1
BIRINCHI BOB
Kompyuter asoslari
Kompyuterni tushunish
Kompyuter nima · u qanday rivojlangan · u qanday tasniflanadi
Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish
Besh avlod
Tasniflash
Qo‘llanilishi
1-bob · Kompyuterni tushunish
1 / 54
1-bob · Kompyuterni tushunish
2 / 54
ISINISH
Smartfoningizni
kompyuter deyish mumkinmi?
Hozircha javob bermang. Avval kompyuter nima qilishi kerakligini aniqlang.
1
U foydalanuvchidan
ma’lumot qabul qiladimi?
2
Kiritilgan ma’lumotni
buyruqlar bilan qayta ishlaydimi?
3
U foydali axborot
qaytaradimi?
1-bob · Kompyuterni tushunish
3 / 54
O‘QUV MAQSADLARI
Ushbu dars oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz…
1
Tushuntirish — raqamli asrda kompyuter savodxonligi o‘qish, ish va kundalik hayot uchun nega muhimligini.
2
Tavsiflash — bu kurs qanday tuzilgani, qanday baholanishingiz va sizdan nima kutilishini.
3
Ta’riflash — kompyuter nima ekanini va kiritish → qayta ishlash → chiqarish siklini o‘z so‘zlaringiz bilan tushuntirish.
4
Aniqlash — kompyuterning asosiy komponentlarini va har birining vazifasini.
5
Sanab berish — zamonaviy raqamli kompyuterning oltita xususiyati va uchta cheklovini.
6
Tartiblash — asosiy qo‘lda ishlatiladigan va avtomatik hisoblash qurilmalarini paydo bo‘lish tartibida.
7
Taqqoslash — kompyuterlarning besh avlodini texnologiya, o‘lcham, tezlik va dasturlash bo‘yicha.
8
Tasniflash — istalgan kompyuterni ishlash prinsipi, qo‘llanilishi hamda o‘lchami va imkoniyati bo‘yicha.
1-bob · Kompyuterni tushunish
4 / 54
01
Kurs sharhi va talablar
Kompyuter savodxonligi nega muhim · 16 haftalik kurs · qanday o‘qiysiz va baholanasiz
Kompyuter savodxonligi
Kurs xaritasi
Baholash
Talablar
1-bob · Kompyuterni tushunish
5 / 54
KOMPYUTER SAVODXONLIGI
Raqamli asrda kompyuter savodxonligi nega muhim
1
O‘qish
Onlayn kurslar, elektron kutubxonalar, o‘quv platformalari (Moodle) va izlanishlar raqamli ko‘nikmalarni talab qiladi.
2
Ish
O‘qituvchi, shifokor, muhandis va fermerlar ham kompyuterdan foydalanadi; ish beruvchilar bu ko‘nikmalarni kutadi.
3
Davlat xizmatlari
my.gov.uz, elektron soliq va onlayn arizalar vaqtni tejaydi — agar ulardan foydalana olsangiz.
4
Muloqot
E-mail, messenjerlar va video qo‘ng‘iroqlar sizni o‘qituvchi, hamkasb va oila bilan bog‘laydi.
5
Onlayn xavfsizlik
Firibgarlik va fishingni taniy olish; parol va shaxsiy ma’lumotlaringizni himoya qilish.
6
Umrbod o‘qish
Texnologiya tez o‘zgaradi; savodli foydalanuvchi yangi vositalarni mustaqil o‘rgana oladi.
Kompyuter savodxonligi — kompyuter va texnologiyalardan samarali, xavfsiz va mas’uliyat bilan foydalanish uchun bilim va ko‘nikmalar.
1-bob · Kompyuterni tushunish
6 / 54
KURS TUZILISHI
Kurs xaritasi: o‘n olti hafta
1
Kurs sharhi va talablar
2
Kompyuter texnologiyasini tushunish
3
Kiritish va chiqarish qurilmalari
4
Asosiy xotira
5
Ma’lumotlarni saqlash
6
OT funksiyalari va fayllarni boshqarish
7
Amaliy dasturlar va SDLC
8
Oraliq nazorat
9
Ma’lumotlar xavfsizligi
10
Internet va WWW
11
Aloqa vositalari va usullari
12
Hisoblashning jamiyatga ta’siri
13
Raqamli dunyoda zamon bilan hamqadamlik
14
Takrorlash va kelajakdagi qo‘llanilish
15
Takrorlash darslari
16
Yakuniy nazorat
1-bob · Kompyuterni tushunish
7 / 54
KURS QANDAY O‘TADI
Qanday o‘qiysiz va qanday baholanasiz
Har bir darsda
1
Slaydlar ingliz va o‘zbek tillarida — mavzuning asosiy g‘oyalari.
2
Tushunishni tekshirish — dars davomida qisqa savollar.
3
Interaktiv mashg‘ulotlar — moslashtirish, tartiblash, saralash va test sahifalari.
4
Chiqish chiptasi — har dars oxirida uchta savol.
Qanday baholanasiz
1
Joriy nazorat: har hafta mashg‘ulotlar, testlar va faollik.
2
Oraliq nazorat: 8-hafta, 1–7-mavzular.
3
Takrorlash: 14–15-haftalar, sinov yakuniy nazorati bilan.
4
Yakuniy nazorat: 16-hafta, butun kurs.
1-bob · Kompyuterni tushunish
8 / 54
TALABLAR
Bir-birimizdan nimalarni kutamiz
Sizdan
1
Vaqtida keling va imkoningiz bo‘lsa, quvvatlangan telefon yoki noutbuk olib keling.
2
Mashq qiling har darsdan keyin mashg‘ulotlar bilan.
3
Savol bering — ahmoqona savol bo‘lmaydi.
4
Halol bo‘ling — ishingizni o‘zingiz bajaring; manba yoki SI ishlatsangiz, ayting.
O‘qituvchidan
1
Aniq maqsadlar har bir dars boshida.
2
Materiallar ingliz va o‘zbek tillarida, darsdan keyin ulashiladi.
3
Fikr-mulohaza mashg‘ulot va imtihonlaringiz bo‘yicha.
4
Yordam maslahat soatlarida va onlayn.
1-bob · Kompyuterni tushunish
9 / 54
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
O‘ylang – Juftlikda – Ulashing · 3 daqiqa
SIZGA kompyuter savodxonligi nega kerak?
1
Shu hafta bajargan, kompyuter ko‘nikmasini talab qilgan ikkita ishni ayting.
Savol 1
2
Oraliq nazorat qaysi haftada va u qaysi mavzularni qamrab oladi?
Savol 2
3
Sizdan va o‘qituvchidan kutiladigan bittadan narsani ayting.
Savol 3
Javoblar: 1 — m-n, onlayn ro‘yxatdan o‘tish, Telegram, e-mail, ma’lumot qidirish, onlayn bank. 2 — 8-hafta, 1–7-mavzular. 3 — m-n, mashq qilish va savol berish; aniq maqsadlar va fikr-mulohaza.
