ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
7-ma’ruza · Asosiy xotira
2 qismdan 1-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 3-BOB
Xotira
Kompyuter ma’lumotni qanday saqlaydi — hozir va keyin uchun
0
0
1
1
0
2
0
3
1
4
1
5
0
6
1
7
8 bit = 1 bayt = bitta belgi (bu yerda ‘M’ harfi)
RAM moduli: platadagi xotira mikrosxemalari (IC). Manba: darslik, 3.3-rasm
07-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM
0x01 · ISINISH
Nega telefonda ikki xil xotira hajmi bor?
TELEFON XUSUSIYATLARI (NAMUNA)
8 GB
RAM
128 GB
Xotira (saqlash)
O‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing (2 daqiqa)
1.Nega ikki xil son?
2.Telefon o‘chganda fotosuratlaringizni qaysi biri saqlab qoladi?
3.Batareya tugasa, saqlanmagan qaydga nima bo‘ladi?
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tasniflash — xotirani ichki jarayon, birlamchi va ikkilamchi xotiraga.
2
Tushuntirish — bit, bayt, so‘z va manzilni hamda KB, MB, GB va TB ni baytga aylantirish.
6
Tushuntirish — xotiraning vazifasini va xotira ierarxiyasini.
7
Bog‘lash — xotira hajmi va tezligini dasturlarning unumdorligiga.
0x03 · KIRISH
Ikki vazifa — demak, ikki xil xotira
CPU
Birlamchi xotira
“xotira” deyiladi
Ikkilamchi xotira
“saqlash qurilmasi” deyiladi
ma’lumot va manzil shinalari
(bevosita murojaat)
I/O kanallari
✕ CPU ikkilamchi xotirani bevosita o‘qiy olmaydi — ma’lumot avval birlamchi xotiraga o‘tadi
Hozir: CPU ayni damda ishlayotgan ma’lumotni saqlaydi (vaqtinchalik).
Keyin: dasturlar va natijalarni doimiy saqlaydi.
0x04 · XOTIRANING VAZIFASI
Kompyuterga xotira nega kerak?
Ishlayotgan dasturni saqlaydi
Protsessor faqat asosiy xotiradagi buyruqlarni bajara oladi.
Ishlatilayotgan ma’lumotni saqlaydi
Siz ishlayotgan hujjat, rasm yoki o‘yin bosqichi.
Natijalarni saqlaydi
Hisob-kitoblarning oraliq va yakuniy natijalari.
Protsessorni tez ta’minlaydi
Tez xotira protsessorni kutib qolmasdan band qiladi.
Kompyuterni ishga tushiradi
ROM ishga tushirish dasturini (proshivka) saqlaydi.
Ma’lumotni buferlaydi
Protsessor va I/O qurilmalari orasida harakatlanayotgan ma’lumotni saqlaydi.
0x05 · XOTIRA TOIFALARI
Xotiraning uch toifasi
Xotira
Ikkilamchi xotira
Birlamchi xotira
Ichki jarayon xotirasi
Past
Yuqori
Narx
Sekin
Tez
Tezlik
Yuqori
Past
Hajm
Darslikdagi 3.1-rasm asosida qayta chizilgan
0x06 · XOTIRA TOIFALARI
Har bir toifaga nimalar kiradi?
Ichki jarayon xotirasi
Kesh xotira
Registrlar
CPU ichida yoki yonida. Vaqtinchalik. CPU bevosita murojaat qiladi.
Birlamchi xotira
RAM — energiyaga bog‘liq
ROM — doimiy
Asosiy xotira deb ham ataladi. CPU bevosita murojaat qiladi.
Ikkilamchi xotira
Magnit disklar
Magnit lentalar
Yordamchi xotira deb ham ataladi. Hajmi ancha katta; o‘chirilmaguncha doimiy.
0x07 · TEKSHIRUV 1
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Saralang: qaysi toifa?
Kesh xotira
Magnit lenta
RAM
Registrlar
ROM
Magnit disk
Ichki jarayon
Birlamchi
Ikkilamchi
Taxmin qiling
•Qaysi toifa eng tez?
•Qaysi biri eng ko‘p ma’lumot saqlaydi?
•Qaysilari elektr o‘chgandan keyin ham ma’lumotni saqlaydi?
0x08 · XOTIRA IERARXIYASI
Xotira ierarxiyasi
Registrlar
Protsessor ichida · bir necha bayt · eng tezi
Kesh (L1, L2, L3)
Protsessorda yoki yonida · KB–MB · juda tez
Asosiy xotira (RAM)
Ona platada · GB · tez, energiyaga bog‘liq
Ikkilamchi xotira (SSD, HDD)
Kompyuter ichida · TB · sekinroq, doimiy
Oflayn xotira (lenta, disk, bulut)
Kompyuterdan tashqarida · ulkan · eng sekin, eng arzon
tezroq · kichikroq · qimmatroq
sekinroq · kattaroq · arzonroq
↕
0x09 · XOTIRA IERARXIYASI
Har bir darajadagi tezlik, hajm va narx
DARAJA
Odatiy murojaat vaqti
Odatiy hajm
Har GB narxi
Registrlar
1 ns dan kam
yuzlab bayt
eng yuqori
Kesh
taxminan 1–10 ns
KB dan o‘nlab MB gacha
juda yuqori
RAM
taxminan 50–100 ns
4–64 GB
o‘rtacha
SSD
taxminan 0,1 ms
256 GB – 4 TB
past
HDD
taxminan 5–10 ms
1–20 TB
eng past
Miqyos: agar registrga murojaat 1 soniya bo‘lsa, HDD’dan o‘qish bir necha oy davom etardi.
