Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
“Kvadrat — bu to‘rtburchak.” Dasturda ham shundaymi?
Matematikada to‘g‘ri bo‘lgan gap kodda muammo keltirishi mumkin. Taxmin qiling.
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
Invariant va interfeys
Inkapsulyatsiyaning asl maqsadi
| Tushuncha | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| Invariant | Obyekt hayoti davomida doim rost bo‘lishi kerak bo‘lgan shart | Sana: 1 ≤ oy ≤ 12 |
| Interfeys | Tashqariga ochiq qism — nima qila oladi | push(), pop(), top() |
| Amalga oshirish | Yashirin qism — qanday ishlaydi | Stek ichida massiv |
Noto‘g‘ri sana umuman yaratilmaydi
class Sana { int kun, oy; static void tekshir(int k, int o) { if (o < 1 || o > 12) throw invalid_argument("oy xato"); if (k < 1 || k > 31) throw invalid_argument("kun xato"); } public: Sana(int k, int o) : kun(k), oy(o) { tekshir(k, o); } void setOy(int o) { tekshir(kun, o); oy = o; } int getOy() const { return oy; } }; int main() { Sana s(15, 3); try { s.setOy(13); } catch (const exception &e) { cout << e.what() << " "; } cout << s.getOy(); try { Sana x(1, 0); } catch (const exception &e) { cout << " " << e.what(); } }
oy xato 3 oy xato
Stek: foydalanuvchi ichkarini bilmaydi
class Stek { vector<int> d; public: void push(int x) { d.push_back(x); } int pop() { if (d.empty()) throw underflow_error("bo'sh"); int x = d.back(); d.pop_back(); return x; } int size() const { return d.size(); } }; int main() { Stek s; s.push(5); s.push(8); s.push(3); cout << s.pop() << s.pop() << " " << s.size() << " "; s.pop(); try { s.pop(); } catch (const exception &e) { cout << e.what(); } }
38 1 bo'sh
1-bo‘lim yakuni: Invariant va interfeys
1-topshiriq: Sana: invariantni saqlash
Sana sinfi har doim to‘g‘ri sanani saqlaydi (invariant). bool ornat(int k, int o, int y) — sana to‘g‘ri bo‘lsa o‘rnatadi va true qaytaradi, aks holda eski qiymat saqlanib qoladi va false qaytaradi. void chiqar() const — dd.mm.yyyy. Boshlang‘ich qiymat — 01.01.2000.
Kirish: Birinchi qatorda q (1 ≤ q ≤ 100), keyin q qatorda kun oy yil (1 ≤ yil ≤ 9999).
Chiqish: Har bir urinishdan keyin: rad etilsa XATO, so‘ng joriy sana dd.mm.yyyy ko‘rinishida.
3 15 3 2025 30 2 2024 29 2 2024
15.03.2025 XATO 15.03.2025 29.02.2024
friend va mutable
Yopiq a’zolarga ruxsat — sinfning o‘zi beradi
1friend funksiya
friend double masofa(const Vektor&, const Vektor&); — a’zo emas, lekin private ga kiradi.2friend sinf
friend class Auditor; — Auditor ning barcha metodlari kiradi.3Meros qilinmaydi
4O‘zaro emas
5Tranzitiv emas
6Qachon?
Masofa funksiyasi — do‘st
class Vektor { double x, y; public: Vektor(double x, double y) : x(x), y(y) {} friend double masofa(const Vektor &a, const Vektor &b); }; double masofa(const Vektor &a, const Vektor &b) { return sqrt((a.x - b.x) * (a.x - b.x) + (a.y - b.y) * (a.y - b.y)); } int main() { Vektor p(0, 0), q(3, 4); cout << masofa(p, q); }
5
masofa(p, q) — oddiy funksiya kabi, p.masofa emasconst metodda ham o‘zgaradigan maydon
class Hujjat { string matn; mutable int oqishlar = 0; mutable int kesh = -1; public: Hujjat(string m) : matn(m) {} int sozlar() const { oqishlar++; if (kesh == -1) { istringstream ss(matn); string s; kesh = 0; while (ss >> s) kesh++; } return kesh; } int getOqish() const { return oqishlar; } }; int main() { const Hujjat h("C++ juda kuchli til"); cout << h.sozlar() << h.sozlar() << " " << h.getOqish(); }
44 2
2-bo‘lim yakuni: friend va mutable
2-topshiriq: friend funksiya: masofa
Vektor2 sinfining x, y maydonlari yopiq. Sinfdan tashqaridagi double masofa(const Vektor2&, const Vektor2&) funksiyasini sinfga do‘st (friend) qilib e’lon qiling va yozing — u ikki nuqta orasidagi masofani qaytarsin.