1-bob · Kompyuterni tushunish
10 / 54
02
Kompyuter nima?
Ta’rif · kiritish–qayta ishlash–chiqarish sikli · komponentlar · xususiyatlar va cheklovlar
Ta’rif va kirish shakllari
Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish
Asosiy komponentlar
Kuchli va zaif tomonlar
KIRISH
Kompyuter — elektron mashina
1-bob · Kompyuterni tushunish
11 / 54
U foydalanuvchidan ma’lumot qabul qiladi, uni qayta ishlaydi va natijani foydali axborot ko‘rinishida chiqaradi.
Kompyuter kiruvchi ma’lumotni uch xil shaklda qabul qiladi
Ma’lumotlar
Foydali axborot hosil qilish uchun qayta ishlanishi kerak bo‘lgan xom ma’lumotlar.
Dasturlar
Kompyuter ketma-ket yoki ketma-ket bo‘lmagan tartibda bajara oladigan buyruqlar to‘plami.
Foydalanuvchi javobi
Foydalanuvchining kompyuter bergan savolga javoban kiritgan ma’lumoti.
Asosiy vazifasi qayta ishlash bo‘lgani uchun kompyuter ma’lumotlarni qayta ishlash qurilmasi, ma’lumotlar protsessori yoki ma’lumotlarni qayta ishlash tizimi deb ham ataladi.
HISOBLASH TUSHUNCHALARI
Kiritish → Qayta ishlash → Chiqarish
1-bob · Kompyuterni tushunish
12 / 54
1.12-rasm Kompyuterning kiritish–qayta ishlash–chiqarish sikli
Kompyuter bajaradigan to‘rt vazifa
1
Xom ma’lumotni qabul qilish
Ma’lumot sichqoncha yoki klaviatura kabi kiritish qurilmasi orqali kiradi.
2
Ma’lumotni qayta ishlash
CPU ma’lumotni dastur deb ataladigan buyruqlar yordamida qayta ishlaydi.
3
Ma’lumotni saqlash
Natijalar keyinroq foydalanish uchun asosiy xotirada yoki qattiq disk, magnit diskda saqlanadi.
4
Natijani chiqarish
Foydali axborot foydalanuvchiga monitor yoki printer orqali yetib boradi.
ASOSIY KOMPONENTLAR
Yagona yaxlit tizim sifatida ishlaydigan qurilmalar
1-bob · Kompyuterni tushunish
13 / 54
1.1-rasm Kompyuter komponentlari
CPU
Protsessor
Buyruqlarni boshqaradi va bajaradi. Eng muhim komponent — kompyuterning “miyasi”.
Monitor
Chiqarish
Kompyuterdan video signallarni qabul qilib, axborotni ko‘rinadigan shaklda aks ettiradigan ekran.
Klaviatura va sichqoncha
Kiritish
Kompyuter foydalanuvchidan ma’lumot qabul qilish uchun foydalanadigan qurilmalar.
1-bob · Kompyuterni tushunish
14 / 54
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
O‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
Isinish savoliga qayting: smartfoningiz kompyutermi?
1
O‘YLANG
Mustaqil ravishda bugun telefoningizda qilgan bitta ishingizning kiritish, qayta ishlash va chiqarish qismlarini yozing.
1 daqiqa
2
JUFTLIKDA
Yoningizdagi sherigingiz bilan solishtiring. Smartfonda CPU qayerda? Monitor-chi?
1 daqiqa
3
BO‘LISHING
Bitta juftlik javob beradi: telefon kompyuterning to‘liq ta’rifiga mos keladimi? Asoslang.
1 daqiqa
Kutilgan javob: ha. U ma’lumot qabul qiladi (teginish, ovoz), uni saqlangan dasturlar bilan qayta ishlaydi, ma’lumotni saqlaydi va natijani ekranga chiqaradi — 1.12-rasmdagi mashina bilan bir xil to‘rt vazifa.
XUSUSIYATLAR
Kompyuterlarni ommalashtirgan oltita imkoniyat
1-bob · Kompyuterni tushunish
15 / 54
1
Tezlik
Katta va murakkab masalalarni bir necha soniyada yechadigan tezkor elektron qurilma. Apparat konfiguratsiyasiga bog‘liq.
2
Saqlash hajmi
Juda katta hajmdagi ma’lumotlarni turli formatlarda asosiy va ikkilamchi xotirada saqlaydi.
3
Aniqlik
Hisoblashlarni yuqori aniqlikda bajaradi; bu apparat qismiga va berilgan buyruqlarga bog‘liq.
4
Ishonchlilik
Natijalarni xatosiz beradi. Aksariyat xatolar foydalanuvchi yo‘l qo‘ygan inson xatolaridir.
5
Ko‘p qirralilik
Ko‘plab turli vazifalarni bajaradi va turli maqsadlarda ishlatilishi mumkin.
6
Tirishqoqlik
Hisoblashlarni istalgancha marta bir xil aniqlikda takrorlaydi. Charchash, holdan toyish yoki diqqatni yo‘qotish yo‘q.
CHEKLOVLAR
Kompyuter qila olmaydigan uch narsa
1-bob · Kompyuterni tushunish
16 / 54
“Axlat kiritilsa, axlat chiqadi” (GIGO)
Har qanday noto‘g‘ri buyruq, xato mantiq yoki noto‘g‘ri ma’lumot xato natijaga olib keladi.
!
U faqat aytilganini bajaradi
Kompyuter faqat buyurilgan ishni bajara oladi. Noto‘g‘ri buyruqlar noto‘g‘ri natija beradi.
!
Unda sog‘lom fikr yo‘q
Kompyuter — “aqlsiz mashina”. U qiladigan hamma narsa — to‘g‘ri yoki noto‘g‘ri inson buyruqlari natijasi.
!
U sifatni baholay olmaydi
U matematik yoki mantiqiy tenglamalar asosida qaror qila oladi, ammo sifatni baholash kerak bo‘lsa — yo‘q.
1-bob · Kompyuterni tushunish
17 / 54
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
To‘g‘ri yoki noto‘g‘ri · qo‘l ko‘taring
To‘g‘rimi, noto‘g‘rimi? Javob ochilguncha qaror qiling.
1
Kompyuter aniq noto‘g‘ri buyruqni sog‘lom fikr yordamida tuzata oladi.
1-fikr
2
Tirishqoqlik — kompyuter bir xil hisoblashni ko‘p marta bir xil aniqlikda takrorlay olishidir.
2-fikr
3
Kompyuter chiqargan xatolarning aksariyati aslida inson xatolaridir.
3-fikr
Javoblar: 1 — NOTO‘G‘RI, kompyuter “aqlsiz mashina”, unda sog‘lom fikr yo‘q. 2 — TO‘G‘RI. 3 — TO‘G‘RI, shuning uchun kompyuterlar ishonchli deb ta’riflanadi.
