⌂Barcha darslar1 / 1 8 · Asosiy xotira · 2-qism — interaktiv slaydlar

ANDIJON DAVLAT PEDAGOGIKA INSTITUTI

Ma’ruza materiallari · 2026–2027 o‘quv yili

FAN

Axborot tizimlari va Raqamli Texnologiyalar

8-ma’ruza · Asosiy xotira

2 qismdan 2-qism · 2 soat

Ma’ruzachi: Ismailov Alisher

Telegram: @Urobotuz

KOMPYUTER ASOSLARI · 3-BOB

Xotira

Kompyuter ma’lumotni qanday saqlaydi — hozir va keyin uchun

0

0

1

1

0

2

0

3

1

4

1

5

0

6

1

7

8 bit = 1 bayt = bitta belgi (bu yerda ‘M’ harfi)

RAM moduli: platadagi xotira mikrosxemalari (IC). Manba: darslik, 3.3-rasm

08-MA’RUZA · 2 SOAT · 2/2-QISM

0x02 · O‘QUV MAQSADLARI

Dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

3

Taqqoslash — RAM va ROM ni energiyaga bog‘liq va bog‘liq emas so‘zlari bilan.

4

Farqlash — SRAM va DRAM ni hamda har birining turlarini nomlash.

5

Moslash — har bir ROM turini — PROM, EPROM, EEPROM, Flash — qanday o‘chirilishi va qayerda ishlatilishi bilan.

0x10 · TEZKOR XOTIRA (RAM)

RAM: kompyuterning ishchi xotirasi

Bosma platadagi xotira mikrosxemalari (IC) — darslik, 3.3-rasm

Energiyaga bog‘liq

Elektr o‘chganda ma’lumot yo‘qoladi.

O‘qish / yozish

Ma’lumotni ham o‘qiy, ham yoza oladi.

Ixtiyoriy murojaat

Ma’lumotga istalgan tartibda murojaat qilish mumkin — tez.

Joriy ishni saqlaydi

Hozir ishlatilayotgan dasturlar va ma’lumotlar.

Ikkilamchi xotiraga nisbatan

TEZLIK

tezroq (masalan, qattiq disk, disketadan)

HAJM

odatda kichikroq

JOYLASHUVI

kompyuterning ichki xotirasi

0x11 · TEZKOR XOTIRA (RAM)

RAM oilasi

RAM

SRAM

Statik RAM

DRAM

Dinamik RAM

ASRAM

Asinxron SRAM

BSRAM

Paketli (burst) SRAM

PBSRAM

Konveyerli paketli SRAM

SDRAM

Sinxron DRAM

RDRAM

Rambus DRAM

EDODRAM

Kengaytirilgan ma’lumot chiqishli DRAM

FPMDRAM

Tez sahifali rejimli DRAM

Maslahat: har bir nom o‘zi mansub oila bilan tugaydi — …SRAM yoki …DRAM.

Darslikdagi 3.4-rasm asosida qayta chizilgan

0x12 · STATIK RAM

Statik RAM (SRAM)

SRAM katagida ma’lumotning tashkil etilishi — darslik, 3.5-rasm

Bitta bitni saqlash uchun bir nechta tranzistordan foydalanadi.

Elektr yoqilgan ekan, ma’lumotni saqlaydi.

Kataklar qator va ustunlardan iborat to‘r hosil qiladi.

So‘z liniyasi (Wx) butun qatorni tanlaydi.

Bit liniyalari (b1, b2) har bir ustunga boradi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · STATIK RAM
SRAM: so‘z liniyasi qatorni, bit liniyasi ustunni tanlaydi
Kinoteatrdagi o‘rindiq kabi: qator (so‘z liniyasi) + o‘rin (bit liniyasi).

