⌂Barcha darslar1 / 1 1 · Kompyuterni tushunish — interaktiv slaydlar

1

BIRINCHI BOB

Kompyuter asoslari

Kompyuterni tushunish

Kompyuter nima · u qanday rivojlangan · u qanday tasniflanadi

Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish

Besh avlod

Tasniflash

Qo‘llanilishi

1-bob · Kompyuterni tushunish

1 / 54

1-bob · Kompyuterni tushunish

2 / 54

ISINISH

Smartfoningizni

kompyuter deyish mumkinmi?

Hozircha javob bermang. Avval kompyuter nima qilishi kerakligini aniqlang.

1

U foydalanuvchidan

ma’lumot qabul qiladimi?

2

Kiritilgan ma’lumotni

buyruqlar bilan qayta ishlaydimi?

3

U foydali axborot

qaytaradimi?

1-bob · Kompyuterni tushunish

3 / 54

O‘QUV MAQSADLARI

Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…

1

Tushuntirish — raqamli asrda kompyuter savodxonligi o‘qish, ish va kundalik hayot uchun nega muhimligini.

2

Tavsiflash — bu kurs qanday tuzilgani, qanday baholanishingiz va sizdan nima kutilishini.

3

Ta’riflash — kompyuter nima ekanini va kiritish → qayta ishlash → chiqarish siklini o‘z so‘zlaringiz bilan tushuntirish.

4

Aniqlash — kompyuterning asosiy komponentlarini va har birining vazifasini.

5

Sanab berish — zamonaviy raqamli kompyuterning oltita xususiyati va uchta cheklovini.

6

Tartiblash — asosiy qo‘lda ishlatiladigan va avtomatik hisoblash qurilmalarini paydo bo‘lish tartibida.

7

Taqqoslash — kompyuterlarning besh avlodini texnologiya, o‘lcham, tezlik va dasturlash bo‘yicha.

8

Tasniflash — istalgan kompyuterni ishlash prinsipi, qo‘llanilishi hamda o‘lchami va imkoniyati bo‘yicha.

1-bob · Kompyuterni tushunish

4 / 54

01

Kurs sharhi va talablar

Kompyuter savodxonligi nega muhim · 16 haftalik kurs · qanday o‘qiysiz va baholanasiz

Kompyuter savodxonligi

Kurs xaritasi

Baholash

Talablar

1-bob · Kompyuterni tushunish

5 / 54

KOMPYUTER SAVODXONLIGI

Raqamli asrda kompyuter savodxonligi nega muhim

1

O‘qish

Onlayn kurslar, elektron kutubxonalar, o‘quv platformalari (Moodle) va izlanishlar raqamli ko‘nikmalarni talab qiladi.

2

Ish

O‘qituvchi, shifokor, muhandis va fermerlar ham kompyuterdan foydalanadi; ish beruvchilar bu ko‘nikmalarni kutadi.

3

Davlat xizmatlari

my.gov.uz, elektron soliq va onlayn arizalar vaqtni tejaydi — agar ulardan foydalana olsangiz.

4

Muloqot

E-mail, messenjerlar va video qo‘ng‘iroqlar sizni o‘qituvchi, hamkasb va oila bilan bog‘laydi.

5

Onlayn xavfsizlik

Firibgarlik va fishingni taniy olish; parol va shaxsiy ma’lumotlaringizni himoya qilish.

6

Umrbod o‘qish

Texnologiya tez o‘zgaradi; savodli foydalanuvchi yangi vositalarni mustaqil o‘rgana oladi.

Kompyuter savodxonligi — kompyuter va texnologiyalardan samarali, xavfsiz va mas’uliyat bilan foydalanish uchun bilim va ko‘nikmalar.

▶ INTERAKTIV
KOMPYUTER SAVODXONLIGI
Bugun kompyuter savodxonligingiz qanday?
O‘zingizni 1 (hali emas) dan 5 (ishonchli) gacha baholang. Kurs oxirida yana bajaring!

1-bob · Kompyuterni tushunish

6 / 54

KURS TUZILISHI

Kurs xaritasi: o‘n olti hafta

1

Kurs sharhi va talablar

2

Kompyuter texnologiyasini tushunish

3

Kiritish va chiqarish qurilmalari

4

Asosiy xotira

5

Ma’lumotlarni saqlash

6

OT funksiyalari va fayllarni boshqarish

7

Amaliy dasturlar va SDLC

8

Oraliq nazorat

9

Ma’lumotlar xavfsizligi

10

Internet va WWW

11

Aloqa vositalari va usullari

12

Hisoblashning jamiyatga ta’siri

13

Raqamli dunyoda zamon bilan hamqadamlik

14

Takrorlash va kelajakdagi qo‘llanilish

15

Takrorlash darslari

16

Yakuniy nazorat

1-bob · Kompyuterni tushunish

7 / 54

KURS QANDAY O‘TADI

Qanday o‘qiysiz va qanday baholanasiz

Har bir darsda

1

Slaydlar ingliz va o‘zbek tillarida — mavzuning asosiy g‘oyalari.

2

Tushunishni tekshirish — dars davomida qisqa savollar.

3

Interaktiv mashg‘ulotlar — moslashtirish, tartiblash, saralash va test sahifalari.

4

Chiqish chiptasi — har dars oxirida uchta savol.

Qanday baholanasiz

1

Joriy nazorat: har hafta mashg‘ulotlar, testlar va faollik.

2

Oraliq nazorat: 8-hafta, 1–7-mavzular.

3

Takrorlash: 14–15-haftalar, sinov yakuniy nazorati bilan.

4

Yakuniy nazorat: 16-hafta, butun kurs.

1-bob · Kompyuterni tushunish

8 / 54

TALABLAR

Bir-birimizdan nimalarni kutamiz

Sizdan

1

Vaqtida keling va imkoningiz bo‘lsa, quvvatlangan telefon yoki noutbuk olib keling.

2

Mashq qiling har darsdan keyin mashg‘ulotlar bilan.

3

Savol bering — ahmoqona savol bo‘lmaydi.

4

Halol bo‘ling — ishingizni o‘zingiz bajaring; manba yoki SI ishlatsangiz, ayting.

O‘qituvchidan

1

Aniq maqsadlar har bir dars boshida.

2

Materiallar ingliz va o‘zbek tillarida, darsdan keyin ulashiladi.

3

Fikr-mulohaza mashg‘ulot va imtihonlaringiz bo‘yicha.

4

Yordam maslahat soatlarida va onlayn.

1-bob · Kompyuterni tushunish

9 / 54

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

O‘ylang – Juftlikda – Ulashing · 3 daqiqa

SIZGA kompyuter savodxonligi nega kerak?

1

Shu hafta bajargan, kompyuter ko‘nikmasini talab qilgan ikkita ishni ayting.

Savol 1

2

Oraliq nazorat qaysi haftada va u qaysi mavzularni qamrab oladi?

Savol 2

3

Sizdan va o‘qituvchidan kutiladigan bittadan narsani ayting.