1-bob · Kompyuterni tushunish
18 / 54
03
Kompyuterlarning rivojlanishi
Barmoqlarda sanashdan birinchi tijoriy kompyutergacha
Qurilmalardan oldin
Qo‘lda ishlatiladigan qurilmalar
Avtomatik qurilmalar
Vaqt jadvali
HISOBLASH QURILMALARIDAN OLDIN
Odamlar qo‘l ostidagi narsalar bilan sanashgan
1-bob · Kompyuterni tushunish
19 / 54
1
Barmoqlar
Oddiy qo‘shish va ayirish — bolalar hozir ham shunday sanashni o‘rganadi.
2
Toshlar
Toshlar sonlarni ifodalagan; qo‘shish yoki ayirish uchun ular surilgan.
3
Kertikli tayoq
Miqdorni qayd etish uchun yog‘ochga o‘yilgan belgilar.
4
Tugunli arqon
Sonlarni ifodalash uchun arqon bo‘ylab bog‘langan tugunlar.
Bu vositalarning barchasi bitta maqsadga xizmat qilgan: sonlarni ifodalash.
Bu usullar unchalik tez ham, aniq ham emas edi. Aynan shu kompyuterning ixtiro qilinishiga olib keldi: u aniq natijalarni juda tez olish uchun yaratilgan. Dastlabki qurilmalar qo‘lda boshqarilgan, keyingilari esa to‘liq avtomatlashtirilgan.
QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI
Qum taxtasi va abak
1-bob · Kompyuterni tushunish
20 / 54
Qum taxtasi
Toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan; har bir ariqchada ko‘pi bilan 10 ta tosh bo‘ladi. Qo‘shish uchun o‘ngdagi ariqchaga yana bitta tosh qo‘yiladi. U to‘lganda ariqcha bo‘shatiladi va chapdagi ariqchaga bitta tosh qo‘shiladi.
1.2-rasm Qum taxtasi
Abak
Qum ramka yog‘och ramkaga, ariqchalar simlarga, toshlar esa munchoqlarga aylandi. Sanoq ramkasi deb ham ataladi; taxminan 5000 yil oldin Kichik Osiyoda keng tarqalgan va bugun ham dunyoning ko‘p joylarida ishlatiladi.
1.3-rasm Abak
QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI · 1614
Napier tayoqchalari — ko‘paytirish uchun yaratilgan
1-bob · Kompyuterni tushunish
21 / 54
John Napier, 1614
Sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish uchun maxsus ishlab chiqilgan.
1
Chap cheti 9 ta katakka bo‘lingan, ularda 1 dan 9 gacha sonlar yozilgan taxta.
2
Fil suyagi bo‘laklaridan yasalgan 10 ta tayoqcha.
3
Ikki sondan biri bir xonali bo‘lsa, ko‘paytirish ancha tezlashadi.
Darslikdagi namuna: 5437 × 6 = 32622
5 – 4 – 3 – 7 tayoqchalarining 6-qatorini o‘qing, so‘ng diagonallar bo‘ylab o‘ngdan qo‘shing.
5
3 / 0
4
2 / 4
3
1 / 8
7
4 / 2
tayoqcha
6-qator
• 7-tayoqchaning eng o‘ngdagi raqami → 2
• 8 + 4 = 12 → 2 yoziladi, 1 o‘tkaziladi
• 1 + 4 + o‘tkazilgan 1 → 6
• 2 + 0 → 2 so‘ng 3
Javob: 3 2 6 2 2
QO‘LDA HISOBLASH QURILMALARI
Avtomatlashtirishdan oldingi yana uchta qurilma
1-bob · Kompyuterni tushunish
22 / 54
1
Logarifmik chizg‘ich
Edmund Gunter · 1620
Bir-birining ustida suriladigan ikki to‘plam darajalangan shkala. Nafaqat ko‘paytirish va bo‘lish, balki logarifm, trigonometriya va ildiz kabi ilmiy funksiyalar uchun ham yaratilgan.
2
Paskalina
Blaise Pascal · 1642
Raqamli g‘ildirakli kalkulyator deb ham ataladi. Unda qo‘lda aylantiriladigan tishli g‘ildiraklar to‘plami bo‘lgan; u 999,999.999 gacha sonlar bilan ishlashga mo‘ljallangan.
3
Bosqichli hisoblagich
Gottfried Wilhelm von Leibniz · 1642-yildan keyin
Paskalinaning takomillashgan ko‘rinishi. U sonlarni ko‘paytirish va bo‘lish hamda kvadrat ildiz hisoblashni bajara olgan.
1-bob · Kompyuterni tushunish
23 / 54
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Qurilmani aniqlang · ovoz chiqarib ayting
Men qaysi qo‘lda hisoblash qurilmasini ta’riflayapman?
1
Unda toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan, har bir ariqchada ko‘pi bilan o‘ntadan.
1-ishora
2
Uning chap cheti 1 dan 9 gacha sonlar yozilgan 9 ta katakka bo‘lingan va unda fil suyagidan 10 ta tayoqcha ishlatiladi.
2-ishora
3
Tishli g‘ildirakli, 999,999.999 gacha sonlar bilan ishlay oladigan raqamli g‘ildirakli kalkulyator.
3-ishora
Javoblar: 1 — qum taxtasi. 2 — Napier tayoqchalari (John Napier, 1614). 3 — Paskalina (Blaise Pascal, 1642). Qo‘shimcha savol: qaysi qurilma kvadrat ildizni ham topa olgan? (Bosqichli hisoblagich.)
AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI
Charles Babbage — zamonaviy kompyuterning otasi
1-bob · Kompyuterni tushunish
24 / 54
Kembrij universitetining matematika professori. 1812-yilda u polinomial, logarifmik va trigonometrik funksiyalar jadvalini tuzish uchun zarur takroriy qadamlar ketma-ketligini avtomatlashtirishga qaror qildi.
1822
Differensial mashina
Avtomatik mexanik hisoblash mashinasining ishlaydigan modeli. 1823-yilda Babbage jadval natijalarini chop etish imkoniyatini qo‘shib, uni yanada avtomatlashtirdi.
1833
Analitik mashina
Birinchi to‘liq avtomatik, umumiy maqsadli, dasturlanadigan raqamli kompyuter — zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma. Ikkita yigirma xonali sonni ko‘paytirishga qariyb 3 daqiqa ketgan.
Kiritish bloki
Chiqarish bloki
Saqlash bloki
Protsessor
Boshqaruv bloki
AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI
MARK I va Colossus
1-bob · Kompyuterni tushunish
25 / 54
1937 – 1944
MARK I
Howard Aiken, amerikalik matematik
1937-yilda loyihalangan va 1944-yilda yakunlangan. Ikkita yigirma xonali sonni atigi 6 soniyada ko‘paytirgan — analitik mashinadan ancha tez.
Natijalarni har 5 soniyada bittadan chop etgan
Shovqinli va katta o‘lchamli
1944
Colossus
Alan Mathison, britaniyalik matematik
Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter. Amallarni bajarish uchun elektron lampa texnologiyasidan foydalangan.
