘quvchi

Kassada o‘qiladigan turli kenglikdagi vertikal chiziqlar

Shtrix-kod — turli kenglikdagi vertikal chiziqlardan iborat kompyuter o‘qiydigan kod. Shtrix-kod o‘quvchilar supermarket va do‘konlarda mahsulotlarni belgilash hamda kutubxonada kitoblarni raqamlash uchun ishlatiladi.

Chiziqlardan ma’lumotgacha: skanerlash yo‘li

Skaner

Bosma shtrix-kod ustiga yorug‘lik nurini yo‘naltiradi

→

Sensor

Chiziqlardan qaytgan yorug‘likni o‘qiydi

→

Dekoder

Qaytgan naqshni raqam yoki harflarga aylantiradi

→

Kabel → Kompyuter

Dekodlangan ma’lumotni qayta ishlash uchun uzatadi

Fizik jihatdan o‘quvchi birga ishlaydigan uch qismdan iborat: skaner, dekoder va kompyuterga kabel — yorug‘lik energiyasi elektr energiyasiga, so‘ng ma’lumotga aylanadi.

Optik tanish · Shtrix-kod o‘quvchi

4-bob · Kiritish qurilmalari | 18

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · SHTRIX-KOD O‘QUVCHI
Kassada chiziqlardan narxgacha
Skaner → sensor → dekoder → kabel → kompyuter.
▶ INTERAKTIV
OPTIK TANISH
Qaysi tanish qurilmasi?
▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

Raqamli kamera

Tasvir olish uchun ichiga kompyuter o‘rnatilgan qo‘l qurilmasi

Yorug‘likdan raqamli tasvirgacha

Ob’ektivdan o‘tgan yorug‘lik

Zatvor bosilganda tasvir yorug‘ligi kiradi

→

CCD fotoelementlari

Yorug‘likka sezgir diodlardan iborat mikrochip yorug‘likni saqlaydi

→

Analog elektronlar

Fotoelementlar yorug‘likni elektr zaryadlariga aylantiradi

→

A/R o‘zgartirgich

Elektronlar yakuniy raqamli tasvirga aylanadi

To‘rt asosiy xususiyat

▪Bitta xotira chipida minglab tasvirlarni oladi va saqlaydi

▪Tasvirlarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri qurilmada tahrirlash va o‘chirish mumkin

▪Ovozli video roliklarni yozadi

▪Hozirgina yozilgan rolikni kameraning o‘z ekranida qayta ijro etadi

Tasvir sifati ruxsatga bog‘liq

Raqamli kameraning ruxsati qanchalik yuqori bo‘lsa, tasvir sifati shunchalik yaxshi bo‘ladi.

Raqamli kamera aslida kichik, maxsus kompyuter — sensor, protsessor va xotira bitta qo‘l qurilmasiga joylashtirilgan.

Raqamli kamera

4-bob · Kiritish qurilmalari | 19

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · RAQAMLI KAMERA
Yorug‘likdan raqamli suratgacha
Ob’ektiv → CCD fotoelementlari → A/R o‘zgartirgich → xotira.

Raqamli kamera turlari

Turli vazifalar uchun to‘rt xil tuzilish

Video kameralar

▪Tasvirni yuqoridan pastga skanerlanadigan gorizontal chiziqlar sifatida oladi

▪Professional video kameralar — kinostudiyalarda ishlatiladi

▪Videokameralar — audio ham yozadi, LCD ekran va o‘rnatilgan yozuvchi bor

Ixcham raqamli kameralar

▪Kichik va olib yurish oson

▪Murakkab suratga olish imkoniyatlari kamroq

▪Tasvir sifati boshqa turlarga qaraganda pastroq

▪Tasvirlarni JPEG formatida saqlaydi

Raqamli SLR kameralar

▪Ko‘zgu va pentaprizmadan foydalanadi

▪Yorug‘lik ko‘zgudan qaytib, prizma orqali okulyarga boradi

▪Jonli ko‘rinish suratni olishdan oldin tekshirish imkonini beradi

Chiziqli skanerlovchi kameralar

▪Tasvir sensorlari matritsasi asosida qurilgan

▪Tasvirni qatorma-qator oladi va skanerlaydi

▪Yuqori ruxsat bilan juda tez suratga oladi

Raqamli kamera

4-bob · Kiritish qurilmalari | 20

Ovozni tanish tizimi

U nima deyilayotganini emas, kim gapirayotganini aniqlaydi

Ovozni tanish tizimi inson ovozini yozib oladi, uni elektr signallariga, so‘ng mashina o‘qiydigan kodga aylantiradi. U faqat so‘zlovchining shaxsini taniydi, nutq mazmunini emas.