Savol 3

Javoblar: 1 — m-n, onlayn ro‘yxatdan o‘tish, Telegram, e-mail, ma’lumot qidirish, onlayn bank. 2 — 8-hafta, 1–7-mavzular. 3 — m-n, mashq qilish va savol berish; aniq maqsadlar va fikr-mulohaza.

1-bob · Kompyuterni tushunish

10 / 54

02

Kompyuter nima?

Ta’rif · kiritish–qayta ishlash–chiqarish sikli · komponentlar · xususiyatlar va cheklovlar

Ta’rif va kirish shakllari

Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish

Asosiy komponentlar

Kuchli va zaif tomonlar

KIRISH

Kompyuter — elektron mashina

1-bob · Kompyuterni tushunish

11 / 54

U foydalanuvchidan ma’lumot qabul qiladi, uni qayta ishlaydi va natijani foydali axborot ko‘rinishida chiqaradi.

Kompyuter kiruvchi ma’lumotni uch xil shaklda qabul qiladi

Ma’lumotlar

Foydali axborot hosil qilish uchun qayta ishlanishi kerak bo‘lgan xom ma’lumotlar.

Dasturlar

Kompyuter ketma-ket yoki ketma-ket bo‘lmagan tartibda bajara oladigan buyruqlar to‘plami.

Foydalanuvchi javobi

Foydalanuvchining kompyuter bergan savolga javoban kiritgan ma’lumoti.

Asosiy vazifasi qayta ishlash bo‘lgani uchun kompyuter ma’lumotlarni qayta ishlash qurilmasi, ma’lumotlar protsessori yoki ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi deb ham ataladi.

HISOBLASH TUSHUNCHALARI

Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish

1-bob · Kompyuterni tushunish

12 / 54

1.12-rasm Kompyuterning kiritish–qayta ishlash–chiqarish sikli

Kompyuter bajaradigan to‘rt vazifa

1

Xom ma’lumotni qabul qilish

Ma’lumot sichqoncha yoki klaviatura kabi kiritish qurilmasi orqali kiradi.

2

Ma’lumotni qayta ishlash

CPU ma’lumotni dastur deb ataladigan buyruqlar yordamida qayta ishlaydi.

3

Ma’lumotni saqlash

Natijalar keyinroq foydalanish uchun asosiy xotirada yoki qattiq disk, magnit diskda saqlanadi.

4

Natijani chiqarish

Foydali axborot foydalanuvchiga monitor yoki printer orqali yetib boradi.

▶ INTERAKTIV
KIRITISH → QAYTA ISHLASH → CHIQARISH
Kiritish, qayta ishlash, saqlash yoki chiqarish?

ASOSIY KOMPONENTLAR

Yagona yaxlit tizim sifatida ishlaydigan qurilmalar

1-bob · Kompyuterni tushunish

13 / 54

1.1-rasm Kompyuter komponentlari

CPU

Protsessor

Buyruqlarni boshqaradi va bajaradi. Eng muhim komponent — kompyuterning “miyasi”.

Monitor

Chiqarish

Kompyuterdan video signallarni qabul qilib, axborotni ko‘rinadigan shaklda aks ettiradigan ekran.

Klaviatura va sichqoncha

Kiritish

Kompyuter foydalanuvchidan ma’lumot qabul qilish uchun foydalanadigan qurilmalar.

1-bob · Kompyuterni tushunish

14 / 54

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

O‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

Isinish savoliga qayting: smartfoningiz kompyutermi?

1

O‘YLANG

Mustaqil ravishda bugun telefoningizda qilgan bitta ishingizning kiritish, qayta ishlash va chiqarish qismlarini yozing.

1 daqiqa

2

JUFTLIKDA

Yoningizdagi sherigingiz bilan solishtiring. Smartfonda CPU qayerda? Monitor-chi?

1 daqiqa

3

BO‘LISHING

Bitta juftlik javob beradi: telefon kompyuterning to‘liq ta’rifiga mos keladimi? Asoslang.

1 daqiqa

Kutilgan javob: ha. U ma’lumot qabul qiladi (teginish, ovoz), uni saqlangan dasturlar bilan qayta ishlaydi, ma’lumotni saqlaydi va natijani ekranga chiqaradi — 1.12-rasmdagi mashina bilan bir xil to‘rt vazifa.

XUSUSIYATLAR

Kompyuterlarni ommalashtirgan oltita imkoniyat

1-bob · Kompyuterni tushunish

15 / 54

1

Tezlik

Katta va murakkab masalalarni bir necha soniyada yechadigan tezkor elektron qurilma. Apparat konfiguratsiyasiga bog‘liq.

2

Saqlash hajmi

Juda katta hajmdagi ma’lumotlarni turli formatlarda asosiy va ikkilamchi xotirada saqlaydi.

3

Aniqlik

Hisoblashlarni yuqori aniqlikda bajaradi; bu apparat qismiga va berilgan buyruqlarga bog‘liq.

4

Ishonchlilik

Natijalarni xatosiz beradi. Aksariyat xatolar foydalanuvchi yo‘l qo‘ygan inson xatolaridir.

5

Ko‘p qirralilik

Ko‘plab turli vazifalarni bajaradi va turli maqsadlarda ishlatilishi mumkin.

6

Tirishqoqlik

Hisoblashlarni istalgancha marta bir xil aniqlikda takrorlaydi. Charchash, holdan toyish yoki diqqatni yo‘qotish yo‘q.

CHEKLOVLAR

Kompyuter qila olmaydigan uch narsa

1-bob · Kompyuterni tushunish

16 / 54

“Axlat kiritilsa, axlat chiqadi” (GIGO)

Har qanday noto‘g‘ri buyruq, xato mantiq yoki noto‘g‘ri ma’lumot xato natijaga olib keladi.

!

U faqat aytilganini bajaradi

Kompyuter faqat buyurilgan ishni bajara oladi. Noto‘g‘ri buyruqlar noto‘g‘ri natija beradi.

!

Unda sog‘lom fikr yo‘q

Kompyuter — “aqlsiz mashina”. U qiladigan hamma narsa — to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri inson buyruqlari natijasi.

!

U sifatni baholay olmaydi

U matematik yoki mantiqiy tenglamalar asosida qaror qila oladi, ammo sifatni baholash kerak bo‘lsa — yo‘q.

1-bob · Kompyuterni tushunish

17 / 54

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri · qo‘l ko‘taring

To‘g‘rimi, noto‘g‘rimi? Javob ochilguncha qaror qiling.

1

Kompyuter aniq noto‘g‘ri buyruqni sog‘lom fikr yordamida tuzata oladi.

1-fikr

2

Tirishqoqlik — kompyuter bir xil hisoblashni ko‘p marta bir xil aniqlikda takrorlay olishidir.

2-fikr

3

Kompyuter chiqargan xatolarning aksariyati aslida inson xatolaridir.

3-fikr

Javoblar: 1 — NOTO‘G‘RI, kompyuter “aqlsiz mashina”, unda sog‘lom fikr yo‘q. 2 — TO‘G‘RI. 3 — TO‘G‘RI, shuning uchun kompyuterlar ishonchli deb ta’riflanadi.