Maxsus maqsadli elektron qurilma
Faqat ayrim aniq vazifalarni bajarish uchun yaratilgan
AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI
ENIAC va EDVAC
1-bob · Kompyuterni tushunish
26 / 54
1946 · ENIAC
Elektron raqamli integrator va kalkulyator — Pensilvaniya universitetining Mur muhandislik maktabida John Eckert, John Mauchly va jamoasi yaratgan umumiy maqsadli elektron raqamli kompyuter. Elektron lampalarda ishlagan, MARK I dan 1000 marta tez bo‘lgan va o‘nlik sanoq tizimidan foydalangan.
17,468
elektron lampa
1,500
rele
70,000
rezistor
7,200
kristall diod
10,000
kondensator
ENIAC ichida — shu qismlardan yig‘ilgan ulkan mashina
1949 · EDVAC
Electronic Discrete Variable Automatic Computer — uni ham John Eckert va John Mauchly ixtiro qilgan; ENIACning vorisi hisoblanadi.
Ikkilik sanoq tizimi
Qiymatlarni o‘nlik emas, ikkilik ko‘rinishda ifodalagan va qayta ishlagan.
Xotirada saqlanadigan dastur prinsipi
Shu prinsipda ishlagan birinchi kompyuter: dastur ham, ma’lumot ham xotirada ikkilik sonlar qatori sifatida saqlanadi — ularni farqlab bo‘lmaydi.
AVTOMATIK HISOBLASH QURILMALARI
EDSAC va UNIVAC
1-bob · Kompyuterni tushunish
27 / 54
1949 · EDSAC
Electronic Delay Storage Automatic Calculator — Kembrij universiteti Matematika laboratoriyasida Maurice Wilkes va uning jamoasi yaratgan dastlabki britaniya kompyuteri.
Mantiqiy sxemalar
Elektron lampa texnologiyasi
Xotira
Simobli kechiktirish liniyalari
Kiritish / chiqarish
Perfokarta va teleprinter
Tezlik
Soniyasiga atigi 650 ta buyruq — tez hisoblanmagan
1951 · UNIVAC
Universal Automatic Computer — Eckert-Mauchly Computer Corporation yaratgan birinchi tijoriy kompyuter.
Asosiy mantiqiy sxemalari uchun 5200 ta elektron lampa ishlatilgan katta kompyuter
Ma’lumotlar va dasturlar xotirasi simobli kechiktirish liniyalaridan qurilgan
Sonlarni ham, harflarni ham samarali qayta ishlagan
O‘ziga xos jihati: kiritish/chiqarish va qayta ishlash alohida jarayonlarda bajarilgan
XULOSA
Dastlabki avtomatik kompyuterlar qisqacha
1-bob · Kompyuterni tushunish
28 / 54
Mashina | Yil | Yaratuvchi | Nimasi bilan muhim |
Differensial mashina | 1822 | Charles Babbage | Avtomatik mexanik hisoblash mashinasining birinchi ishlaydigan modeli |
Analitik mashina | 1833 | Charles Babbage | Zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma |
MARK I | 1944 | Howard Aiken | Ikkita 20 xonali sonni 6 soniyada ko‘paytirgan |
Colossus | 1944 | Alan Mathison | Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter (maxsus maqsadli) |
ENIAC | 1946 | Eckert va Mauchly | Umumiy maqsadli elektron raqamli kompyuter; o‘nlik sanoq tizimi |
EDVAC | 1949 | Eckert va Mauchly | Xotirada saqlanadigan dastur prinsipida ishlagan birinchi kompyuter; ikkilik tizim |
EDSAC | 1949 | Maurice Wilkes | Simobli kechiktirish liniyali britaniya kompyuteri; soniyasiga 650 buyruq |
UNIVAC | 1951 | Eckert-Mauchly Corp. | Birinchi tijoriy kompyuter; kiritish/chiqarishni qayta ishlashdan ajratgan |
1-bob · Kompyuterni tushunish
29 / 54
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Mashinani nomlang · javoblaringizni yozib qo‘ying
Qaysi dastlabki kompyuter ta’riflanmoqda?
1
Zamonaviy raqamli kompyuterning barcha xususiyatlaridan foydalangan birinchi qurilma.
1-ishora
2
Birinchi sof elektron raqamli dasturlanadigan kompyuter — lekin faqat maxsus maqsadli.
2-ishora
3
Xotirada saqlanadigan dastur prinsipida ishlagan birinchi kompyuter.
3-ishora
4
1951-yilda sotilgan birinchi tijoriy kompyuter.
4-ishora
Javoblar: 1 — analitik mashina. 2 — Colossus. 3 — EDVAC. 4 — UNIVAC.
RIVOJLANISH VAQT JADVALI
Qumdagi toshlardan birinchi tijoriy kompyutergacha
1-bob · Kompyuterni tushunish
30 / 54
QO‘LDA ISHLATILADIGAN QURILMALAR
qadimda
Qum
taxtasi
~5000 yil
Abak
1614
Napier
tayoqchalari
1620
Logarifmik
chizg‘ich
1642
Paskalina
1642-yildan keyin
Bosqichli
hisoblagich
AVTOMATIK QURILMALAR
1822
Differensial
mashina
1833
Analitik
mashina
1944
MARK I
1944
Colossus
1946
ENIAC
1949
EDVAC
va EDSAC
1951
UNIVAC
Qo‘lda ishlatiladigan qurilmalar qo‘l bilan boshqarilgan; avtomatik qurilmalar esa saqlangan qadamlar ketma-ketligini o‘zi bajargan.
1-bob · Kompyuterni tushunish
31 / 54
04
Kompyuterlarning besh avlodi
Har bir avlod — takomillashish bosqichi: kichikroq, arzonroq, tezroq, ishonchliroq va samaraliroq
Elektron lampalar
Tranzistorlar
Integral sxemalar
Mikroprotsessor · ULSI
BIRINCHI AVLOD · 1940 – 1956
Elektron lampalar va mashina tili
1-bob · Kompyuterni tushunish
32 / 54
1.5-rasm Elektron lampa
Elektron lampalar
Hisoblash bilan birga saqlash va boshqarish uchun ham ishlatilgan. Termoelektron lampali mashinalar deb ham ataladi.
QANDAY ISHLAYDI
Ichida tolalari bor shisha naycha; qizdirilgan tolalar signallarni kuchaytiradigan va susaytiradigan elektronlar hosil qiladi.
KIRITISH / CHIQARISH
Kiritish uchun perfokarta, chiqarish uchun bosma nusxa.
AFZALLIKLARI
•O‘z davrining eng tez hisoblash qurilmalari
•Murakkab matematik masalalarni samarali yecha olgan
CHEKLOVLAR
•Faqat mashina tili — dasturlash qiyin
•Juda katta, og‘ir va o‘rnatish qiyin
•Juda ko‘p issiqlik chiqargan; bir vazifali
Misollar: ENIAC, EDVAC, EDSAC va UNIVAC
IKKINCHI AVLOD · 1956 – 1963
Tranzistorlar va assembler tili
1-bob · Kompyuterni tushunish
33 / 54
1.6-rasm Tranzistor
Tranzistorlar
1947-yilda Shockley, Brattain va Bardeen ixtiro qilgan; buning uchun ular Nobel mukofotini olgan.
