ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI
Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili
FAN
Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar
8-ma’ruza · Asosiy xotira
2 qismdan 2-qism · 2 soat
Ma’ruzachi: Ismailov Alisher
Telegram: @Urobotuz
KOMPYUTER ASOSLARI · 3-BOB
Xotira
Kompyuter ma’lumotni qanday saqlaydi — hozir va keyin uchun
0
0
1
1
0
2
0
3
1
4
1
5
0
6
1
7
8 bit = 1 bayt = bitta belgi (bu yerda ‘M’ harfi)
RAM moduli: platadagi xotira mikrosxemalari (IC). Manba: darslik, 3.3-rasm
08-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM
0x02 · O‘QUV MAQSADLARI
Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
3
Taqqoslash — RAM va ROM ni energiyaga bog‘liq va bog‘liq emas so‘zlari bilan.
4
Farqlash — SRAM va DRAM ni hamda har birining turlarini nomlash.
5
Moslash — har bir ROM turini — PROM, EPROM, EEPROM, Flash — qanday o‘chirilishi va qayerda ishlatilishi bilan.
0x10 · TEZKOR XOTIRA (RAM)
RAM: kompyuterning ishchi xotirasi
Bosma platadagi xotira mikrosxemalari (IC) — darslik, 3.3-rasm
Energiyaga bog‘liq
Elektr o‘chganda ma’lumot yo‘qoladi.
O‘qish / yozish
Ma’lumotni ham o‘qiy, ham yoza oladi.
Ixtiyoriy murojaat
Ma’lumotga istalgan tartibda murojaat qilish mumkin — tez.
Joriy ishni saqlaydi
Hozir ishlatilayotgan dasturlar va ma’lumotlar.
Ikkilamchi xotiraga nisbatan
TEZLIK
tezroq (masalan, qattiq disk, disketadan)
HAJM
odatda kichikroq
JOYLASHUVI
kompyuterning ichki xotirasi
0x11 · TEZKOR XOTIRA (RAM)
RAM oilasi
RAM
SRAM
Statik RAM
DRAM
Dinamik RAM
ASRAM
Asinxron SRAM
BSRAM
Paketli (burst) SRAM
PBSRAM
Konveyerli paketli SRAM
SDRAM
Sinxron DRAM
RDRAM
Rambus DRAM
EDODRAM
Kengaytirilgan ma’lumot chiqishli DRAM
FPMDRAM
Tez sahifali rejimli DRAM
Maslahat: har bir nom o‘zi mansub oila bilan tugaydi — …SRAM yoki …DRAM.
Darslikdagi 3.4-rasm asosida qayta chizilgan
0x12 · STATIK RAM
Statik RAM (SRAM)
SRAM katagida ma’lumotning tashkil etilishi — darslik, 3.5-rasm
Bitta bitni saqlash uchun bir nechta tranzistordan foydalanadi.
Elektr yoqilgan ekan, ma’lumotni saqlaydi.
Kataklar qator va ustunlardan iborat to‘r hosil qiladi.
So‘z liniyasi (Wx) butun qatorni tanlaydi.
Bit liniyalari (b1, b2) har bir ustunga boradi.
0x13 · STATIK RAM
SRAM ning uch turi
ASRAM
Asinxron SRAM
•Tizim taktisiz ishlaydi
•3 ta signaldan foydalanadi: mikrosxemani tanlash (CS), yozishga ruxsat (WE), chiqishga ruxsat (OE)
•CS = 0 → xotira yoqilgan
BSRAM
Paketli (burst) SRAM
•Tizim takti bilan ishlaydi — sinxron SRAM deb ham ataladi
•O‘qish/yozish sikllari protsessor bilan sinxron → kamroq kutish
•Yuqori tezlikli ilovalarda ishlatiladi
PBSRAM
Konveyerli paketli SRAM
•Ma’lumotni konveyer orqali ketma-ket yuboriladigan paketlarga bo‘ladi
•Katta hajmdagi ma’lumotni juda yuqori tezlikda qayta ishlaydi
•Eng tez SRAM: shina chastotasi 66 MHz gacha
0x14 · DINAMIK RAM
Dinamik RAM (DRAM)
Bitta DRAM katagi: b1 bit liniyasi, Wx so‘z liniyasi (darslikdagi 3.6-rasm asosida)
Har bir katak = bitta tranzistor + bitta kondensator.
Kondensator asta-sekin razryadlanadi (zaryad oqib ketadi).
Shuning uchun DRAM uzluksiz yangilanib turishi kerak.
Elektr o‘chgach, ma’lumotni juda qisqa vaqt saqlaydi.
O‘xshatish: teshik chelak — kimdir uni doim to‘ldirib turishi kerak, aks holda suv (ma’lumot) oqib ketadi.