1-bob · Kompyuterni tushunish

18 / 54

03

Kompyuterlarning rivojlanishi

Barmoqlarda sanashdan birinchi tijoriy kompyutergacha

Qurilmalardan oldin

Qo‘lda ishlatiladigan qurilmalar

Avtomatik qurilmalar

Vaqt jadvali

HISOBLASH QURILMALARIDAN OLDIN

Odamlar qo‘l ostidagi narsalar bilan sanashgan

1-bob · Kompyuterni tushunish

19 / 54

1

Barmoqlar

Oddiy qo‘shish va ayirish — bolalar hozir ham shunday sanashni o‘rganadi.

2

Toshlar

Toshlar sonlarni ifodalagan; qo‘shish yoki ayirish uchun ular surilgan.

3

Kertikli tayoq

Miqdorni qayd etish uchun yog‘ochga o‘yilgan belgilar.

4

Tugunli arqon

Sonlarni ifodalash uchun arqon bo‘ylab bog‘langan tugunlar.

Bu vositalarning barchasi bitta maqsadga xizmat qilgan: sonlarni ifodalash.

Bu usullar unchalik tez ham, aniq ham emas edi. Aynan shu kompyuterning ixtiro qilinishiga olib keldi: u aniq natijalarni juda tez olish uchun yaratilgan. Dastlabki qurilmalar qo‘lda boshqarilgan, keyingilari esa to‘liq avtomatlashtirilgan.

QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI

Qum taxtasi va abak

1-bob · Kompyuterni tushunish

20 / 54

Qum taxtasi

Toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan; har bir ariqchada ko‘pi bilan 10 ta tosh bo‘ladi. Qo‘shish uchun o‘ngdagi ariqchaga yana bitta tosh qo‘yiladi. U to‘lganda ariqcha bo‘shatiladi va chapdagi ariqchaga bitta tosh qo‘shiladi.

1.2-rasm Qum taxtasi

Abak

Qum ramka yog‘och ramkaga, ariqchalar simlarga, toshlar esa munchoqlarga aylandi. Sanoq ramkasi deb ham ataladi; taxminan 5000 yil oldin Kichik Osiyoda keng tarqalgan va bugun ham dunyoning ko‘p joylarida ishlatiladi.

1.3-rasm Abak

QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI · 1614

Napier tayoqchalari — ko‘paytirish uchun yaratilgan

1-bob · Kompyuterni tushunish

21 / 54

John Napier, 1614

Sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish uchun maxsus ishlab chiqilgan.

1

Chap cheti 9 ta katakka bo‘lingan, ularda 1 dan 9 gacha sonlar yozilgan taxta.

2

Fil suyagi bo‘laklaridan yasalgan 10 ta tayoqcha.

3

Ikki sondan biri bir xonali bo‘lsa, ko‘paytirish ancha tezlashadi.

Darslikdagi namuna: 5437 × 6 = 32622

5 – 4 – 3 – 7 tayoqchalarining 6-qatorini o‘qing, so‘ng diagonallar bo‘ylab o‘ngdan qo‘shing.

5

3 / 0

4

2 / 4

3

1 / 8

7

4 / 2

tayoqcha

6-qator

• 7-tayoqchaning eng o‘ngdagi raqami → 2

• 8 + 4 = 12 → 2 yoziladi, 1 o‘tkaziladi

• 1 + 4 + o‘tkazilgan 1 → 6

• 2 + 0 → 2 so‘ng 3

Javob: 3 2 6 2 2

QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI

Avtomatlashtirishdan oldingi yana uchta qurilma

1-bob · Kompyuterni tushunish

22 / 54

1

Logarifmik chizg‘ich

Edmund Gunter · 1620

Bir-birining ustida suriladigan ikki to‘plam darajalangan shkala. Nafaqat ko‘paytirish va bo‘lish, balki logarifm, trigonometriya va ildiz kabi ilmiy funksiyalar uchun ham yaratilgan.

2

Paskalina

Blaise Pascal · 1642

Raqamli g‘ildirakli kalkulyator deb ham ataladi. Unda qo‘lda aylantiriladigan tishli g‘ildiraklar to‘plami bo‘lgan; u 999,999.999 gacha sonlar bilan ishlashga mo‘ljallangan.

3

Bosqichli hisoblagich

Gottfried Wilhelm von Leibniz · 1642-yildan keyin

Paskalinaning takomillashgan ko‘rinishi. U sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish hamda kvadrat ildiz hisoblashni bajara olgan.

1-bob · Kompyuterni tushunish

23 / 54

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Qurilmani aniqlang · ovoz chiqarib ayting

Men qaysi qo‘lda hisoblash qurilmasini ta’riflayapman?

1

Unda toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan, har bir ariqchada ko‘pi bilan o‘ntadan.

1-ishora

2

Uning chap cheti 1 dan 9 gacha sonlar yozilgan 9 ta katakka bo‘lingan va unda fil suyagidan 10 ta tayoqcha ishlatiladi.

2-ishora

3

Tishli g‘ildirakli, 999,999.999 gacha sonlar bilan ishlay oladigan raqamli g‘ildirakli kalkulyator.

3-ishora

Javoblar: 1 — qum taxtasi. 2 — Napier tayoqchalari (John Napier, 1614). 3 — Paskalina (Blaise Pascal, 1642). Qo‘shimcha savol: qaysi qurilma kvadrat ildizni ham topa olgan? (Bosqichli hisoblagich.)

AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI

Charles Babbage — zamonaviy kompyuterning otasi

1-bob · Kompyuterni tushunish

24 / 54

Kembrij universitetining matematika professori. 1812-yilda u polinomial, logarifmik va trigonometrik funksiyalar jadvalini tuzish uchun zarur takroriy qadamlar ketma-ketligini avtomatlashtirishga qaror qildi.

1822

Differensial mashina

Avtomatik mexanik hisoblash mashinasining ishlaydigan modeli. 1823-yilda Babbage jadval natijalarini chop etish imkoniyatini qo‘shib, uni yanada avtomatlashtirdi.

1833

Analitik mashina

Birinchi to‘liq avtomatik, umumiy maqsadli, dasturlanadigan raqamli kompyuter — zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma. Ikkita yigirma xonali sonni ko‘paytirishga qariyb 3 daqiqa ketgan.

Kiritish bloki

Chiqarish bloki

Saqlash bloki

Protsessor

Boshqaruv bloki

AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI

MARK I va Colossus

1-bob · Kompyuterni tushunish

25 / 54

1937 – 1944

MARK I

Howard Aiken, amerikalik matematik

1937-yilda loyihalangan va 1944-yilda yakunlangan. Ikkita yigirma xonali sonni atigi 6 soniyada ko‘paytirgan — analitik mashinadan ancha tez.