0x0A · XOTIRA VA UNUMDORLIK
Nega xotira dasturlar unumdorligi uchun muhim
Yetarli RAM
Ko‘proq dastur va oynalar sekinlashmasdan ochiq turadi.
Juda kam RAM
OT diskka almashtiradi (virtual xotira) — hammasi sekinlashadi.
Keshdan topish
Keshda topilgan ma’lumot darhol ishlatiladi; topilmasa, RAMni kutish kerak.
Lokallik
Dasturlar yaqin ma’lumotdan qayta foydalanadi, shuning uchun kesh yaxshi ishlaydi.
Tez saqlash
SSD dasturlarni RAMga HDD’dan ancha tez yuklaydi.
Samarali dastur
Xotirani isrof qiladigan dasturlar (xotira sizishi) butun tizimni sekinlashtiradi.
0x0B · TEKSHIRUV 2
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Xotira detektivi
A
Bularni eng tezidan boshlab tartiblang: RAM, registrlar, SSD, kesh.
B
4 GB RAMli noutbuk 30 ta brauzer oynasi ochiqligida juda sekinlashadi. Nega?
C
Protsessor kerakli ma’lumotni L1 keshda topadi. Bu nima deyiladi?
D
Nega butun xotirani registrlardan qurib bo‘lmaydi?
E
O‘yin SSD’ga ko‘chirilgach ikki barobar tez yuklanadi. Nega?
F
Dastur kompyuter qotib qolguncha tobora ko‘proq xotira ishlatadi. Bu qanday xato?
Kalit so‘zlar
• ierarxiya
• almashtirish / virtual xotira
• keshdan topish (hit)
• har bayt narxi
• tezroq saqlash
• xotira sizishi
0x0C · XOTIRADA IFODALASH
Bit, bayt va so‘z
bit
ikkilik raqam: 0 yoki 1
0
1
0
0
0
0
0
1
bayt = 8 bit → bitta belgini ifodalaydi (bu ‘A’)
bayt
xotiraning manzillanadigan eng kichik birligi
so‘z
baytlar guruhi, odatda 2 yoki 4
bayt
bayt
2 baytli so‘z
bayt
bayt
bayt
bayt
4 baytli so‘z
0x0D · XOTIRADA IFODALASH
Har bir xotira katagining manzili bor
ma’lumot elementi
0
ma’lumot elementi
1
01000001
2
ma’lumot elementi
3
⋮
ma’lumot elementi
N
xotira kataklari
manzil
CPU:
“2-manzilni o‘qi”
Raqamli shkafchalar kabi
Har bir katak (ma’lumot elementi) noyob raqam — manzil oladi. CPU katakni manzili bo‘yicha topadi, xuddi massivdagi indeks kabi.
Darslikdagi 3.2-rasm asosida qayta chizilgan
0x0E · XOTIRA HAJMI
Hajmni o‘lchash: har bir qadam × 1,024
1 KB
Kilobayt
1,024 bayt
× 1,024
1 MB
Megabayt
1,048,576 bayt
× 1,024
1 GB
Gigabayt
1,073,741,824 bayt
× 1,024
1 TB
Terabayt
1,099,511,627,776 bayt
Sinab ko‘ring
2 KB = ? bayt
1 MB = ? KB
½ GB = ? MB
QO‘SHIMCHA ZAMONAVIY IZOH Disk ishlab chiqaruvchilar ko‘pincha 1 KB = 1,000 bayt deb hisoblaydi. 1,024 li varianti ba’zan KiB deb yoziladi. Bu kursda darslikdagi qiymatlardan foydalaning.
0x0F · TEKSHIRUV 3
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
To‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi?
1
Bayt — xotiraning manzillanadigan eng kichik birligi.
T / N
2
CPU ikkilamchi xotiradan ma’lumotni bevosita o‘qiy oladi.
T / N
3
So‘z odatda 2 yoki 4 baytdan iborat guruh.
T / N
4
Ichki jarayon xotirasi — xotiraning eng sekin turi.
T / N
Tezkor hisob
4 KB = ? bayt
Hisobingizni mini-doskada ko‘rsating.
0x11 · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Xotiraning uch toifasini ayting.
02
Nega RAM energiyaga bog‘liq deyiladi?
03
Baytda nechta bit bor? So‘z nima?
04
1 MB da necha bayt bor (darslik qiymati)?
05
Kompyuterga xotira nega kerakligining uchta sababini ayting.
06
Eng tezidan eng sekiniga tartiblang: RAM, registrlar, SSD, kesh.
07
Xotira manzili nima?
08
Kompyuterda RAM juda kam bo‘lsa nima bo‘ladi?
0x12 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Ketishdan oldin qog‘ozga javob yozing.
1
Eng tezdan eng sekingacha tartiblang: birlamchi xotira, ikkilamchi xotira, ichki jarayon xotirasi.
2
1 KB va 1 GB da necha bayt bor (darslik qiymatlari)?
3
Keshda ma’lumot topilmadi. CPU nima qilishi kerak?
Keyingi dars: RAM va ROM — ularning turlari va qayerda ishlatilishi.