⌂Barcha darslar1 / 1 7 · Asosiy xotira · 1-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

7-ma’ruza · Asosiy xotira

2 qismdan 1-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 3-BOB

Xotira

Kompyuter ma’lumotni qanday saqlaydi — hozir va keyin uchun

0

0

1

1

0

2

0

3

1

4

1

5

0

6

1

7

8 bit = 1 bayt = bitta belgi (bu yerda ‘M’ harfi)

RAM moduli: platadagi xotira mikrosxemalari (IC). Manba: darslik, 3.3-rasm

07-MA’RUZA · 2 SOAT · 1/2-QISM

0x01 · ISINISH

Nega telefonda ikki xil xotira hajmi bor?

TELEFON XUSUSIYATLARI (NAMUNA)

8 GB

RAM

128 GB

Xotira (saqlash)

O‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing (2 daqiqa)

1.Nega ikki xil son?

2.Telefon o‘chganda fotosuratlaringizni qaysi biri saqlab qoladi?

3.Batareya tugasa, saqlanmagan qaydga nima bo‘ladi?

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

1

Tasniflash — xotirani ichki jarayon, birlamchi va ikkilamchi xotiraga.

2

Tushuntirish — bit, bayt, so‘z va manzilni hamda KB, MB, GB va TB ni baytga aylantirish.

6

Tushuntirish — xotiraning vazifasini va xotira ierarxiyasini.

7

Bog‘lash — xotira hajmi va tezligini dasturlarning unumdorligiga.

0x03 · KIRISH

Ikki vazifa — demak, ikki xil xotira

CPU

Birlamchi xotira

“xotira” deyiladi

Ikkilamchi xotira

“saqlash qurilmasi” deyiladi

ma’lumot va manzil shinalari

(bevosita murojaat)

I/O kanallari

✕ CPU ikkilamchi xotirani bevosita o‘qiy olmaydi — ma’lumot avval birlamchi xotiraga o‘tadi

Hozir: CPU ayni damda ishlayotgan ma’lumotni saqlaydi (vaqtinchalik).

Keyin: dasturlar va natijalarni doimiy saqlaydi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · IKKI XIL XOTIRA
Saqlangan faylni ochish: saqlash qurilmasi → xotira → protsessor
Saqlash qurilmasidagi ma’lumot avval birlamchi xotiraga o‘tishi kerak.

0x04 · XOTIRANING VAZIFASI

Kompyuterga xotira nega kerak?

Ishlayotgan dasturni saqlaydi

Protsessor faqat asosiy xotiradagi buyruqlarni bajara oladi.

Ishlatilayotgan ma’lumotni saqlaydi

Siz ishlayotgan hujjat, rasm yoki o‘yin bosqichi.

Natijalarni saqlaydi

Hisob-kitoblarning oraliq va yakuniy natijalari.

Protsessorni tez ta’minlaydi

Tez xotira protsessorni kutib qolmasdan band qiladi.

Kompyuterni ishga tushiradi

ROM ishga tushirish dasturini (proshivka) saqlaydi.

Ma’lumotni buferlaydi

Protsessor va I/O qurilmalari orasida harakatlanayotgan ma’lumotni saqlaydi.

0x05 · XOTIRA TOIFALARI

Xotiraning uch toifasi

Xotira

Ikkilamchi xotira

Birlamchi xotira

Ichki jarayon xotirasi

Past

Yuqori

Narx

Sekin

Tez

Tezlik

Yuqori

Past

Hajm

Darslikdagi 3.1-rasm asosida qayta chizilgan

0x06 · XOTIRA TOIFALARI

Har bir toifaga nimalar kiradi?

Ichki jarayon xotirasi

Kesh xotira

Registrlar

CPU ichida yoki yonida. Vaqtinchalik. CPU bevosita murojaat qiladi.

Birlamchi xotira

RAM — energiyaga bog‘liq

ROM — doimiy

Asosiy xotira deb ham ataladi. CPU bevosita murojaat qiladi.

Ikkilamchi xotira

Magnit disklar

Magnit lentalar

Yordamchi xotira deb ham ataladi. Hajmi ancha katta; o‘chirilmaguncha doimiy.