UCHTA ULANISH
Baza — signal uchun kirish yo‘li. Kollektor — kuchaytirilgan signalni yig‘adi. Emitter — chiqish yo‘li.
YANA YANGILIKLAR
Printerlar, ikkilamchi xotira va operatsion tizim texnologiyasi. Kiritish/chiqarish hamon perfokarta va bosma nusxa.
AFZALLIKLARI
•Kichikroq, tezroq, arzonroq, kamroq issiqlik
•Assembler tilida dasturlash oson
•Yengil va oson ko‘chiriladigan
•Juda kam quvvat talab qilgan
CHEKLOVLAR
•Kiritish/chiqarish vositalari deyarli o‘zgarmagan
•Konditsionerli xona talab qilgan
•Juda qimmat — uy uchun qo‘l yetmas
•Faqat maxsus maqsadli
Misollar: PDP-8, IBM 1401 va IBM 7090
UCHINCHI AVLOD · 1964 – 1975
Integral sxemalar va yuqori darajali tillar
1-bob · Kompyuterni tushunish
34 / 54
Integral sxemalar (IC)
Tranzistorlar, rezistorlar, kondensatorlar va boshqa komponentlarni bitta kichik kremniy chipga birlashtiruvchi sxemalar. Mikroelektronika texnologiyasi deb ham ataladi. Birinchi IC ni 1958-yilda Jack Kilby va Robert Noyce yaratgan.
Nega IC oldingilaridan ustun
Elektron lampa
Tranzistor
Integral sxema
Nisbiy o‘lcham, narx va talab qilinadigan quvvat
Tezlik
Shu paytgacha eng tez — hisoblash vaqti nanosoniyalarda o‘lchangan
Dasturlash
Yuqori darajali tillar: mashina tafsilotlariga bog‘liq emas, shuning uchun bir kompyuterda yozilgan dastur boshqasida ham ishlaydi
Maqsadi
Biznes va ilmiy vazifalarni bajara olgan — umumiy maqsadli kompyuterlar
Hali ham muammo
Xotira hajmi juda kichikligicha qoldi, narxi juda yuqori edi va hamon konditsionerli xonalar talab qilinardi
Misollar: NCR 395, B6500, IBM 370, PDP 11, CDC 7600
TO‘RTINCHI AVLOD · 1975 – 1989
Mikroprotsessor paydo bo‘ladi
1-bob · Kompyuterni tushunish
35 / 54
1.8-rasm Intel P4004 mikroprotsessor chipi, 1971
LSI, VLSI va mikroprotsessor
LSI bitta kremniy chipga minglab tranzistor joylagan; VLSI esa yuz minglab. Asosiy sxemalar uchun hamon IC ishlatilgan.
MIKROPROTSESSOR NIMA
U kompyuterning CPU, xotira va kiritish/chiqarish boshqaruvini bitta chipga joylaydi.
SHU DAVRDA YANA
Shaxsiy kompyuterlar (PC), grafik interfeyslar (GUI), yangi operatsion tizimlar, statik va dinamik RAM, lokal tarmoqlar.
AFZALLIKLARI
•Juda kuchli; katta va tez xotira
•GUI tufayli foydalanish qulay
•Dasturlarni ko‘chirish oson; juda ko‘p qirrali
•Juda ishonchli, juda kam quvvat talab qiladi
CHEKLOVLAR
•LSI va VLSI chiplarini platalarga kavsharlash murakkab texnologiyani talab qilgan
•Hamon butunlay dasturchi bergan buyruqlarga bog‘liq
Misollar: IBM PC, IBM PC/AT, Apple va CRAY-1. Keyingi mikroprotsessorlar: Intel 386, Intel 486, Pentium
BESHINCHI AVLOD · ZAMONAVIY RAQAMLI KOMPYUTERLAR
ULSI — bitta chipda o‘n million komponent
1-bob · Kompyuterni tushunish
36 / 54
O‘ta yuqori darajadagi integratsiya (ULSI)
Bitta kichik chipda qariyb o‘n million elektron komponent tayyorlash imkonini beradi; bu mikroprotsessorlarning quvvati va tezligini hamda birlamchi va ikkilamchi xotira hajmini oshiradi.
Ko‘chma kompyuterlar
Noutbuk, cho‘ntak kompyuteri, PDA
Parallel protsessorlar
Bir nechta buyruq bir vaqtda bajariladi
Serverlar
Ko‘p foydalanuvchiga xizmat qiluvchi markaziy kompyuterlar
Optik disklar
Yangi saqlash texnologiyasi
Internet
Va uning turli xizmatlari
AFZALLIKLARI
•Hozirgacha eng tez va eng kuchli kompyuterlar
•Ko‘plab dasturlarni bir vaqtda juda yuqori tezlikda ishlatadi
•Shunchalik kichikki, ba’zilaridan safarda ham foydalanish mumkin
•Aloqa va resurslarni birgalikda ishlatishda ko‘p qirrali
ASOSIY KAMCHILIGI
Ularda turli amallarni bajarishda yo‘l ko‘rsatadigan intellektual dastur yo‘q. Sun’iy intellekt va ekspert tizimlar shu sohadagi davom etayotgan izlanishlar natijasidir.
TAQQOSLASH
Besh avlod yonma-yon
1-bob · Kompyuterni tushunish
37 / 54
Avlod | Davr | Asosiy texnologiya | O‘lcham | Tezlik | Dasturlash texnologiyasi | Misollar |
Birinchi | 1940–1956 | Elektron lampalar | Juda katta va og‘ir | O‘z davrining eng tezi | Mashina tili | ENIAC, EDVAC, EDSAC, UNIVAC |
Ikkinchi | 1956–1963 | Tranzistorlar | Kichikroq, yengil | 1-avloddan tezroq | Assembler tili | PDP-8, IBM 1401, IBM 7090 |
Uchinchi | 1964–1975 | Integral sxemalar | Kichikroq, tashiladigan | Nanosoniyalarda hisoblash | Yuqori darajali tillar | NCR 395, B6500, IBM 370, PDP 11, CDC 7600 |
To‘rtinchi | 1975–1989 | LSI / VLSI, mikroprotsessor | Kichik va ixcham | Juda yuqori; tez murojaat vaqti | Yuqori darajali tillar, GUI, 4GL | IBM PC, IBM PC/AT, Apple, CRAY-1 |
Beshinchi | Zamonaviy raqamli kompyuterlar | ULSI | Juda kichik, ko‘chma | Hozirgacha eng tez va kuchli | Parallel ishlov berish, SI tillari | Noutbuklar, PDA, serverlar, zamonaviy PC |
Davr, texnologiya va misollar bob matnidan olingan. “4GL”, “SI (sun’iy intellekt) tillari” va “parallel ishlov berish” keyingi slayddagi 1.9-rasmdan — kompyuterlar oilasi daraxtidan olingan.
