Dasturlash tillarining tuzilmasi
Kompyuter “Salom, dunyo!” degan matnni qanday tushunadi?
Hozircha javob bermang. Avval dastur qanday yo‘l bosib o‘tishini taxmin qiling.
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
Tilning bazaviy tushunchalari
Dasturlash tili — kompyuter bilan muloqot tili
Sintaksis
; belgisi. Qoidaga zid yozuv — sintaktik xato.Semantika
a = b + c; — b va c yig‘indisini a ga yozish degani.Kompilyator
C++ qanday til?
| Xususiyat | Ma’nosi | Nima beradi |
|---|---|---|
| Yuqori darajali | Kod inson tiliga yaqin: if, for, cout | O‘qish va yozish oson |
| Kompilyatsiyalanadigan | Ishga tushirishdan oldin mashina kodiga o‘giriladi | Juda tez ishlaydi |
| Statik tiplangan | Har bir o‘zgaruvchining turi oldindan e’lon qilinadi | Xatolar erta topiladi |
| Umumiy maqsadli | O‘yinlar, OT, brauzerlar, ilmiy hisoblar | Keng qo‘llaniladi |
C++ dasturining tuzilishi
#include <iostream> using namespace std; int main() { cout << "Salom, dunyo!" << endl; return 0; }
Salom, dunyo!
std:: prefiksini har safar yozmaslik uchunendl — yangi qatorManba koddan ishlaydigan dasturgacha
Manba kod
main.cpp — dasturchi yozgan matnPreprotsessor
#include, #define ni ochadi, matnni tayyorlaydiKompilyator
.obj) yaratadiBog‘lovchi
.exe fayl hosil qiladiBajarish
1-bo‘lim yakuni: Tilning bazaviy tushunchalari
; unutilgan kod qaysi bosqichda xato beradi?1-topshiriq: Salom, ism!
Foydalanuvchi o‘z ismini kiritadi. Dastur unga salom berishi kerak.
Kirish: Bitta so‘z — ism (bo‘sh joysiz).
Chiqish: Salom, <ism>! ko‘rinishidagi bitta qator.
Aziza
Salom, Aziza!
Preprotsessor direktivalari
# bilan boshlanadigan buyruqlar
Preprotsessor kompilyatsiyadan oldin ishlaydi. U kodni tushunmaydi — faqat matnni almashtiradi.
1#include
#include <iostream>2#define
#define PI 3.143#ifdef
4#ifndef
5#endif
6<...> va "..."
<> — standart kutubxona, "" — o‘zingizning faylingizMakro va shartli kompilyatsiya
#include <iostream> using namespace std; #define PI 3.14 #define DEBUG int main() { cout << "PI = " << PI << endl; #ifdef DEBUG cout << "Tuzatish rejimi" << endl; #endif return 0; }
PI = 3.14 Tuzatish rejimi
PI so‘zi 3.14 bilan almashtiriladi#define DEBUG ni o‘chirsangiz, 2-qator chiqmaydiQavssiz makro xavfli
Noto‘g‘ri: #define KV(x) x * x
KV(2 + 3)→2 + 3 * 2 + 3- Ko‘paytirish avval bajariladi:
2 + 6 + 3 = 11 - Kutilgan 25 o‘rniga 11 chiqadi
To‘g‘ri: #define KV(x) ((x) * (x))
KV(2 + 3)→((2 + 3) * (2 + 3))- Natija:
25 - Yaxshiroq:
const double PI = 3.14159;— turi bor, kompilyator tekshiradi
#define o‘rniga const yoki constexpr ishlating.2-bo‘lim yakuni: Preprotsessor direktivalari
#define KV(x) x * x bo‘lsa, KV(1 + 1) nechaga teng?const #define dan xavfsizroq?Identifikatorlar va o‘zlashtirish
Nom berish qoidalari
Qoidalar
- Faqat lotin harflari, raqamlar va
_ - Raqam bilan boshlanmaydi:
2son— xato - Bo‘sh joy va
-,.,@mumkin emas - Kalit so‘z (
int,for,return) nom bo‘lmaydi - Katta-kichik harf farqlanadi:
son,Son,SON
Misollar
- ✓
son2,talaba_ismi,talabaIsmi,_temp - ✗
2son— raqam bilan boshlangan - ✗
talaba ismi— bo‘sh joy bor - ✗
narx-1— minus belgisi - ✗
int— kalit so‘z
=, +=, -=, *=, /=, %=
int x = 20; // oddiy o'zlashtirish x += 10; // x = x + 10 -> 30 x -= 5; // x = x - 5 -> 25 x *= 2; // x = x * 2 -> 50 x /= 3; // x = x / 3 -> 16 x %= 5; // x = x % 5 -> 1 cout << x;
1
x = x + 10 ning qisqa yozuvi50 / 3 = 1616 % 5 = 1= — o‘zlashtirish, == — taqqoslash. a == 5 “a 5 ga tengmi?” deb so‘raydi3-bo‘lim yakuni: Identifikatorlar va o‘zlashtirish
x += 10 ifodasi qaysi amalni anglatadi?talaba-ismi nima uchun noto‘g‘ri identifikator?a = 5 va a == 5 ning farqi nimada?2-topshiriq: Uch amal
Ikki butun son berilgan. Ularning yig‘indisi, ayirmasi va ko‘paytmasini toping.