0x13 · STATIK RAM

SRAM ning uch turi

ASRAM

Asinxron SRAM

•Tizim taktisiz ishlaydi

•3 ta signaldan foydalanadi: mikrosxemani tanlash (CS), yozishga ruxsat (WE), chiqishga ruxsat (OE)

•CS = 0 → xotira yoqilgan

BSRAM

Paketli (burst) SRAM

•Tizim takti bilan ishlaydi — sinxron SRAM deb ham ataladi

•O‘qish/yozish sikllari protsessor bilan sinxron → kamroq kutish

•Yuqori tezlikli ilovalarda ishlatiladi

PBSRAM

Konveyerli paketli SRAM

•Ma’lumotni konveyer orqali ketma-ket yuboriladigan paketlarga bo‘ladi

•Katta hajmdagi ma’lumotni juda yuqori tezlikda qayta ishlaydi

•Eng tez SRAM: shina chastotasi 66 MHz gacha

0x14 · DINAMIK RAM

Dinamik RAM (DRAM)

Bitta DRAM katagi: b1 bit liniyasi, Wx so‘z liniyasi (darslikdagi 3.6-rasm asosida)

Har bir katak = bitta tranzistor + bitta kondensator.

Kondensator asta-sekin razryadlanadi (zaryad oqib ketadi).

Shuning uchun DRAM uzluksiz yangilanib turishi kerak.

Elektr o‘chgach, ma’lumotni juda qisqa vaqt saqlaydi.

O‘xshatish: teshik chelak — kimdir uni doim to‘ldirib turishi kerak, aks holda suv (ma’lumot) oqib ketadi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · DINAMIK RAM
DRAM zaryadi oqadi: yangilang, aks holda yo‘qoladi
Kondensator zaryadi oqadi, shuning uchun DRAM qayta-qayta yangilanadi.

0x15 · DINAMIK RAM

DRAM ning to‘rt turi

SDRAM

Sinxron DRAM

Protsessor shinasi takti bilan ishlaydi. Ikkita ichki xotira banki bor. Ma’lumotni uzluksiz saqlaydi → vaqt birligida ko‘proq buyruq.

RDRAM

Rambus DRAM

Rambus Inc. ishlab chiqqan. SDRAM dan tez — 800 MHz gacha. Ommalashmagan: narxi yuqori, mosligi past.

EDODRAM

Extended Data Out DRAM

Bir vaqtda bir nechta bitga murojaat qiladi. Birinchisini olishi bilan keyingi bitga o‘tadi.

FPMDRAM

Tez sahifali rejimli DRAM

Sahifalashdan foydalanadi: ma’lumotni matritsaning qator va ustuni bo‘yicha tanlaydi. 66 MHz li shinalar bilan cheklangan, shuning uchun o‘qish/yozish sekin.

0x16 · TAQQOSLASH

SRAM va DRAM qisqacha

​

SRAM (Statik)

DRAM (Dinamik)

Bitta bitni nima bilan saqlaydi

bir nechta tranzistor

bitta tranzistor + bitta kondensator

Yangilash

elektr yoqilganda kerak emas

uzluksiz yangilanishi kerak

Elektr o‘chganda

ma’lumot yo‘qoladi

ma’lumot juda qisqa vaqt saqlanadi

Turlari

ASRAM, BSRAM, PBSRAM

SDRAM, RDRAM, EDODRAM, FPMDRAM

Tezlik bo‘yicha

PBSRAM — eng tez SRAM

RDRAM — SDRAM dan tez

Ikkalasi ham energiyaga bog‘liq RAM: CPU joriy ish uchun foydalanadigan o‘qish/yozish xotirasi.

0x17 · TEKSHIRUV 4

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Men kimman?

A

“Menda bitta tranzistor va bitta kondensator bor, men doim yangilanib turishim kerak.”

Men: ____________

B

“Men tizim taktisiz ishlayman va CS, WE, OE signallaridan foydalanaman.”

Men: ____________

C

“Meni Rambus Inc. ishlab chiqqan, men 800 MHz ga yeta olaman.”

Men: ____________

D

“Men ma’lumotni konveyerda paketlarga bo‘laman. Men eng tez SRAM man.”