Natijalarni har 5 soniyada bittadan chop etgan

Shovqinli va katta o‘lchamli

1944

Colossus

Alan Mathison, britaniyalik matematik

Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter. Amallarni bajarish uchun elektron lampa texnologiyasidan foydalangan.

Maxsus maqsadli elektron qurilma

Faqat ayrim aniq vazifalarni bajarish uchun yaratilgan

AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI

ENIAC va EDVAC

1-bob · Kompyuterni tushunish

26 / 54

1946 · ENIAC

Elektron raqamli integrator va kalkulyator — Pensilvaniya universitetining Mur muhandislik maktabida John Eckert, John Mauchly va jamoasi yaratgan umumiy maqsadli elektron raqamli kompyuter. Elektron lampalarda ishlagan, MARK I dan 1000 marta tez bo‘lgan va o‘nlik sanoq tizimidan foydalangan.

17,468

elektron lampa

1,500

rele

70,000

rezistor

7,200

kristall diod

10,000

kondensator

ENIAC ichida — shu qismlardan yig‘ilgan ulkan mashina

1949 · EDVAC

Electronic Discrete Variable Automatic Computer — uni ham John Eckert va John Mauchly ixtiro qilgan; ENIACning vorisi hisoblanadi.

Ikkilik sanoq tizimi

Qiymatlarni o‘nlik emas, ikkilik ko‘rinishda ifodalagan va qayta ishlagan.

Xotirada saqlanadigan dastur prinsipi

Shu prinsipda ishlagan birinchi kompyuter: dastur ham, ma’lumot ham xotirada ikkilik sonlar qatori sifatida saqlanadi — ularni farqlab bo‘lmaydi.

AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI

EDSAC va UNIVAC

1-bob · Kompyuterni tushunish

27 / 54

1949 · EDSAC

Electronic Delay Storage Automatic Calculator — Kembrij universiteti Matematika laboratoriyasida Maurice Wilkes va uning jamoasi yaratgan dastlabki britaniya kompyuteri.

Mantiqiy sxemalar

Elektron lampa texnologiyasi

Xotira

Simobli kechiktirish liniyalari

Kiritish / chiqarish

Perfokarta va teleprinter

Tezlik

Soniyasiga atigi 650 ta buyruq — tez hisoblanmagan

1951 · UNIVAC

Universal Automatic Computer — Eckert-Mauchly Computer Corporation yaratgan birinchi tijoriy kompyuter.

Asosiy mantiqiy sxemalari uchun 5200 ta elektron lampa ishlatilgan katta kompyuter

Ma’lumotlar va dasturlar xotirasi simobli kechiktirish liniyalaridan qurilgan

Sonlarni ham, harflarni ham samarali qayta ishlagan

O‘ziga xos jihati: kiritish/chiqarish va qayta ishlash alohida jarayonlarda bajarilgan

XULOSA

Dastlabki avtomatik kompyuterlar qisqacha

1-bob · Kompyuterni tushunish

28 / 54

Mashina

Yil

Yaratuvchi

Nimasi bilan muhim

Differensial mashina

1822

Charles Babbage

Avtomatik mexanik hisoblash mashinasining birinchi ishlaydigan modeli

Analitik mashina

1833

Charles Babbage

Zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma

MARK I

1944

Howard Aiken

Ikkita 20 xonali sonni 6 soniyada ko‘paytirgan

Colossus

1944

Alan Mathison

Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter (maxsus maqsadli)

ENIAC

1946

Eckert va Mauchly

Umumiy maqsadli elektron raqamli kompyuter; o‘nlik sanoq tizimi

EDVAC

1949

Eckert va Mauchly

Xotirada saqlanadigan dastur prinsipida ishlagan birinchi kompyuter; ikkilik tizim

EDSAC

1949

Maurice Wilkes

Simobli kechiktirish liniyali britaniya kompyuteri; soniyasiga 650 buyruq

UNIVAC

1951

Eckert-Mauchly Corp.

Birinchi tijoriy kompyuter; kiritish/chiqarishni qayta ishlashdan ajratgan

1-bob · Kompyuterni tushunish

29 / 54

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Mashinani nomlang · javoblaringizni yozib qo‘ying

Qaysi dastlabki kompyuter ta’riflanmoqda?

1

Zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma.

1-ishora

2

Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter — lekin faqat maxsus maqsadli.

2-ishora

3

Xotirada saqlanadigan dastur prinsipida ishlagan birinchi kompyuter.

3-ishora

4

1951-yilda sotilgan birinchi tijoriy kompyuter.

4-ishora

Javoblar: 1 — analitik mashina. 2 — Colossus. 3 — EDVAC. 4 — UNIVAC.

RIVOJLANISH VAQT JADVALI

Qumdagi toshlardan birinchi tijoriy kompyutergacha

1-bob · Kompyuterni tushunish

30 / 54

QO‘LDA ISHLATILADIGAN QURILMALAR

qadimda

Qum

taxtasi

~5000 yil

Abak

1614

Napier

tayoqchalari

1620

Logarifmik

chizg‘ich

1642

Paskalina

1642-yildan keyin

Bosqichli

hisoblagich

AVTOMATIK QURILMALAR

1822

Differensial

mashina

1833

Analitik

mashina

1944

MARK I

1944

Colossus

1946

ENIAC

1949

EDVAC

va EDSAC

1951

UNIVAC

Qo‘lda ishlatiladigan qurilmalar qo‘l bilan boshqarilgan; avtomatik qurilmalar esa saqlangan qadamlar ketma-ketligini o‘zi bajargan.

▶ INTERAKTIV
KOMPYUTERLAR EVOLYUTSIYASI
Hisoblash tarixi bo‘ylab sayohat

1-bob · Kompyuterni tushunish

31 / 54

04

Kompyuterlarning besh avlodi

Har bir avlod — takomillashish bosqichi: kichikroq, arzonroq, tezroq, ishonchliroq va samaraliroq

Elektron lampalar

Tranzistorlar

Integral sxemalar

Mikroprotsessor · ULSI

BIRINCHI AVLOD · 1940 – 1956

Elektron lampalar va mashina tili

1-bob · Kompyuterni tushunish

32 / 54

1.5-rasm Elektron lampa

Elektron lampalar

Hisoblash bilan birga saqlash va boshqarish uchun ham ishlatilgan. Termoelektron lampali mashinalar deb ham ataladi.

QANDAY ISHLAYDI

Ichida tolalari bor shisha naycha; qizdirilgan tolalar signallarni kuchaytiradigan va susaytiradigan elektronlar hosil qiladi.

KIRITISH / CHIQARISH

Kiritish uchun perfokarta, chiqarish uchun bosma nusxa.

AFZALLIKLARI

•O‘z davrining eng tez hisoblash qurilmalari

•Murakkab matematik masalalarni samarali yecha olgan

CHEKLOVLAR

•Faqat mashina tili — dasturlash qiyin

•Juda katta, og‘ir va o‘rnatish qiyin

•Juda ko‘p issiqlik chiqargan; bir vazifali

Misollar: ENIAC, EDVAC, EDSAC va UNIVAC

IKKINCHI AVLOD · 1956 – 1963

Tranzistorlar va assembler tili

1-bob · Kompyuterni tushunish

33 / 54

1.6-rasm Tranzistor

Tranzistorlar

1947-yilda Shockley, Brattain va Bardeen ixtiro qilgan; buning uchun ular Nobel mukofotini olgan.