0x15 · DINAMIK RAM
DRAM ning to‘rt turi
SDRAM
Sinxron DRAM
Protsessor shinasi takti bilan ishlaydi. Ikkita ichki xotira banki bor. Ma’lumotni uzluksiz saqlaydi → vaqt birligida ko‘proq buyruq.
RDRAM
Rambus DRAM
Rambus Inc. ishlab chiqqan. SDRAM dan tez — 800 MHz gacha. Ommalashmagan: narxi yuqori, mosligi past.
EDODRAM
Extended Data Out DRAM
Bir vaqtda bir nechta bitga murojaat qiladi. Birinchisini olishi bilan keyingi bitga o‘tadi.
FPMDRAM
Tez sahifali rejimli DRAM
Sahifalashdan foydalanadi: ma’lumotni matritsaning qator va ustuni bo‘yicha tanlaydi. 66 MHz li shinalar bilan cheklangan, shuning uchun o‘qish/yozish sekin.
0x16 · TAQQOSLASH
SRAM va DRAM qisqacha
| SRAM (Statik) | DRAM (Dinamik) |
Bitta bitni nima bilan saqlaydi | bir nechta tranzistor | bitta tranzistor + bitta kondensator |
Yangilash | elektr yoqilganda kerak emas | uzluksiz yangilanishi kerak |
Elektr o‘chganda | ma’lumot yo‘qoladi | ma’lumot juda qisqa vaqt saqlanadi |
Turlari | ASRAM, BSRAM, PBSRAM | SDRAM, RDRAM, EDODRAM, FPMDRAM |
Tezlik bo‘yicha | PBSRAM — eng tez SRAM | RDRAM — SDRAM dan tez |
Ikkalasi ham energiyaga bog‘liq RAM: CPU joriy ish uchun foydalanadigan o‘qish/yozish xotirasi.
0x17 · TEKSHIRUV 4
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Men kimman?
A
“Menda bitta tranzistor va bitta kondensator bor, men doim yangilanib turishim kerak.”
Men: ____________
B
“Men tizim taktisiz ishlayman va CS, WE, OE signallaridan foydalanaman.”
Men: ____________
C
“Meni Rambus Inc. ishlab chiqqan, men 800 MHz ga yeta olaman.”
Men: ____________
D
“Men ma’lumotni konveyerda paketlarga bo‘laman. Men eng tez SRAM man.”
Men: ____________
0x18 · DOIMIY XOTIRA (ROM)
ROM: eslab qoladigan xotira
Energiyaga bog‘liq emas
Elektr o‘chganda ham ma’lumotni saqlaydi.
O‘qiladi, o‘zgartirilmaydi
Ma’lumotni oson o‘qish mumkin, lekin o‘zgartirib bo‘lmaydi.
Qayerda ishlatiladi
Kalkulyatorlar, lazer printerlar va shunga o‘xshash qurilmalar.
DARSLIKDA YANA AYTILADI
•ROM ma’lumotga ketma-ket (ixtiyoriy emas) murojaat qilish imkonini beradi.
•ROM RAM dan va magnit disk kabi saqlash qurilmalaridan arzonroq.
QO‘SHIMCHA ZAMONAVIY IZOH Bugungi ROM va flesh mikrosxemalarni istalgan manzildan ham o‘qish mumkin (ixtiyoriy murojaat). Imtihonda darslikdagi ta’rifdan foydalaning.
To‘rt turi: PROM · EPROM · EEPROM · Flash ROM
0x19 · TAQQOSLASH
RAM va ROM
| RAM | ROM |
Elektr o‘chganda | Ma’lumot yo‘qoladi — energiyaga bog‘liq | Ma’lumot saqlanadi — energiyaga bog‘liq emas |
Amallar | O‘qish va yozish | O‘qish; ma’lumotni o‘zgartirib bo‘lmaydi |
Murojaat | Ixtiyoriy — istalgan tartibda | Ketma-ket (darslik bo‘yicha) |
Nimani saqlaydi | Hozir ishlatilayotgan dastur va ma’lumotlar | Doimiy saqlanadigan ma’lumotlar |
Misollar | Kompyuterning asosiy xotirasi | Kalkulyatorlar, lazer printerlar |
Ikkalasi ham birlamchi xotira — CPU ularga bevosita murojaat qila oladi.
0x1A · ROM TURLARI
To‘rt ROM turi: ma’lumot qanday o‘zgartiriladi?
PROM
Dasturlanadigan ROM
Faqat bir marta yoziladi
PROM dasturlagichi (burner) ishlatiladi — “PROM ni kuydirish”. Video o‘yinlar va elektron lug‘atlarda ishlatiladi.