Men: ____________

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
1-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x18 · DOIMIY XOTIRA (ROM)

ROM: eslab qoladigan xotira

Energiyaga bog‘liq emas

Elektr o‘chganda ham ma’lumotni saqlaydi.

O‘qiladi, o‘zgartirilmaydi

Ma’lumotni oson o‘qish mumkin, lekin o‘zgartirib bo‘lmaydi.

Qayerda ishlatiladi

Kalkulyatorlar, lazer printerlar va shunga o‘xshash qurilmalar.

DARSLIKDA YANA AYTILADI

•ROM ma’lumotga ketma-ket (ixtiyoriy emas) murojaat qilish imkonini beradi.

•ROM RAM dan va magnit disk kabi saqlash qurilmalaridan arzonroq.

QO‘SHIMCHA ZAMONAVIY IZOH Bugungi ROM va flesh mikrosxemalarni istalgan manzildan ham o‘qish mumkin (ixtiyoriy murojaat). Imtihonda darslikdagi ta’rifdan foydalaning.

To‘rt turi: PROM · EPROM · EEPROM · Flash ROM

0x19 · TAQQOSLASH

RAM va ROM

​

RAM

ROM

Elektr o‘chganda

Ma’lumot yo‘qoladi — energiyaga bog‘liq

Ma’lumot saqlanadi — energiyaga bog‘liq emas

Amallar

O‘qish va yozish

O‘qish; ma’lumotni o‘zgartirib bo‘lmaydi

Murojaat

Ixtiyoriy — istalgan tartibda

Ketma-ket (darslik bo‘yicha)

Nimani saqlaydi

Hozir ishlatilayotgan dastur va ma’lumotlar

Doimiy saqlanadigan ma’lumotlar

Misollar

Kompyuterning asosiy xotirasi

Kalkulyatorlar, lazer printerlar

Ikkalasi ham birlamchi xotira — CPU ularga bevosita murojaat qila oladi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · RAM VA ROM
Elektr o‘chdi: RAM va ROM nimani saqlab qoladi?
Energiyaga bog‘liq va bog‘liq emas.
▶ INTERAKTIV
XOTIRA TURLARI
RAM, ROM yoki kesh?

0x1A · ROM TURLARI

To‘rt ROM turi: ma’lumot qanday o‘zgartiriladi?

PROM

Dasturlanadigan ROM

Faqat bir marta yoziladi

PROM dasturlagichi (burner) ishlatiladi — “PROM ni kuydirish”. Video o‘yinlar va elektron lug‘atlarda ishlatiladi.

EPROM

O‘chiriladigan PROM

Ultrabinafsha nur bilan o‘chiriladi

Qayta dasturlash mumkin. Suzuvchi zatvorli tranzistorlar elektr o‘chganda ham zaryadni saqlaydi.

EEPROM

Elektr bilan o‘chiriladigan PROM

Elektr zaryadi bilan o‘chiriladi

Bir vaqtda bir baytdan yoziladi yoki o‘chiriladi — shuning uchun sekin ishlaydi.

Flash ROM

EEPROM ning bir turi

Oson o‘chiriladi va qayta dasturlanadi

ROM lar ichida eng tez o‘qiladi. Xotira kartalarida ishlatiladi.

▶ INTERAKTIV
ANIMATSIYA · ROM TURLARI
ROM ning har bir turi qanday o‘zgartiriladi
PROM · EPROM · EEPROM · Flash ROM.

0x1B · FLASH ROM

Flash ROM: cho‘ntagingizdagi xotira

Xotira kartalarida ishlatiladi:

Mobil telefonlar

Raqamli kameralar

iPod lar

Ma’lumot kabel, Bluetooth yoki infraqizil orqali o‘tadi — masalan, telefon → kompyuter kabel orqali.

Suzuvchi zatvorli kataklar

SLC Bir darajali katak: faqat bitta bit saqlaydi

MLC Ko‘p darajali katak: bir baytdan ko‘p saqlaydi (darslik bo‘yicha)

QO‘SHIMCHA ZAMONAVIY IZOH Zamonaviy ta’rifda MLC katagi bir bitdan ko‘p (odatda 2) saqlaydi.