UCHTA ULANISH

Baza — signal uchun kirish yo‘li. Kollektor — kuchaytirilgan signalni yig‘adi. Emitter — chiqish yo‘li.

YANA YANGILIKLAR

Printerlar, ikkilamchi xotira va operatsion tizim texnologiyasi. Kiritish/chiqarish hamon perfokarta va bosma nusxa.

AFZALLIKLARI

•Kichikroq, tezroq, arzonroq, kamroq issiqlik

•Assembler tilida dasturlash oson

•Yengil va oson ko‘chiriladigan

•Juda kam quvvat talab qilgan

CHEKLOVLAR

•Kiritish/chiqarish vositalari deyarli o‘zgarmagan

•Konditsionerli xona talab qilgan

•Juda qimmat — uy uchun qo‘l yetmas

•Faqat maxsus maqsadli

Misollar: PDP-8, IBM 1401 va IBM 7090

UCHINCHI AVLOD · 1964 – 1975

Integral sxemalar va yuqori darajali tillar

1-bob · Kompyuterni tushunish

34 / 54

Integral sxemalar (IC)

Tranzistorlar, rezistorlar, kondensatorlar va boshqa komponentlarni bitta kichik kremniy chipga birlashtiruvchi sxemalar. Mikroelektronika texnologiyasi deb ham ataladi. Birinchi IC ni 1958-yilda Jack Kilby va Robert Noyce yaratgan.

Nega IC oldingilaridan ustun

Elektron lampa

Tranzistor

Integral sxema

Nisbiy o‘lcham, narx va talab qilinadigan quvvat

Tezlik

Shu paytgacha eng tez — hisoblash vaqti nanosoniyalarda o‘lchangan

Dasturlash

Yuqori darajali tillar: mashina tafsilotlariga bog‘liq emas, shuning uchun bir kompyuterda yozilgan dastur boshqasida ham ishlaydi

Maqsadi

Biznes va ilmiy vazifalarni bajara olgan — umumiy maqsadli kompyuterlar

Hali ham muammo

Xotira hajmi juda kichikligicha qoldi, narxi juda yuqori edi va hamon konditsionerli xonalar talab qilinardi

Misollar: NCR 395, B6500, IBM 370, PDP 11, CDC 7600

TO‘RTINCHI AVLOD · 1975 – 1989

Mikroprotsessor paydo bo‘ladi

1-bob · Kompyuterni tushunish

35 / 54

1.8-rasm Intel P4004 mikroprotsessor chipi, 1971

LSI, VLSI va mikroprotsessor

LSI bitta kremniy chipga minglab tranzistor joylagan; VLSI esa yuz minglab. Asosiy sxemalar uchun hamon IC ishlatilgan.

MIKROPROTSESSOR NIMA

U kompyuterning CPU, xotira va kiritish/chiqarish boshqaruvini bitta chipga joylaydi.

SHU DAVRDA YANA

Shaxsiy kompyuterlar (PC), grafik interfeyslar (GUI), yangi operatsion tizimlar, statik va dinamik RAM, lokal tarmoqlar.

AFZALLIKLARI

•Juda kuchli; katta va tez xotira

•GUI tufayli foydalanish qulay

•Dasturlarni ko‘chirish oson; juda ko‘p qirrali

•Juda ishonchli, juda kam quvvat talab qiladi

CHEKLOVLAR

•LSI va VLSI chiplarini platalarga kavsharlash murakkab texnologiyani talab qilgan

•Hamon butunlay dasturchi bergan buyruqlarga bog‘liq

Misollar: IBM PC, IBM PC/AT, Apple va CRAY-1. Keyingi mikroprotsessorlar: Intel 386, Intel 486, Pentium

BESHINCHI AVLOD · ZAMONAVIY RAQAMLI KOMPYUTERLAR

ULSI — bitta chipda o‘n million komponent

1-bob · Kompyuterni tushunish

36 / 54

O‘ta yuqori darajadagi integratsiya (ULSI)

Bitta kichik chipda qariyb o‘n million elektron komponent tayyorlash imkonini beradi; bu mikroprotsessorlarning quvvati va tezligini hamda birlamchi va ikkilamchi xotira hajmini oshiradi.

Ko‘chma kompyuterlar

Noutbuk, cho‘ntak kompyuteri, PDA

Parallel protsessorlar

Bir nechta buyruq bir vaqtda bajariladi

Serverlar

Ko‘p foydalanuvchiga xizmat qiluvchi markaziy kompyuterlar

Optik disklar

Yangi saqlash texnologiyasi

Internet

Va uning turli xizmatlari

AFZALLIKLARI

•Hozirgacha eng tez va eng kuchli kompyuterlar

•Ko‘plab dasturlarni bir vaqtda juda yuqori tezlikda ishlatadi

•Shunchalik kichikki, ba’zilaridan safarda ham foydalanish mumkin

•Aloqa va resurslarni birgalikda ishlatishda ko‘p qirrali

ASOSIY KAMCHILIGI

Ularda turli amallarni bajarishda yo‘l ko‘rsatadigan intellektual dastur yo‘q. Sun’iy intellekt va ekspert tizimlar shu sohadagi davom etayotgan izlanishlar natijasidir.

TAQQOSLASH

Besh avlod yonma-yon

1-bob · Kompyuterni tushunish

37 / 54

Avlod

Davr

Asosiy texnologiya

O‘lcham

Tezlik

Dasturlash texnologiyasi

Misollar

Birinchi

1940–1956

Elektron lampalar

Juda katta va og‘ir

O‘z davrining eng tezi

Mashina tili

ENIAC, EDVAC, EDSAC, UNIVAC

Ikkinchi

1956–1963

Tranzistorlar

Kichikroq, yengil

1-avloddan tezroq

Assembler tili

PDP-8, IBM 1401, IBM 7090

Uchinchi

1964–1975

Integral sxemalar

Kichikroq, tashiladigan

Nanosoniyalarda hisoblash

Yuqori darajali tillar

NCR 395, B6500, IBM 370, PDP 11, CDC 7600

To‘rtinchi

1975–1989

LSI / VLSI, mikroprotsessor

Kichik va ixcham

Juda yuqori; tez murojaat vaqti

Yuqori darajali tillar, GUI, 4GL

IBM PC, IBM PC/AT, Apple, CRAY-1

Beshinchi

Zamonaviy raqamli kompyuterlar

ULSI

Juda kichik, ko‘chma

Hozirgacha eng tez va kuchli

Parallel ishlov berish, SI tillari

Noutbuklar, PDA, serverlar, zamonaviy PC

Davr, texnologiya va misollar bob matnidan olingan. “4GL”, “SI (sun’iy intellekt) tillari” va “parallel ishlov berish” keyingi slayddagi 1.9-rasmdan — kompyuterlar oilasi daraxtidan olingan.