Kirish: Bitta qatorda ikki butun son a va b (|a|, |b| ≤ 10000).
Chiqish: Uch qator: a + b, a - b, a * b.
7 3
10 4 21
Inkrement, siljitish va bitli amallar
Prefiks va postfiks shakllar
| Shakl | Nima qiladi | Misol (a = 5) |
|---|---|---|
++a (prefiks) | Avval oshiradi, keyin yangi qiymatni beradi | x = ++a; → x = 6, a = 6 |
a++ (postfiks) | Avval eski qiymatni beradi, keyin oshiradi | x = a++; → x = 5, a = 6 |
--a (prefiks) | Avval kamaytiradi, keyin qiymatni beradi | x = --a; → x = 4, a = 4 |
a-- (postfiks) | Avval eski qiymatni beradi, keyin kamaytiradi | x = a--; → x = 5, a = 4 |
i++; va ++i; farqsiz. Farq faqat ifoda ichida seziladi.<< va >> — bitlarni siljitish
int a = 8; // 0000 1000 int b = a << 2; // 0010 0000 = 32 int c = a >> 1; // 0000 0100 = 4 cout << b << " " << c << endl; cout << (1 << 10) << endl; // 2^10 cout << (13 >> 1) << endl; // 13 / 2
32 4 1024 6
a × 2^ka / 2^k (butun qismi)&, |, ^, ~ — har bir bit alohida
| Operator | Nomi | Natija biti 1, agar... | 5 va 3 (0101, 0011) |
|---|---|---|---|
& | bitli AND | ikkala bit ham 1 | 5 & 3 = 0001 = 1 |
| | bitli OR | kamida bitta bit 1 | 5 | 3 = 0111 = 7 |
^ | bitli XOR | bitlar har xil | 5 ^ 3 = 0110 = 6 |
~ | bitli NOT | bit 0 bo‘lsa (teskari) | ~5 = -6 |
& va | — bitli; && va || — mantiqiy operatorlar. n & 1 — sonning toq/juftligini tekshiradi.4-bo‘lim yakuni: Inkrement, siljitish va bitli amallar
a = 5; x = a++; dan keyin x va a nechaga teng?3 << 2 ning qiymati nechaga teng?6 & 3 natijasini ikkilik ko‘rinishda hisoblang.3-topshiriq: Bitlarni siljitish
Butun son a va siljish miqdori k berilgan. a << k va a >> k qiymatlarini chiqaring.
Kirish: Ikki butun son: a (0 ≤ a ≤ 1000000) va k (0 ≤ k ≤ 10).
Chiqish: Ikki qator: a << k va a >> k.
8 2
32 2
Ustuvorlik va tur o‘zgartirish
Qaysi amal birinchi bajariladi?
| Ustuvorlik | Operatorlar | Yo‘nalish |
|---|---|---|
| 1 (eng yuqori) | (), a++, a-- | chapdan o‘ngga |
| 2 | ++a, !, ~, unar -, (tur) | o‘ngdan chapga |
| 3 | *, /, % | chapdan o‘ngga |
| 4 | +, - | chapdan o‘ngga |
| 5 | <<, >> | chapdan o‘ngga |
| 6 | < <= > >=, keyin == != | chapdan o‘ngga |
| 7 | &, keyin ^, keyin | | chapdan o‘ngga |
| 8 | &&, keyin || | chapdan o‘ngga |
| 9 (eng past) | =, +=, -= ... | o‘ngdan chapga |
2 + 3 * 4 = 14, lekin (2 + 3) * 4 = 20. Shubha bo‘lsa — qavs qo‘ying.Ma’lumot turini o‘zgartirish
int a = 7, b = 2; cout << a / b << endl; // butun bo'lish cout << a % b << endl; // qoldiq cout << (double)a / b << endl; // an'anaviy usul cout << a / 2.0 << endl; // yashirin o'zgartirish cout << static_cast<int>(7.9) << endl; cout << (char)('A' + 1) << endl;
3 1 3.5 3.5 7 B
(char)66 → 'B'5-bo‘lim yakuni: Ustuvorlik va tur o‘zgartirish
10 - 2 * 3 ning qiymati nechaga teng?static_cast<int>(7.9) natijasi nima?7 / 2 3.5 chiqishi uchun kodni qanday o‘zgartirasiz?4-topshiriq: Butun va haqiqiy bo‘lish
Ikki butun son a va b (b ≠ 0) berilgan. Butun bo‘lish natijasi, qoldiq va haqiqiy bo‘linmani chiqaring.