Kirish: Birinchi qatorda q (1 ≤ q ≤ 100), keyin q qatorda x1 y1 x2 y2 (haqiqiy sonlar).
Chiqish: Har bir juftlik uchun masofa, verguldan keyin 3 xona.
2 0 0 3 4 1 1 1 1
5.000 0.000
Meros turlari va kompozitsiya
Sinflar qanday bog‘lanadi?
| Turi | Tuzilishi | Misol |
|---|---|---|
| Oddiy | A → B | Xodim → Dasturchi |
| Ko‘p bosqichli | A → B → C | Jonzot → Hayvon → It |
| Ierarxik | A → B, A → C | Shakl → Doira, Shakl → Kvadrat |
| Ko‘p (multiple) | A, B → C | Uchuvchi, Suzuvchi → O‘rdak |
chop(string) asosiy sinfdagi BARCHA chop(...) larni yashiradi. Tiklash: using Printer::chop;using bilan qaytarish
struct Printer { void chop(int x) { cout << "int "; } void chop(double x) { cout << "double "; } }; struct Rangli : Printer { void chop(const string &s) { cout << "string "; } }; struct Tuzatilgan : Printer { using Printer::chop; void chop(const string &s) { cout << "string "; } }; int main() { Rangli r; r.chop("a"); r.Printer::chop(5); Tuzatilgan t; t.chop(5); t.chop(2.5); t.chop("b"); }
string int int double string
“... bu ...dir” yoki “...da ... bor”?
Merosxo‘rlik (is-a)
- Doira — bu Shakl:
class Doira : public Shakl - Elektromobil — bu Avtomobil
- Hosila asosiy sinf o‘rnida ishlatila olishi kerak
Kompozitsiya (has-a)
- Avtomobilda Dvigatel BOR:
Dvigatel dvigatel;maydoni - Kompyuterda Protsessor bor
- Sinflar kamroq bog‘lanadi — o‘zgartirish oson
3-bo‘lim yakuni: Meros turlari va kompozitsiya
f(string) yozilsa, asosiy f(int) ga nima bo‘ladi?3-topshiriq: Kompozitsiya: Kompyuter
Protsessor (nom, chastota GHz, narx) va Xotira (hajm GB, narx) sinflarini yozing. Kompyuter sinfi ularni o‘z ichiga oladi (kompozitsiya, “has-a”) va ularning narxi ustiga yig‘ish narxini qo‘shadi. main() tayyor.
Kirish: Bitta qatorda: protsessor nomi, chastota, protsessor narxi, xotira hajmi, xotira narxi, yig‘ish narxi.
Chiqish: Ikki qator: nom chastotaGHz hajmGB (chastota — 1 xona) va umumiy narx.
Ryzen5 3.7 2100000 16 900000 300000
Ryzen5 3.7GHz 16GB 3300000
Konstruktorlar va obyekt kesilishi
Qatlamlar: yuqoridan pastga, teskari o‘chirish
struct Jonzot { Jonzot() { cout << "J "; } ~Jonzot() { cout << "~J "; } }; struct Hayvon : Jonzot { Hayvon() { cout << "H "; } ~Hayvon() { cout << "~H "; } }; struct It : Hayvon { It() { cout << "I "; } ~It() { cout << "~I "; } }; int main() { It it; cout << "| "; }
J H I | ~I ~H ~J
Hosila qism “kesib tashlanadi”
struct Hayvon { virtual ~Hayvon() = default; virtual string ovoz() const { return "..."; } }; struct It : Hayvon { string ovoz() const override { return "Vov"; } }; void qiymat(Hayvon h) { cout << h.ovoz() << " "; } void havola(const Hayvon &h) { cout << h.ovoz() << " "; } int main() { It it; Hayvon h = it; Hayvon &r = it; cout << h.ovoz() << " " << r.ovoz() << " "; qiymat(it); havola(it); }
... Vov ... Vov
4-bo‘lim yakuni: Konstruktorlar va obyekt kesilishi
4-topshiriq: Konstruktorlar tartibi
Shaxs (ism) asosiy sinfi va undan meros olgan Talaba (guruh) sinfini yozing. Konstruktor va destruktorlar xabar chiqarsin: Shaxs(ism), Talaba(ism, guruh), ~Talaba(ism), ~Shaxs(ism). Talaba konstruktori asosiy sinf konstruktorini initsializatsiya ro‘yxatida chaqirsin. main() tayyor.