EPROM
O‘chiriladigan PROM
Ultrabinafsha nur bilan o‘chiriladi
Qayta dasturlash mumkin. Suzuvchi zatvorli tranzistorlar elektr o‘chganda ham zaryadni saqlaydi.
EEPROM
Elektr bilan o‘chiriladigan PROM
Elektr zaryadi bilan o‘chiriladi
Bir vaqtda bir baytdan yoziladi yoki o‘chiriladi — shuning uchun sekin ishlaydi.
Flash ROM
EEPROM ning bir turi
Oson o‘chiriladi va qayta dasturlanadi
ROM lar ichida eng tez o‘qiladi. Xotira kartalarida ishlatiladi.
0x1B · FLASH ROM
Flash ROM: cho‘ntagingizdagi xotira
Xotira kartalarida ishlatiladi:
Mobil telefonlar
Raqamli kameralar
iPod lar
Ma’lumot kabel, Bluetooth yoki infraqizil orqali o‘tadi — masalan, telefon → kompyuter kabel orqali.
Suzuvchi zatvorli kataklar
SLC Bir darajali katak: faqat bitta bit saqlaydi
MLC Ko‘p darajali katak: bir baytdan ko‘p saqlaydi (darslik bo‘yicha)
QO‘SHIMCHA ZAMONAVIY IZOH Zamonaviy ta’rifda MLC katagi bir bitdan ko‘p (odatda 2) saqlaydi.
Fleshning ikki turi
NAND flesh
Har bir katak ikki zatvorli MOSFET kabi ishlaydi.
NOR flesh
Tunnel injeksiyasi bilan yozadi; tunnel chiqarish bilan o‘chiradi.
0x1C · TEKSHIRUV 5
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qaysi ROM bu ishga mos?
Kompaniya o‘yin dasturini mikrosxemaga bir marta yozadi. U hech qachon o‘zgarmaydi.
Texnik mikrosxemani ultrabinafsha nur ostida o‘chiradi, so‘ng qayta dasturlaydi.
Mikrosxema elektr zaryadi bilan bir vaqtda bir baytdan o‘chiriladi.
Siz ta’til fotosuratlarini kamera xotira kartasidan kompyuterga ko‘chirasiz.
Tanlang
PROM
EPROM
EEPROM
Flash ROM
0x1D · UMUMIY MANZARA
Butun bob bitta xaritada
Xotira
Ichki jarayon
Birlamchi (asosiy)
Ikkilamchi (yordamchi)
Kesh xotira
Registrlar
Magnit disklar
Magnit lentalar
RAM · energiyaga bog‘liq
ROM · energiyaga bog‘liq emas
SRAM
DRAM
ASRAM
BSRAM
PBSRAM
SDRAM
RDRAM
EDODRAM
FPMDRAM
PROM
EPROM
EEPROM
Flash ROM
NAND · NOR
Tezroq, qimmatroq, kichikroq ← ichki jarayon · birlamchi · ikkilamchi → sekinroq, arzonroq, kattaroq
0x1E · HAYOTDA
Atrofingizdagi qurilmalardagi xotira
DARSLIK
Kalkulyator, lazer printer
→ ROM
DARSLIK
Video o‘yin, elektron lug‘at
→ PROM
DARSLIK
Kamera / telefon xotira kartasi
→ Flash ROM
BUGUN
Telefondagi “8 GB RAM”
→ RAM · birlamchi
BUGUN
USB fleshka, SD karta
→ Flesh xotira
DARSLIK
Kompyuterdagi qattiq disk
→ Magnit disk · ikkilamchi
0x1F · TAKRORLASH
Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?
01
Xotiraning uch toifasini ayting.
02
Nega RAM energiyaga bog‘liq deyiladi?
03
Baytda nechta bit bor? So‘z nima?
04
1 MB da necha bayt bor (darslik qiymati)?
05
DRAM katagi qaysi ikki qismdan iborat? Nega u yangilanishi kerak?
06
Qaysi SRAM turi eng tez?
07
EPROM dan ma’lumot qanday o‘chiriladi? EEPROM dan-chi?
08
Flash ROM ishlatadigan ikkita qurilmani ayting.
0x20 · CHIQISH CHIPTASI
Chiqish chiptasi
Ketishdan oldin qog‘ozga javob yozing.
1
RAM va ROM o‘rtasidagi bitta farqni ayting.
2
Eng tezdan eng sekingacha tartiblang: birlamchi xotira, ikkilamchi xotira, ichki jarayon xotirasi.
3
Kamera xotira kartasi batareya olinganda ham fotosuratlarni saqlaydi. Bu qaysi ROM turi — u energiyaga bog‘liqmi yoki yo‘qmi?
Keyingi dars: saqlash tizimlari — magnit, optik va qattiq jismli.