1.9-RASM

Kompyuterlar oilasi daraxti

1-bob · Kompyuterni tushunish

38 / 54

Bugungi kompyuterga beshta alohida rivojlanish yo‘nalishi olib kelgan.

1

Hisoblash qurilmalari

Abak → Napier → Pascal → Leibnitz

2

Dasturlar

Babbage → Ada Lovelace → mashina, assembler va yuqori darajali tillar

3

Axborotni saqlash

Jacquard perfokartalari → Hollerith

4

Mantiq

Boole → Shannon

5

Elektronika

De Forest lampalari → Shockley tranzistorlari → IC → mikroprotsessorlar → LSI/VLSI → ULSI

Eslatma: bu rasmda avlodlar 1944–1955, 1955–1965, 1965–1975, 1975– va 1980– deb sanalgan. Testlarda bob matnidagi sanalardan foydalaning.

1-bob · Kompyuterni tushunish

39 / 54

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Saralang · avlod raqamini ayting

Har bir texnologiya qaysi avlodga tegishli?

1

Tranzistorlar

A texnologiya

2

O‘ta yuqori darajadagi integratsiya (ULSI)

B texnologiya

3

Integral sxemalar

C texnologiya

4

Mikroprotsessor, LSI va VLSI

D texnologiya

Javoblar: A — ikkinchi. B — beshinchi. C — uchinchi. D — to‘rtinchi. Tushib qolgani — elektron lampalar, birinchi avlod. Taxmin qiling: nega har bir yangi avlod kompyuterlarni tezroq bilan birga arzonroq ham qildi?

▶ INTERAKTIV
BESH AVLOD
Qaysi avlod?

1-bob · Kompyuterni tushunish

40 / 54

05

Kompyuterlarning tasnifi

Har bir kompyuter ma’lumotni qayta ishlaydi — lekin ular ishlash usuli, vazifasi va o‘lchami bilan farq qiladi

Ishlash prinsiplari

Qo‘llanilishi

O‘lcham va imkoniyat

Mikrokompyuter ichida

TUSHUNCHALAR XARITASI

Istalgan kompyuterni tasniflashning uch usuli

1-bob · Kompyuterni tushunish

41 / 54

KOMPYUTERLAR

Ishlash prinsipi bo‘yicha

Analog

Raqamli

Gibrid

Qo‘llanilishi bo‘yicha

Umumiy maqsadli

Maxsus maqsadli

O‘lcham va imkoniyat bo‘yicha

Mikro

Mini

Meynfreym

Super

ISHLASH PRINSIPI BO‘YICHA

Analog, raqamli va gibrid

1-bob · Kompyuterni tushunish

42 / 54

Analog

UZLUKSIZ SIGNALLAR

Ma’lumotni ma’lum kattalikdagi uzluksiz elektr signallari ko‘rinishida ifodalaydi. Juda tez, bir vaqtda bir nechta amal bajarilishi mumkin.

•Natijalari unchalik aniq emas

•Aniqlik muhim bo‘lmagan joyda ishlatiladi

•Differensial tenglamalarni yechishning kuchli vositasi

•Operatsion kuchaytirgich (Op-Amp) asosida qurilgan

Raqamli

0 VA 1 LAR

Ma’lumotni raqamli shaklda saqlaydi va qayta ishlaydi — har qanday ma’lumot 0 va 1 lar ko‘rinishida saqlanadi, natija ham raqamli bo‘ladi.

•Analogdan tezroq, ishonchliroq va aniqroq

•Analog ma’lumotni o‘zgartirilgandan keyin qayta ishlay oladi

•Komponentlari: ALU, boshqaruv bloki, xotira bloki, kiritish/chiqarish bloklari

•Misol: uy foydalanuvchisining kompyuteri

Gibrid

IKKALASINING ENG YAXSHISI

Analog va raqamli kompyuterlarni birlashtiradi, shuning uchun uning apparat qismi analog va raqamli komponentlar aralashmasidir.

•Tez, samarali va ishonchli

•Uzluksiz o‘zgaruvchan kirish signalini qabul qilib, uni diskret qiymatlarga aylantiradi

•Murakkab modellashtirish uchun tejamli

•Misol: bemorning yurak urishini o‘lchaydigan qurilma

QO‘LLANILISHI BO‘YICHA

Umumiy maqsadli yoki maxsus maqsadli

1-bob · Kompyuterni tushunish

43 / 54

Umumiy maqsadli

Barcha muhitlarda ishlay oladigan qilib yaratilgan.

Ko‘p qirralilik

Ko‘p qirrali — turli vazifalar uchun mo‘ljallangan bir qancha dasturni saqlay oladi

Samaradorlik

Samarasiz; natija olish uchun ko‘p vaqt sarflaydi

Maxsus maqsadli

Faqat bitta belgilangan vazifani bajaradigan qilib yaratilgan.

Ko‘p qirralilik

Ko‘p qirrali emas; tezligi va xotira hajmi bajariladigan vazifaga bog‘liq

Samaradorlik

Samarali va kam vaqt sarflaydi; ortiqcha axborot yo‘qligi sababli arzonroq

Bobning oldingi qismidan eslang

Colossus faqat ayrim aniq vazifalarni bajarish uchun yaratilgan maxsus maqsadli elektron qurilma edi. · ENIAC barcha turdagi hisoblash masalalarini yecha oladigan umumiy maqsadli kompyuter edi. · Birinchi va ikkinchi avlod kompyuterlari odatda maxsus maqsadli, uchinchi avlod kompyuterlari esa umumiy maqsadli bo‘lgan.

O‘LCHAM VA IMKONIYAT BO‘YICHA

Mikrokompyuterdan superkompyutergacha

1-bob · Kompyuterni tushunish

44 / 54

Mikrokompyuter

Shaxsiy foydalanish

•Mikroprotsessor, saqlash bloki va kiritish/chiqarish kanali asosida qurilgan kichik va arzon raqamli kompyuter

•Shaxsiy kompyuter, ishchi stansiya va noutbuk ko‘rinishida bo‘ladi

•Stol kompyuteri · Noutbuk · Qo‘l kompyuteri (PDA)

Minikompyuter

O‘rta sinf · 1960, DEC

•Mikrokompyuterdan ko‘proq ma’lumot va kiritish/chiqarishni boshqaradi; meynfreymdan kuchsizroq

•Bir vaqtda 4 tadan 200 tagacha foydalanuvchiga xizmat qiladi

•Markaziy kompyuter, tarmoq serveri yoki veb-server sifatida ishlatiladi

•PDP 11, IBM 8000 seriyasi, VAX 7500

Meynfreym

Yirik tashkilotlar

•Juda katta; kuniga millionlab yozuvlarni qayta ishlaydi

•16 tagacha mikroprotsessor; RAM 128 MB dan 8 GB gacha

•Bir nechta operatsion tizimni ishlatadi — ular ‘virtual mashinalar’ deyiladi

•IBM 3000, VAX 8000, CDC 6600

Superkompyuter

Eng tezkor · 1960, Seymour Cray

•Eng tez kompyuter turi; murakkab amallarni juda yuqori tezlikda bajaradi

•Bir vaqtda faqat oz sonli dasturni ishlatadi — shuning uchun tez

•Konveyer va parallel ishlov berishdan foydalanadi

•CRAY 3, Cyber 205, NEC SX-3, PARAM (Hindiston)