0x07 · TEKSHIRUV 1

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Saralang: qaysi toifa?

Kesh xotira

Magnit lenta

RAM

Registrlar

ROM

Magnit disk

Ichki jarayon

Birlamchi

Ikkilamchi

Taxmin qiling

•Qaysi toifa eng tez?

•Qaysi biri eng ko‘p ma’lumot saqlaydi?

•Qaysilari elektr o‘chgandan keyin ham ma’lumotni saqlaydi?

0x08 · XOTIRA IERARXIYASI

Xotira ierarxiyasi

Registrlar

Protsessor ichida · bir necha bayt · eng tezi

Kesh (L1, L2, L3)

Protsessorda yoki yonida · KB–MB · juda tez

Asosiy xotira (RAM)

Ona platada · GB · tez, energiyaga bog‘liq

Ikkilamchi xotira (SSD, HDD)

Kompyuter ichida · TB · sekinroq, doimiy

Oflayn xotira (lenta, disk, bulut)

Kompyuterdan tashqarida · ulkan · eng sekin, eng arzon

tezroq · kichikroq · qimmatroq

sekinroq · kattaroq · arzonroq

↕

0x09 · XOTIRA IERARXIYASI

Har bir darajadagi tezlik, hajm va narx

DARAJA

Odatiy murojaat vaqti

Odatiy hajm

Har GB narxi

Registrlar

1 ns dan kam

yuzlab bayt

eng yuqori

Kesh

taxminan 1–10 ns

KB dan o‘nlab MB gacha

juda yuqori

RAM

taxminan 50–100 ns

4–64 GB

o‘rtacha

SSD

taxminan 0,1 ms

256 GB – 4 TB

past

HDD

taxminan 5–10 ms

1–20 TB

eng past

Miqyos: agar registrga murojaat 1 soniya bo‘lsa, HDD’dan o‘qish bir necha oy davom etardi.

▶ INTERAKTIV
XOTIRA IERARXIYASI
«Sekin» qanchalik sekin? Ierarxiyani o‘rganing
Darajani bosing: haqiqiy murojaat vaqti va registrga murojaat bir soniya bo‘lsa, shu vaqt.

0x0A · XOTIRA VA UNUMDORLIK

Nega xotira dasturlar unumdorligi uchun muhim

Yetarli RAM

Ko‘proq dastur va oynalar sekinlashmasdan ochiq turadi.

Juda kam RAM

OT diskka almashtiradi (virtual xotira) — hammasi sekinlashadi.

Keshdan topish

Keshda topilgan ma’lumot darhol ishlatiladi; topilmasa, RAMni kutish kerak.

Lokallik

Dasturlar yaqin ma’lumotdan qayta foydalanadi, shuning uchun kesh yaxshi ishlaydi.

Tez saqlash

SSD dasturlarni RAMga HDD’dan ancha tez yuklaydi.

Samarali dastur

Xotirani isrof qiladigan dasturlar (xotira sizishi) butun tizimni sekinlashtiradi.

▶ INTERAKTIV
XOTIRA VA UNUMDORLIK
Ilovalar juda ko‘pmi? RAM to‘lishini kuzating
Ilovalarni birma-bir oching. RAM to‘lganda OT diskka almashtiradi — va kompyuter sekinlashadi.

0x0B · TEKSHIRUV 2

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Xotira detektivi

A

Bularni eng tezidan boshlab tartiblang: RAM, registrlar, SSD, kesh.

B

4 GB RAMli noutbuk 30 ta brauzer oynasi ochiqligida juda sekinlashadi. Nega?

C

Protsessor kerakli ma’lumotni L1 keshda topadi. Bu nima deyiladi?

D

Nega butun xotirani registrlardan qurib bo‘lmaydi?

E

O‘yin SSD’ga ko‘chirilgach ikki barobar tez yuklanadi. Nega?

F

Dastur kompyuter qotib qolguncha tobora ko‘proq xotira ishlatadi. Bu qanday xato?