Kirish: Ikki butun son a va b, b ≠ 0, 1 ≤ a, b ≤ 100000.
Chiqish: Uch qator: a / b (butun), a % b va haqiqiy bo‘linma — verguldan keyin aniq 2 xona.
7 2
3 1 3.50
Kutubxona va matematik funksiyalar
Tayyor vositalar qayerda?
| Kutubxona | Vazifasi | Misol funksiyalar |
|---|---|---|
<iostream> | kiritish va chiqarish | cin, cout, endl |
<cmath> | matematik funksiyalar | sqrt, pow, sin, abs |
<string> | zamonaviy satrlar | string, getline |
<cstring> | C-satrlar | strlen, strcpy |
<iomanip> | chiqarishni formatlash | setw, setprecision |
<ctime> | vaqt bilan ishlash | time, ctime |
<cstdlib> | umumiy yordamchilar | rand, exit |
<algorithm> | tayyor algoritmlar | sort, max, min |
#include bilan qo‘shiladi.Asosiy matematik funksiyalar
| Funksiya | Vazifasi | Misol |
|---|---|---|
sqrt(x) | kvadrat ildiz | sqrt(16) = 4 |
pow(a, b) | a ning b-darajasi | pow(2, 10) = 1024 |
abs(x) | modul | abs(-3.5) = 3.5 |
round(x) | eng yaqin butunga yaxlitlash | round(2.5) = 3 |
floor(x) / ceil(x) | pastga / yuqoriga yaxlitlash | floor(2.7) = 2, ceil(2.1) = 3 |
sin, cos, tan | trigonometrik (radianda!) | sin(PI / 2) = 1 |
log(x) / log10(x) | natural / o‘nlik logarifm | log10(1000) = 3 |
Gipotenuza va burchak
#include <iostream> #include <cmath> using namespace std; int main() { const double PI = 3.141592653589793; cout << pow(2, 3) << endl; cout << hypot(3, 4) << endl; cout << floor(-3.7) << " " << ceil(-3.7) << endl; cout << sin(30 * PI / 180) << endl; return 0; }
8 5 -4 -3 0.5
sqrt(3*3 + 4*4) = 5ceil(-3.7) yuqoriga: -3radian = gradus * PI / 180; sin(30) 0.5 emas!6-bo‘lim yakuni: Kutubxona va matematik funksiyalar
setw va setprecision qaysi kutubxonada?sin(90) nima uchun 1 chiqmaydi?Asosiy xulosalar
1Til = sintaksis + semantika
2Dastur main() dan boshlanadi
#include, using namespace std;, int main(), return 0;3Preprotsessor — matn almashtirish
const ishlating.4Nomlash qoidalari
_ bilan boshlang; bo‘sh joy, belgilar, kalit so‘zlar — yo‘q.5Ustuvorlik va qavslar
* / % → + -; shubha bo‘lsa, qavs qo‘ying.67 / 2 = 3
7 / 2.0 yoki static_cast<double>.Yakunlashdan oldin sakkizta savol
#include <cmath> nima uchun kerak?#define KV(x) x*x da KV(2+1) nechaga teng?_son1 va 1son dan qaysi biri to‘g‘ri nom?a = 3; b = ++a * 2; dan keyin b = ?5 | 2 nechaga teng?(double)9 / 2 natijasi?round(2.5) va floor(2.5)?1-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
Kvadrat va kub
Soat, daqiqa, sekund
Gipotenuza va yuza
Uch xonali son
Doira
Yaxlitlash laboratoriyasi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
int x = 7 / 2 * 2; bo‘lsa, x nechaga teng va nima uchun?