Superkompyuterlar qo‘llaniladigan sohalar: ob-havoni prognozlash · animatsion grafika · suyuqliklar mexanikasi · yadro energetikasi tadqiqotlari · neft qidiruvi

MIKROKOMPYUTER ICHIDA

Tizim shinasi bilan bog‘langan to‘rt qism

1-bob · Kompyuterni tushunish

45 / 54

1

Mikroprotsessor

Mikrokompyuterning yuragi

•ALU — arifmetik va mantiqiy amallar

•Registrlar bloki — ALU uchun vaqtinchalik xotira

•Boshqaruv bloki — amallarni boshqaradi va yo‘naltiradi

2

Xotira

Ma’lumotlar va buyruqlarni saqlaydi

•Birlamchi (asosiy) xotira — vaqtinchalik saqlash

•Ikkilamchi (yordamchi) xotira — doimiy saqlash

•Magnit disklar va magnit lentalar

3

Periferik qurilmalar

Kiritish va chiqarish

•Kiritish: klaviatura, sichqoncha

•Chiqarish: monitor, printer

•Chiqarish qurilmalari ikkilik natijalarni o‘qiladigan shaklga aylantiradi

TIZIM SHINASI

Mikroprotsessor, xotira va periferik qurilmalarni yagona tizimga bog‘laydi. Frontal shina, xotira shinasi, lokal shina yoki xost shinasi deb ham ataladi.

Manzil shinasi

Bir yo‘nalishli — periferik qurilma yoki xotira katagini aniqlaydi

Ma’lumotlar shinasi

Ikki yo‘nalishli — mikroprotsessor, xotira va periferik qurilmalar o‘rtasida ma’lumot uzatadi

Boshqaruv shinasi

Mikroprotsessordan turli qurilmalarga boshqaruv signallarini olib boradi

1-bob · Kompyuterni tushunish

46 / 54

TUSHUNISHNI TEKSHIRISH

Tasniflang · iloji bo‘lsa uchala belgini ham ayting

Quyidagi kompyuterlarning har birini tasniflang.

1

Shifoxonada bemorning yurak urishini o‘lchash uchun ishlatiladigan qurilma.

1-misol

2

Oila uyda foydalanadigan kompyuter.

2-misol

3

Ob-havoni prognozlash va yadro energetikasi tadqiqotlari uchun ishlatiladigan mashina.

3-misol

4

O‘rta biznes uchun 150 foydalanuvchiga xizmat qiladigan tarmoq serveri.

4-misol

Javoblar: 1 — gibrid. 2 — raqamli, umumiy maqsadli, mikrokompyuter. 3 — superkompyuter. 4 — minikompyuter (o‘rta sinf).

KOMPYUTER TIZIMI

Har bir kompyuterga kerak bo‘lgan to‘rt quyi tizim

1-bob · Kompyuterni tushunish

47 / 54

Apparat ta’minoti

Dasturiy ta’minot

Ma’lumotlar

Odamlar

Apparat ta’minoti

Kompyuterni tashkil etuvchi fizik qurilmalar: klaviatura, sichqoncha, xotira, CPU, monitor va printer. Ular ma’lumotni kiritadi, saqlaydi va qayta ishlaydi, so‘ng natijani ko‘rsatadi.

CPU ichida

ALU

Arifmetik-mantiqiy blok — qo‘shish va ayirish kabi arifmetik amallar hamda AND va OR kabi mantiqiy amallar

CU

Boshqaruv bloki — kiritish va chiqarishni boshqaradi; buyruqlarni xotiradan oladi, dekodlaydi va bajaradi

Dasturiy ta’minot

Kompyuterga qayta ishlashni bajarishda yordam beradigan dasturlar va buyruqlar. Ikki asosiy turi bor.

Amaliy dasturiy ta’minot

Foydalanuvchi uchun aniq vazifani bajarishga mo‘ljallangan. Oxirgi foydalanuvchi dasturlari deb ham ataladi.

Matn muharrirlari · ma’lumotlar bazalari · taqdimot dasturlari · elektron jadvallar

Tizimli dasturiy ta’minot

Kompyuter ishini nazorat qilish va apparat ta’minotini boshqarish uchun mo‘ljallangan.

Operatsion tizimlar · kompilyator · assembler · interpretator · drayverlar

KOMPYUTER TIZIMI

Ma’lumotlar va odamlar

1-bob · Kompyuterni tushunish

48 / 54

Ma’lumotlar

Kerakli natijani olish uchun foydalanuvchi kompyuter tizimiga kiritadigan xom faktlar. Ma’lumot kompyuter tushunadigan shaklda beriladi; natija esa foydalanuvchi tushunadigan shaklda chiqariladi.

Sifat ma’lumotlari

So‘z yoki matn ko‘rinishida ifodalanadi. Grafik taqdimot uchun tasvir, video va audioni ham o‘z ichiga olishi mumkin.

Miqdor ma’lumotlari

Sonli shaklda ifodalanadi — ma’lum miqdorni ifodalash uchun ishlatiladigan sonlar va belgilar.

1 bit = axborotning eng kichik birligi. 1 bayt = sakkiz bitdan iborat guruh.

Odamlar

Kompyuter tizimlari odamlar tomonidan, odamlar uchun yaratiladi.

1

Tizim mutaxassislari

Apparat va dasturiy ta’minotni loyihalaydigan va yaratadigan odamlar: apparat muhandislari, dasturiy ta’minot muhandislari, dasturchilar.

2

Foydalanuvchilar

Kompyuter tizimlaridan o‘z ishida foydalanadigan odamlar — ta’lim, biznes, ko‘ngilochar soha, o‘qitish va boshqa sohalarda. Tayyor dasturlardan foydalanishi yoki o‘zi dastur yaratishi mumkin.

Apparat · Dasturiy ta’minot · Ma’lumotlar · Odamlar — to‘rttalasi ham zarur

KOMPYUTERLARNING QO‘LLANILISHI

Bugun kompyuterlar qayerda ishlatiladi

1-bob · Kompyuterni tushunish

49 / 54

1

Ta’lim

O‘qitish, taqdimotlar, onlayn shakllar va imtihonlar, masofaviy ta’lim, veb-asosidagi o‘qish.

2

Biznes

Axborot bazalari, uzoq joylar o‘rtasida veb-konferensiyalar, onlayn savdo.

3

Aloqa

Ulangan kompyuterlar o‘rtasida ma’lumot uzatish; matn, grafika va ilova fayllar uchun elektron pochta.