Shablon bilan solishtirish

So‘zlovchiga bog‘liq

▪Foydalanuvchi mikrofonga so‘z yoki ibora aytadi

▪A/R o‘zgartirgich uni mashina o‘qiydigan kodga aylantiradi

▪Ovozni tanish dasturi uni ma’lumotlar bazasidagi saqlangan ovoz shablonlari bilan solishtiradi

▪Cheklovi: faqat o‘rgatish paytida ishlatilgan cheklangan so‘zlarni taniydi

Xususiyatlarni tahlil qilish

So‘zlovchiga bog‘liq emas

▪Oldindan belgilangan shablon bilan solishtirmaydi

▪Ovozli kiritishni chastotasini o‘zgartiradigan Furye tahlili yordamida qayta ishlaydi

▪Natija o‘xshash xususiyatlarni topish uchun saqlangan shablonlar bilan solishtiriladi

▪Cheklovi: talaffuz, ovoz balandligi, ohang va urg‘udagi farqlarda qiynaladi

Kompyuter bilan qo‘l ishlatmasdan ishlash imkonini beradi — diktovka va aviadispetcherlarni o‘qitishda ishlatiladi, ko‘rish qobiliyati zaif foydalanuvchilar uchun ayniqsa qimmatli.

Ovozni tanish

4-bob · Kiritish qurilmalari | 21

Sensorlar va media kiritish qurilmalari

Fizik signallarni aniqlash hamda tovush, video va chizmalarni olish

Ma’lumot yig‘ish sensorlari

Issiqlik va harorat kabi fizik kattaliklarni aniqlaydi va o‘lchaydi hamda ularni ma’lumot yig‘ish tizimi uchun elektr signallariga aylantiradi. Odatda ko‘chma, batareyali va ishlatish oson.

Media kiritish qurilmalari

Mikrofon

▪Tovush to‘lqinlarini elektr signallariga (kuchlanish yoki tok) aylantiradi

▪O‘zgartkich (transducer) deb ham ataladi

▪Shovqin bo‘lmasligi uchun kabel 10 futdan qisqa bo‘ladi

▪Radio, magnitofon va telefonlarda ishlatiladi

Veb-kamera

▪Video va tasvirlarni yozish uchun kompyuterga ulanadi

▪Internet orqali jonli videokonferensiya imkonini beradi

▪Sifati kadrlar chastotasi va ruxsatga bog‘liq

Grafik planshet

▪Raqamlashtiruvchi qalam (stilus) va elektron planshet

▪Qalam harakati raqamli signallarga aylanib, planshetda emas, displeyda ko‘rsatiladi

▪Sichqonchadan aniqroq; CAD va texnik chizmachilikda keng tarqalgan

Sensorlar va media kiritish qurilmalari

4-bob · Kiritish qurilmalari | 22

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
3-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

Bob xulosasi

Bobdagi barcha qurilmalar — oilalar bo‘yicha

Klaviatura

Harf-raqam

Funksional tugmalar

Markaziy tugmalar

Raqamli blok

Ko‘rsatish qurilmalari

Sichqoncha

Trekbol

Yorug‘lik qalami

Joystik

Sensorli ekran

Skanerlash qurilmalari

Qo‘l skaneri

Planshetli

Barabanli

Slayd

Optik tanish

OCR

OMR

MICR

Shtrix-kod o‘quvchi

Raqamli kamera

Video kamera

Ixcham

DSLR

Chiziqli

Ovozni tanish

Shablon bilan solishtirish

Xususiyatlar tahlili

Media kiritish

Mikrofon

Veb-kamera

Grafik planshet

Sensorlar

7

qurilmalar oilasi — bitta imtihonga yetarli atamalar

Bob xulosasi

4-bob · Kiritish qurilmalari | 23

▶ INTERAKTIV
BOB XULOSASI
Qurilmalarni oilalariga saralang

Aqlli o‘qing: yordamchi takrorlash ilovasi

O‘sha bob — interaktiv mashq vositasida

Kartochkalar

Har bir asosiy atama va uning ta’rifini ko‘rib chiqing

Test

Darhol javob beriladigan ko‘p variantli savollar

Moslashtirish

Har bir qurilmani hayotdagi qo‘llanilishiga sudrang

Bo‘sh joyni to‘ldiring

Tushib qolgan atamani yoddan yozing

28

asosiy atama

21

test savoli

8

moslashtirish juftligi

25

atamalar topshirig‘i

Takrorlash va mashq

4-bob · Kiritish qurilmalari | 24

Muhokama qilamiz

Suhbatni boshlash uchun uchta savol

Yorug‘lik qalami ham, sichqoncha ham ko‘rsatib bosa oladi — unda nega VDU asosidagi tizimlar ekranda bevosita tanlash uchun hamon yorug‘lik qalamini afzal ko‘radi?

Nega chekning rangli fotonusxasi MICR o‘quvchini aldiy olmaydi va bu MICR aslida nimani o‘qishi haqida nima deydi?

Sig‘imli va rezistiv sensorli ekranlarga chang va suv ta’sir qilmaydi — unda ular bir-biridan aslida nimasi bilan farq qiladi?

Kompyuter asoslari · 4-bob · Kiritish qurilmalari

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.