Kalit so‘zlar

• ierarxiya

• almashtirish / virtual xotira

• keshdan topish (hit)

• har bayt narxi

• tezroq saqlash

• xotira sizishi

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x0C · XOTIRADA IFODALASH

Bit, bayt va so‘z

bit

ikkilik raqam: 0 yoki 1

0

1

0

0

0

0

0

1

bayt = 8 bit → bitta belgini ifodalaydi (bu ‘A’)

bayt

xotiraning manzillanadigan eng kichik birligi

so‘z

baytlar guruhi, odatda 2 yoki 4

bayt

bayt

2 baytli so‘z

bayt

bayt

bayt

bayt

4 baytli so‘z

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · XOTIRADA IFODALASH
Bitlardan baytga, baytdan so‘zga
bit → bayt (8 bit) → so‘z (2 yoki 4 bayt).

0x0D · XOTIRADA IFODALASH

Har bir xotira katagining manzili bor

ma’lumot elementi

0

ma’lumot elementi

1

01000001

2

ma’lumot elementi

3

⋮

ma’lumot elementi

N

xotira kataklari

manzil

CPU:

“2-manzilni o‘qi”

Raqamli shkafchalar kabi

Har bir katak (ma’lumot elementi) noyob raqam — manzil oladi. CPU katakni manzili bo‘yicha topadi, xuddi massivdagi indeks kabi.

Darslikdagi 3.2-rasm asosida qayta chizilgan

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · XOTIRA MANZILLARI
Protsessor 2-manzilni o‘qiydi
Har bir katakning noyob manzili bor.

0x0E · XOTIRA HAJMI

Hajmni o‘lchash: har bir qadam × 1,024

1 KB

Kilobayt

1,024 bayt

× 1,024

1 MB

Megabayt

1,048,576 bayt

× 1,024

1 GB

Gigabayt

1,073,741,824 bayt

× 1,024

1 TB

Terabayt

1,099,511,627,776 bayt

Sinab ko‘ring

2 KB = ? bayt

1 MB = ? KB

½ GB = ? MB

QO‘SHIMCHA ZAMONAVIY IZOH Disk ishlab chiqaruvchilar ko‘pincha 1 KB = 1,000 bayt deb hisoblaydi. 1,024 li varianti ba’zan KiB deb yoziladi. Bu kursda darslikdagi qiymatlardan foydalaning.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · XOTIRA HAJMI
×1024 zinapoyasidan ko‘tarilish
Darslik qiymatlari: har bir birlik oldingisidan 1024 marta katta.
▶ INTERAKTIV
XOTIRA HAJMI
Bit, bayt, KB, MB, GB, TB
Istalgan miqdorni o‘giring, nechta fayl sig‘ishini ko‘ring va × 1 024 qadamlarini mashq qiling.

0x0F · TEKSHIRUV 3

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

To‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi?

1

Bayt — xotiraning manzillanadigan eng kichik birligi.

T / N

2

CPU ikkilamchi xotiradan ma’lumotni bevosita o‘qiy oladi.

T / N

3

So‘z odatda 2 yoki 4 baytdan iborat guruh.

T / N

4

Ichki jarayon xotirasi — xotiraning eng sekin turi.

T / N

Tezkor hisob

4 KB = ? bayt

Hisobingizni mini-doskada ko‘rsating.

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x11 · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

Xotiraning uch toifasini ayting.

02

Nega RAM energiyaga bog‘liq deyiladi?

03

Baytda nechta bit bor? So‘z nima?

04

1 MB da necha bayt bor (darslik qiymati)?

05

Kompyuterga xotira nega kerakligining uchta sababini ayting.

06

Eng tezidan eng sekiniga tartiblang: RAM, registrlar, SSD, kesh.

07

Xotira manzili nima?

08

Kompyuterda RAM juda kam bo‘lsa nima bo‘ladi?

0x12 · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Ketishdan oldin qog‘ozga javob yozing.

1

Eng tezdan eng sekingacha tartiblang: birlamchi xotira, ikkilamchi xotira, ichki jarayon xotirasi.

2

1 KB va 1 GB da necha bayt bor (darslik qiymatlari)?

3

Keshda ma’lumot topilmadi. CPU nima qilishi kerak?

Keyingi dars: RAM va ROM — ularning turlari va qayerda ishlatilishi.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.