1.9-RASM
Kompyuterlar oilasi daraxti
1-bob · Kompyuterni tushunish
38 / 54
Bugungi kompyuterga beshta alohida rivojlanish yo‘nalishi olib kelgan.
1
Hisoblash qurilmalari
Abak → Napier → Pascal → Leibnitz
2
Dasturlar
Babbage → Ada Lovelace → mashina, assembler va yuqori darajali tillar
3
Axborotni saqlash
Jacquard perfokartalari → Hollerith
4
Mantiq
Boole → Shannon
5
Elektronika
De Forest lampalari → Shockley tranzistorlari → IC → mikroprotsessorlar → LSI/VLSI → ULSI
Eslatma: bu rasmda avlodlar 1944–1955, 1955–1965, 1965–1975, 1975– va 1980– deb sanalgan. Testlarda bob matnidagi sanalardan foydalaning.
1-bob · Kompyuterni tushunish
39 / 54
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Saralang · avlod raqamini ayting
Har bir texnologiya qaysi avlodga tegishli?
1
Tranzistorlar
A texnologiya
2
O‘ta yuqori darajadagi integratsiya (ULSI)
B texnologiya
3
Integral sxemalar
C texnologiya
4
Mikroprotsessor, LSI va VLSI
D texnologiya
Javoblar: A — ikkinchi. B — beshinchi. C — uchinchi. D — to‘rtinchi. Tushib qolgani — elektron lampalar, birinchi avlod. Taxmin qiling: nega har bir yangi avlod kompyuterlarni tezroq bilan birga arzonroq ham qildi?
1-bob · Kompyuterni tushunish
40 / 54
05
Kompyuterlarning tasnifi
Har bir kompyuter ma’lumotni qayta ishlaydi — lekin ular ishlash usuli, vazifasi va o‘lchami bilan farq qiladi
Ishlash prinsiplari
Qo‘llanilishi
O‘lcham va imkoniyat
Mikrokompyuter ichida
TUSHUNCHALAR XARITASI
Istalgan kompyuterni tasniflashning uch usuli
1-bob · Kompyuterni tushunish
41 / 54
KOMPYUTERLAR
Ishlash prinsipi bo‘yicha
Analog
Raqamli
Gibrid
Qo‘llanilishi bo‘yicha
Umumiy maqsadli
Maxsus maqsadli
O‘lcham va imkoniyat bo‘yicha
Mikro
Mini
Meynfreym
Super
ISHLASH PRINSIPI BO‘YICHA
Analog, raqamli va gibrid
1-bob · Kompyuterni tushunish
42 / 54
Analog
UZLUKSIZ SIGNALLAR
Ma’lumotni ma’lum kattalikdagi uzluksiz elektr signallari ko‘rinishida ifodalaydi. Juda tez, bir vaqtda bir nechta amal bajarilishi mumkin.
•Natijalari unchalik aniq emas
•Aniqlik muhim bo‘lmagan joyda ishlatiladi
•Differensial tenglamalarni yechishning kuchli vositasi
•Operatsion kuchaytirgich (Op-Amp) asosida qurilgan
Raqamli
0 VA 1 LAR
Ma’lumotni raqamli shaklda saqlaydi va qayta ishlaydi — har qanday ma’lumot 0 va 1 lar ko‘rinishida saqlanadi, natija ham raqamli bo‘ladi.
•Analogdan tezroq, ishonchliroq va aniqroq
•Analog ma’lumotni o‘zgartirilgandan keyin qayta ishlay oladi
•Komponentlari: ALU, boshqaruv bloki, xotira bloki, kiritish/chiqarish bloklari
•Misol: uy foydalanuvchisining kompyuteri
Gibrid
IKKALASINING ENG YAXSHISI
Analog va raqamli kompyuterlarni birlashtiradi, shuning uchun uning apparat qismi analog va raqamli komponentlar aralashmasidir.
•Tez, samarali va ishonchli
•Uzluksiz o‘zgaruvchan kirish signalini qabul qilib, uni diskret qiymatlarga aylantiradi
•Murakkab modellashtirish uchun tejamli
•Misol: bemorning yurak urishini o‘lchaydigan qurilma
QO‘LLANILISHI BO‘YICHA
Umumiy maqsadli yoki maxsus maqsadli
1-bob · Kompyuterni tushunish
43 / 54
Umumiy maqsadli
Barcha muhitlarda ishlay oladigan qilib yaratilgan.
Ko‘p qirralilik
Ko‘p qirrali — turli vazifalar uchun mo‘ljallangan bir qancha dasturni saqlay oladi
Samaradorlik
Samarasiz; natija olish uchun ko‘p vaqt sarflaydi
Maxsus maqsadli
Faqat bitta belgilangan vazifani bajaradigan qilib yaratilgan.
Ko‘p qirralilik
Ko‘p qirrali emas; tezligi va xotira hajmi bajariladigan vazifaga bog‘liq
Samaradorlik
Samarali va kam vaqt sarflaydi; ortiqcha axborot yo‘qligi sababli arzonroq
Bobning oldingi qismidan eslang
Colossus faqat ayrim aniq vazifalarni bajarish uchun yaratilgan maxsus maqsadli elektron qurilma edi. · ENIAC barcha turdagi hisoblash masalalarini yecha oladigan umumiy maqsadli kompyuter edi. · Birinchi va ikkinchi avlod kompyuterlari odatda maxsus maqsadli, uchinchi avlod kompyuterlari esa umumiy maqsadli bo‘lgan.