Fleshning ikki turi

NAND flesh

Har bir katak ikki zatvorli MOSFET kabi ishlaydi.

NOR flesh

Tunnel injeksiyasi bilan yozadi; tunnel chiqarish bilan o‘chiradi.

0x1C · TEKSHIRUV 5

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qaysi ROM bu ishga mos?

Kompaniya o‘yin dasturini mikrosxemaga bir marta yozadi. U hech qachon o‘zgarmaydi.

Texnik mikrosxemani ultrabinafsha nur ostida o‘chiradi, so‘ng qayta dasturlaydi.

Mikrosxema elektr zaryadi bilan bir vaqtda bir baytdan o‘chiriladi.

Siz ta’til fotosuratlarini kamera xotira kartasidan kompyuterga ko‘chirasiz.

Tanlang

PROM

EPROM

EEPROM

Flash ROM

▶ INTERAKTIV
NAZORAT NUQTASI · MUSTAQIL O‘RGANISH
2-nazorat nuqtasi
Har bir savolga javob bering. Birinchi javobingiz hisoblanadi; xato bo‘lsa, ishorani o‘qib, qayta urinib ko‘ring.

0x1D · UMUMIY MANZARA

Butun bob bitta xaritada

Xotira

Ichki jarayon

Birlamchi (asosiy)

Ikkilamchi (yordamchi)

Kesh xotira

Registrlar

Magnit disklar

Magnit lentalar

RAM · energiyaga bog‘liq

ROM · energiyaga bog‘liq emas

SRAM

DRAM

ASRAM

BSRAM

PBSRAM

SDRAM

RDRAM

EDODRAM

FPMDRAM

PROM

EPROM

EEPROM

Flash ROM

NAND · NOR

Tezroq, qimmatroq, kichikroq ← ichki jarayon · birlamchi · ikkilamchi → sekinroq, arzonroq, kattaroq

0x1E · HAYOTDA

Atrofingizdagi qurilmalardagi xotira

DARSLIK

Kalkulyator, lazer printer

→ ROM

DARSLIK

Video o‘yin, elektron lug‘at

→ PROM

DARSLIK

Kamera / telefon xotira kartasi

→ Flash ROM

BUGUN

Telefondagi “8 GB RAM”

→ RAM · birlamchi

BUGUN

USB fleshka, SD karta

→ Flesh xotira

DARSLIK

Kompyuterdagi qattiq disk

→ Magnit disk · ikkilamchi

0x1F · TAKRORLASH

Takrorlash: bularga javob bera olasizmi?

01

Xotiraning uch toifasini ayting.

02

Nega RAM energiyaga bog‘liq deyiladi?

03

Baytda nechta bit bor? So‘z nima?

04

1 MB da necha bayt bor (darslik qiymati)?

05

DRAM katagi qaysi ikki qismdan iborat? Nega u yangilanishi kerak?

06

Qaysi SRAM turi eng tez?

07

EPROM dan ma’lumot qanday o‘chiriladi? EEPROM dan-chi?

08

Flash ROM ishlatadigan ikkita qurilmani ayting.

0x20 · CHIQISH CHIPTASI

Chiqish chiptasi

Ketishdan oldin qog‘ozga javob yozing.

1

RAM va ROM o‘rtasidagi bitta farqni ayting.

2

Eng tezdan eng sekingacha tartiblang: birlamchi xotira, ikkilamchi xotira, ichki jarayon xotirasi.

3

Kamera xotira kartasi batareya olinganda ham fotosuratlarni saqlaydi. Bu qaysi ROM turi — u energiyaga bog‘liqmi yoki yo‘qmi?

Keyingi dars: saqlash tizimlari — magnit, optik va qattiq jismli.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
RTasodifiy talabani tanlash
TJamoalar va ballar
LJonli dars: savollar talabalar telefonida
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.