4

Fan

Yangi nazariyalarni tadqiq qilish va tahlil qilish; zilzila va sunamilarni bashorat qilish sari.

5

Muhandislik

Avtomobilsozlik va qurilish kabi sohalarda murakkab chizma va loyihalar; sonli hisoblashlar.

6

Ko‘ngilochar soha

Bepul va tijoriy grafik dasturlar yordamida grafika va animatsiya yaratish.

7

Bank ishi

Onlayn bank xizmati — bank saytlari orqali pul o‘tkazish, qabul qilish va to‘lovlar.

8

Sog‘liqni saqlash

Kasalliklarni aniqlash, bemorlarni kuzatish, ichki organlarni ko‘rish, bemor yozuvlari, telemeditsina.

9

Davlat boshqaruvi

Soliq, sanoat, aholini ro‘yxatga olish, politsiya va mudofaa idoralari; ‘elektron hukumat’ g‘oyasi.

HAYOTDAGI BOG‘LIQLIK

Darslikdagi tushuncha va bugun uni qayerda uchratasiz

1-bob · Kompyuterni tushunish

50 / 54

Bobdagi tushuncha

Darslikda nima deyilgan

Bugun qayerda uchratasiz

CPU — miya

Buyruqlarni boshqaradi va bajaradi

Telefoningiz yoki noutbukingiz ichidagi protsessor chipi

Mikrokompyuter

Kichik, arzon, mikroprotsessor asosida, bir kishi uchun

Noutbukingiz yoki stol kompyuteringiz

Qo‘l kompyuteri / PDA

Cho‘ntakbop, qalam yoki stilus bilan kiritish, kichik xotira kartalari

Smartfoningiz va planshetingiz

Meynfreym kompyuter

Kuniga millionlab yozuvlar; moliyaviy tranzaksiyalarni qayta ishlash

Bankomat yoki karta to‘lovi ortidagi bank tizimi

Superkompyuter

Ob-havo prognozi, animatsion grafika, yadro energetikasi tadqiqotlari

Milliy ob-havo prognozlari; animatsion film studiyalari

Gibrid kompyuter

Bemorning yurak urishini o‘lchaydi

Shifoxona monitorlari va fitnes-trekerlar

Maxsus maqsadli kompyuter

Faqat bitta belgilangan vazifani bajaradi

Kalkulyator, elektron soat, kir yuvish mashinasi boshqaruvchisi

QO‘SHIMCHA IZOH — IMTIHONGA KIRMAYDI

Darslik va zamonaviy manbalar qayerda farq qiladi

1-bob · Kompyuterni tushunish

51 / 54

Barcha test va mashqlarda bobda yozilganidek javob bering. Quyidagi izohlar faqat ma’lumot uchun — boshqa manbani o‘qib chalkashib qolmaslik uchun.

Avlodlar sanalari

Bob matnida 1940–1956, 1956–1963, 1964–1975 va 1975–1989 berilgan. Shu bobdagi 1.9-rasmda esa 1944–1955, 1955–1965, 1965–1975, 1975– va 1980–.

→ Bob matnidan foydalaning.

Colossus

Bobda muallif sifatida britaniyalik matematik “Alan Mathison” ko‘rsatilgan. To‘liq ismi — Alan Mathison Turing; zamonaviy manbalarning aksariyati Colossusni muhandis Tommy Flowers qurgan deb hisoblaydi.

→ Bobdagidek javob bering.

ENIAC yaratuvchilari

Bobda bir joyda “John Ecker”, boshqa joylarda “John Eckert” deb yozilgan. Zamonaviy manbalarda odatda J. Presper Eckert.

→ Ikkala yozilish ham qabul qilinadi.

Beshinchi avlod va SI

Bobda beshinchi avlod mashinalarida intellektual dastur yo‘qligi, sun’iy intellekt va ekspert tizimlar ustida hali ish olib borilayotgani aytilgan. Bu SI kundalik texnologiyaga aylanishidan oldin yozilgan.

→ Bobdagidek javob bering.

Qo‘l kompyuterlari

Bobda PDA ga misol sifatida Apple Newton, Casio Cassiopeia va Franklin eBookMan keltirilgan.

→ Bugun bu vazifani smartfonlar bajaradi.

Imlo

Bobda “napier bones” va “Leibriz” deb yozilgan. Aksariyat manbalarda “Napier's Bones” va “Leibniz”.

→ Qurilma ham, shaxs ham bir xil.

TAKRORLASH

Yakunlashdan oldin sakkizta savol

1-bob · Kompyuterni tushunish

52 / 54

1

Kompyuterning qaysi komponenti kompyuterning miyasi deb ataladi?

2

Qaysi qurilmada toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan?

3

Zamonaviy raqamli kompyuterlarning otasi deb kim tan olingan?

4

1944-yilda yaratilgan birinchi sof elektron dasturlanadigan kompyuter qaysi?

5

Uchinchi avlod kompyuterlarida qaysi texnologiya ishlatilgan?

6

Qaysi avlod ULSI texnologiyasidan foydalanadi?

7

Ishlash prinsipi bo‘yicha kompyuterlarning uchta sinfini ayting.

8

Qaysi turdagi kompyuter o‘rta sinf kompyuteri deb ataladi?

TAKRORLASH

Javoblar

1-bob · Kompyuterni tushunish

53 / 54

1

CPU

Markaziy protsessor — buyruqlarni boshqaradi va bajaradi.

2

Qum taxtasi

Qumda uchta ariqcha, har birida ko‘pi bilan o‘nta tosh.

3

Charles Babbage

Kembrij universitetining matematika professori.

4

Colossus

1944-yilda yaratilgan; elektron lampali maxsus maqsadli qurilma.

5

Integral sxemalar (IC)

Mikroelektronika texnologiyasi deb ham ataladi.

6

Beshinchi avlod

O‘ta yuqori darajadagi integratsiya — bitta chipda o‘n millionga yaqin komponent.

7

Analog, raqamli va gibrid

Ishlash prinsipi bo‘yicha uchta sinf.

8

Minikompyuter

Meynfreymdan kuchsizroq, mikrokompyuterdan kuchliroq.

1-bob · Kompyuterni tushunish

54 / 54

CHIQISH CHIPTASI

Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering

Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.

1

Bir gapda kiritish, qayta ishlash va chiqarish so‘zlaridan foydalanib kompyuterni ta’riflang.

3-maqsadni tekshiradi

2

Besh avlodning har biri uchun asosiy texnologiyani tartib bilan ayting.

7-maqsadni tekshiradi

3

Maxsus maqsadli kompyuterga bitta misol keltiring va nega u maxsus maqsadli ekanini ayting.

8-maqsadni tekshiradi

Keyingi qadam: beshta interaktiv mashg‘ulot — komponentlar, rivojlanish vaqt jadvali, besh avlod, tasniflash va yakuniy bilim sinovi.

3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
01 Computer Components02 Computer Evolution Timeline03 Computer Generations04 Classify the Computer05 Final Knowledge Challenge06 Computer Literacy and Course
? Qanday foydalanish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.