O‘LCHAM VA IMKONIYAT BO‘YICHA
Mikrokompyuterdan superkompyutergacha
1-bob · Kompyuterni tushunish
44 / 54
Mikrokompyuter
Shaxsiy foydalanish
•Mikroprotsessor, saqlash bloki va kiritish/chiqarish kanali asosida qurilgan kichik va arzon raqamli kompyuter
•Shaxsiy kompyuter, ishchi stansiya va noutbuk ko‘rinishida bo‘ladi
•Stol kompyuteri · Noutbuk · Qo‘l kompyuteri (PDA)
Minikompyuter
O‘rta sinf · 1960, DEC
•Mikrokompyuterdan ko‘proq ma’lumot va kiritish/chiqarishni boshqaradi; meynfreymdan kuchsizroq
•Bir vaqtda 4 tadan 200 tagacha foydalanuvchiga xizmat qiladi
•Markaziy kompyuter, tarmoq serveri yoki veb-server sifatida ishlatiladi
•PDP 11, IBM 8000 seriyasi, VAX 7500
Meynfreym
Yirik tashkilotlar
•Juda katta; kuniga millionlab yozuvlarni qayta ishlaydi
•16 tagacha mikroprotsessor; RAM 128 MB dan 8 GB gacha
•Bir nechta operatsion tizimni ishlatadi — ular ‘virtual mashinalar’ deyiladi
•IBM 3000, VAX 8000, CDC 6600
Superkompyuter
Eng tezkor · 1960, Seymour Cray
•Eng tez kompyuter turi; murakkab amallarni juda yuqori tezlikda bajaradi
•Bir vaqtda faqat oz sonli dasturni ishlatadi — shuning uchun tez
•Konveyer va parallel ishlov berishdan foydalanadi
•CRAY 3, Cyber 205, NEC SX-3, PARAM (Hindiston)
Superkompyuterlar qo‘llaniladigan sohalar: ob-havoni prognozlash · animatsion grafika · suyuqliklar mexanikasi · yadro energetikasi tadqiqotlari · neft qidiruvi
MIKROKOMPYUTER ICHIDA
Tizim shinasi bilan bog‘langan to‘rt qism
1-bob · Kompyuterni tushunish
45 / 54
1
Mikroprotsessor
Mikrokompyuterning yuragi
•ALU — arifmetik va mantiqiy amallar
•Registrlar bloki — ALU uchun vaqtinchalik xotira
•Boshqaruv bloki — amallarni boshqaradi va yo‘naltiradi
2
Xotira
Ma’lumotlar va buyruqlarni saqlaydi
•Birlamchi (asosiy) xotira — vaqtinchalik saqlash
•Ikkilamchi (yordamchi) xotira — doimiy saqlash
•Magnit disklar va magnit lentalar
3
Periferik qurilmalar
Kiritish va chiqarish
•Kiritish: klaviatura, sichqoncha
•Chiqarish: monitor, printer
•Chiqarish qurilmalari ikkilik natijalarni o‘qiladigan shaklga aylantiradi
TIZIM SHINASI
Mikroprotsessor, xotira va periferik qurilmalarni yagona tizimga bog‘laydi. Frontal shina, xotira shinasi, lokal shina yoki xost shinasi deb ham ataladi.
Manzil shinasi
Bir yo‘nalishli — periferik qurilma yoki xotira katagini aniqlaydi
Ma’lumotlar shinasi
Ikki yo‘nalishli — mikroprotsessor, xotira va periferik qurilmalar o‘rtasida ma’lumot uzatadi
Boshqaruv shinasi
Mikroprotsessordan turli qurilmalarga boshqaruv signallarini olib boradi
1-bob · Kompyuterni tushunish
46 / 54
TUSHUNISHNI TEKSHIRISH
Tasniflang · iloji bo‘lsa uchala belgini ham ayting
Quyidagi kompyuterlarning har birini tasniflang.
1
Shifoxonada bemorning yurak urishini o‘lchash uchun ishlatiladigan qurilma.
1-misol
2
Oila uyda foydalanadigan kompyuter.
2-misol
3
Ob-havoni prognozlash va yadro energetikasi tadqiqotlari uchun ishlatiladigan mashina.
3-misol
4
O‘rta biznes uchun 150 foydalanuvchiga xizmat qiladigan tarmoq serveri.
4-misol
Javoblar: 1 — gibrid. 2 — raqamli, umumiy maqsadli, mikrokompyuter. 3 — superkompyuter. 4 — minikompyuter (o‘rta sinf).
KOMPYUTER TIZIMI
Har bir kompyuterga kerak bo‘lgan to‘rt quyi tizim
1-bob · Kompyuterni tushunish
47 / 54
Apparat ta’minoti
Dasturiy ta’minot
Ma’lumotlar
Odamlar
Apparat ta’minoti
Kompyuterni tashkil etuvchi fizik qurilmalar: klaviatura, sichqoncha, xotira, CPU, monitor va printer. Ular ma’lumotni kiritadi, saqlaydi va qayta ishlaydi, so‘ng natijani ko‘rsatadi.
CPU ichida
ALU
Arifmetik-mantiqiy blok — qo‘shish va ayirish kabi arifmetik amallar hamda AND va OR kabi mantiqiy amallar
CU
Boshqaruv bloki — kiritish va chiqarishni boshqaradi; buyruqlarni xotiradan oladi, dekodlaydi va bajaradi
Dasturiy ta’minot
Kompyuterga qayta ishlashni bajarishda yordam beradigan dasturlar va buyruqlar. Ikki asosiy turi bor.
Amaliy dasturiy ta’minot
Foydalanuvchi uchun aniq vazifani bajarishga mo‘ljallangan. Oxirgi foydalanuvchi dasturlari deb ham ataladi.
Matn muharrirlari · ma’lumotlar bazalari · taqdimot dasturlari · elektron jadvallar
Tizimli dasturiy ta’minot
Kompyuter ishini nazorat qilish va apparat ta’minotini boshqarish uchun mo‘ljallangan.
Operatsion tizimlar · kompilyator · assembler · interpretator · drayverlar
KOMPYUTER TIZIMI
Ma’lumotlar va odamlar
1-bob · Kompyuterni tushunish
48 / 54
Ma’lumotlar
Kerakli natijani olish uchun foydalanuvchi kompyuter tizimiga kiritadigan xom faktlar. Ma’lumot kompyuter tushunadigan shaklda beriladi; natija esa foydalanuvchi tushunadigan shaklda chiqariladi.
Sifat ma’lumotlari
So‘z yoki matn ko‘rinishida ifodalanadi. Grafik taqdimot uchun tasvir, video va audioni ham o‘z ichiga olishi mumkin.
Miqdor ma’lumotlari
Sonli shaklda ifodalanadi — ma’lum miqdorni ifodalash uchun ishlatiladigan sonlar va belgilar.
1 bit = axborotning eng kichik birligi. 1 bayt = sakkiz bitdan iborat guruh.
Odamlar
Kompyuter tizimlari odamlar tomonidan, odamlar uchun yaratiladi.
1
Tizim mutaxassislari
Apparat va dasturiy ta’minotni loyihalaydigan va yaratadigan odamlar: apparat muhandislari, dasturiy ta’minot muhandislari, dasturchilar.
2
Foydalanuvchilar
Kompyuter tizimlaridan o‘z ishida foydalanadigan odamlar — ta’lim, biznes, ko‘ngilochar soha, o‘qitish va boshqa sohalarda. Tayyor dasturlardan foydalanishi yoki o‘zi dastur yaratishi mumkin.
Apparat · Dasturiy ta’minot · Ma’lumotlar · Odamlar — to‘rttalasi ham zarur
KOMPYUTERLARNING QO‘LLANILISHI
Bugun kompyuterlar qayerda ishlatiladi
1-bob · Kompyuterni tushunish
49 / 54
1
Ta’lim
O‘qitish, taqdimotlar, onlayn shakllar va imtihonlar, masofaviy ta’lim, veb-asosidagi o‘qish.
2
Biznes
Axborot bazalari, uzoq joylar o‘rtasida veb-konferensiyalar, onlayn savdo.
3
Aloqa
Ulangan kompyuterlar o‘rtasida ma’lumot uzatish; matn, grafika va ilova fayllar uchun elektron pochta.
4
Fan
Yangi nazariyalarni tadqiq qilish va tahlil qilish; zilzila va sunamilarni bashorat qilish sari.
5
Muhandislik
Avtomobilsozlik va qurilish kabi sohalarda murakkab chizma va loyihalar; sonli hisoblashlar.
6
Ko‘ngilochar soha
Bepul va tijoriy grafik dasturlar yordamida grafika va animatsiya yaratish.
7
Bank ishi
Onlayn bank xizmati — bank saytlari orqali pul o‘tkazish, qabul qilish va to‘lovlar.
8
Sog‘liqni saqlash
Kasalliklarni aniqlash, bemorlarni kuzatish, ichki organlarni ko‘rish, bemor yozuvlari, telemeditsina.
9
Davlat boshqaruvi
Soliq, sanoat, aholini ro‘yxatga olish, politsiya va mudofaa idoralari; ‘elektron hukumat’ g‘oyasi.
HAYOTDAGI BOG‘LIQLIK
Darslikdagi tushuncha va bugun uni qayerda uchratasiz
1-bob · Kompyuterni tushunish
50 / 54
Bobdagi tushuncha | Darslikda nima deyilgan | Bugun qayerda uchratasiz |
CPU — miya | Buyruqlarni boshqaradi va bajaradi | Telefoningiz yoki noutbukingiz ichidagi protsessor chipi |
Mikrokompyuter | Kichik, arzon, mikroprotsessor asosida, bir kishi uchun | Noutbukingiz yoki stol kompyuteringiz |
Qo‘l kompyuteri / PDA | Cho‘ntakbop, qalam yoki stilus bilan kiritish, kichik xotira kartalari | Smartfoningiz va planshetingiz |
Meynfreym kompyuter | Kuniga millionlab yozuvlar; moliyaviy tranzaksiyalarni qayta ishlash | Bankomat yoki karta to‘lovi ortidagi bank tizimi |
Superkompyuter | Ob-havo prognozi, animatsion grafika, yadro energetikasi tadqiqotlari | Milliy ob-havo prognozlari; animatsion film studiyalari |
Gibrid kompyuter | Bemorning yurak urishini o‘lchaydi | Shifoxona monitorlari va fitnes-trekerlar |
Maxsus maqsadli kompyuter | Faqat bitta belgilangan vazifani bajaradi | Kalkulyator, elektron soat, kir yuvish mashinasi boshqaruvchisi |
QO‘SHIMCHA IZOH — IMTIHONGA KIRMAYDI
Darslik va zamonaviy manbalar qayerda farq qiladi
1-bob · Kompyuterni tushunish
51 / 54
Barcha test va mashqlarda bobda yozilganidek javob bering. Quyidagi izohlar faqat ma’lumot uchun — boshqa manbani o‘qib chalkashib qolmaslik uchun.
Avlodlar sanalari
Bob matnida 1940–1956, 1956–1963, 1964–1975 va 1975–1989 berilgan. Shu bobdagi 1.9-rasmda esa 1944–1955, 1955–1965, 1965–1975, 1975– va 1980–.
→ Bob matnidan foydalaning.
Colossus
Bobda muallif sifatida britaniyalik matematik “Alan Mathison” ko‘rsatilgan. To‘liq ismi — Alan Mathison Turing; zamonaviy manbalarning aksariyati Colossusni muhandis Tommy Flowers qurgan deb hisoblaydi.
→ Bobdagidek javob bering.
ENIAC yaratuvchilari
Bobda bir joyda “John Ecker”, boshqa joylarda “John Eckert” deb yozilgan. Zamonaviy manbalarda odatda J. Presper Eckert.
→ Ikkala yozilish ham qabul qilinadi.
Beshinchi avlod va SI
Bobda beshinchi avlod mashinalarida intellektual dastur yo‘qligi, sun’iy intellekt va ekspert tizimlar ustida hali ish olib borilayotgani aytilgan. Bu SI kundalik texnologiyaga aylanishidan oldin yozilgan.
→ Bobdagidek javob bering.
Qo‘l kompyuterlari
Bobda PDA ga misol sifatida Apple Newton, Casio Cassiopeia va Franklin eBookMan keltirilgan.
→ Bugun bu vazifani smartfonlar bajaradi.
Imlo
Bobda “napier bones” va “Leibriz” deb yozilgan. Aksariyat manbalarda “Napier's Bones” va “Leibniz”.
→ Qurilma ham, shaxs ham bir xil.
TAKRORLASH
Yakunlashdan oldin sakkizta savol
1-bob · Kompyuterni tushunish
52 / 54
1
Kompyuterning qaysi komponenti kompyuterning miyasi deb ataladi?
2
Qaysi qurilmada toshlar qumdagi uchta ariqchaga joylashtirilgan?
3
Zamonaviy raqamli kompyuterlarning otasi deb kim tan olingan?
4
1944-yilda yaratilgan birinchi sof elektron dasturlanadigan kompyuter qaysi?
5
Uchinchi avlod kompyuterlarida qaysi texnologiya ishlatilgan?
6
Qaysi avlod ULSI texnologiyasidan foydalanadi?
7
Ishlash prinsipi bo‘yicha kompyuterlarning uchta sinfini ayting.
8
Qaysi turdagi kompyuter o‘rta sinf kompyuteri deb ataladi?
TAKRORLASH
Javoblar
1-bob · Kompyuterni tushunish
53 / 54
1
CPU
Markaziy protsessor — buyruqlarni boshqaradi va bajaradi.
2
Qum taxtasi
Qumda uchta ariqcha, har birida ko‘pi bilan o‘nta tosh.
3
Charles Babbage
Kembrij universitetining matematika professori.
4
Colossus
1944-yilda yaratilgan; elektron lampali maxsus maqsadli qurilma.
5
Integral sxemalar (IC)
Mikroelektronika texnologiyasi deb ham ataladi.
6
Beshinchi avlod
O‘ta yuqori darajadagi integratsiya — bitta chipda o‘n millionga yaqin komponent.
7
Analog, raqamli va gibrid
Ishlash prinsipi bo‘yicha uchta sinf.
8
Minikompyuter
Meynfreymdan kuchsizroq, mikrokompyuterdan kuchliroq.
1-bob · Kompyuterni tushunish
54 / 54
CHIQISH CHIPTASI
Ketishdan oldin shu uchtasiga javob bering
Javoblaringizni ismingiz bilan birga qog‘ozga yozing va eshik oldida topshiring.
1
Bir gapda kiritish, qayta ishlash va chiqarish so‘zlaridan foydalanib kompyuterni ta’riflang.
3-maqsadni tekshiradi
2
Besh avlodning har biri uchun asosiy texnologiyani tartib bilan ayting.
7-maqsadni tekshiradi
3
Maxsus maqsadli kompyuterga bitta misol keltiring va nega u maxsus maqsadli ekanini ayting.
8-maqsadni tekshiradi
Keyingi qadam: beshta interaktiv mashg‘ulot — komponentlar, rivojlanish vaqt jadvali, besh avlod, tasniflash va yakuniy bilim sinovi.