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 10), keyin n qatorda: ism va guruh.
Chiqish: Konstruktor va destruktorlar chaqirilish tartibi (main() obyektlarni blok ichida yaratadi).
2 Ali 911 Vali 912
Shaxs(Ali) Talaba(Ali, 911) Shaxs(Vali) Talaba(Vali, 912) --- ~Talaba(Vali) ~Shaxs(Vali) ~Talaba(Ali) ~Shaxs(Ali)
Ko‘p merosxo‘rlik va olmos
O‘rdak ham uchadi, ham suzadi
struct Uchuvchi { void uch() { cout << "uchdi "; } void harakat() { cout << "havoda "; } }; struct Suzuvchi { void suz() { cout << "suzdi "; } void harakat() { cout << "suvda "; } }; struct Ordak : Uchuvchi, Suzuvchi { void harakat() { Uchuvchi::harakat(); Suzuvchi::harakat(); } }; int main() { Ordak o; o.uch(); o.suz(); o.harakat(); o.Suzuvchi::harakat(); }
uchdi suzdi havoda suvda suvda
Qurilma → Printer, Skaner → MFU
Oddiy meros
Muammo
m.id noaniq; ikki nusxa farq qilib qolishi mumkinYechim
class Printer : virtual public Qurilma — oraliq sinflardaNatija
Bitta umumiy nusxa
struct Q { int id = 0; Q() { cout << "Q "; } }; struct P : Q { P() { cout << "P "; } }; struct S : Q { S() { cout << "S "; } }; struct M : P, S {}; struct VQ { int id = 0; VQ() { cout << "VQ "; } }; struct VP : virtual VQ {}; struct VS : virtual VQ {}; struct VM : VP, VS {}; int main() { M m; m.P::id = 5; cout << "| " << m.S::id << endl; VM v; v.id = 5; cout << "| " << v.VS::id; }
Q P Q S | 0 VQ | 5
5-bo‘lim yakuni: Ko‘p merosxo‘rlik va olmos
Loyihalash tamoyillari
Kvadrat to‘rtburchakning o‘rnini bosa olmaydi
struct Tortburchak { double e, b; Tortburchak(double e, double b) : e(e), b(b) {} virtual ~Tortburchak() = default; virtual void setEni(double x) { e = x; } virtual void setBoyi(double x) { b = x; } double yuza() const { return e * b; } }; struct Kvadrat : Tortburchak { Kvadrat(double a) : Tortburchak(a, a) {} void setEni(double x) override { e = b = x; } void setBoyi(double x) override { e = b = x; } }; void kengaytir(Tortburchak &t) { t.setEni(5); t.setBoyi(4); cout << t.yuza() << " "; } int main() { Tortburchak t(2, 3); Kvadrat k(3); kengaytir(t); kengaytir(k); }
20 16
override, final va interfeys
| Vosita | Vazifasi |
|---|---|
override | Virtual metodni qayta aniqlayotganini bildiradi; imzo xato bo‘lsa — kompilyatsiya xatosi |
final (metod) | Keyingi hosilalarda qayta aniqlashni taqiqlaydi |
final (sinf) | class Karta final — undan meros olib bo‘lmaydi |
| Interfeys | Faqat sof virtual metodlardan iborat abstrakt sinf |
To‘lov tizimi
struct ITolov { virtual ~ITolov() = default; virtual bool tola(double s) = 0; }; class Karta final : public ITolov { double limit; public: explicit Karta(double l) : limit(l) {} bool tola(double s) override { if (s > limit) return false; limit -= s; return true; } }; void xarid(ITolov &t, double s) { cout << (t.tola(s) ? "OK " : "RAD "); } int main() { Karta k(100000); xarid(k, 50000); xarid(k, 60000); xarid(k, 45000); }
OK RAD OK
6-bo‘lim yakuni: Loyihalash tamoyillari
class A final nimani bildiradi?Asosiy xulosalar
1Invariant
2Interfeys
3friend / mutable
4is-a / has-a
5Slicing va olmos
6LSP, final, interfeys
Yakunlashdan oldin sakkizta savol
using Asosiy::f; nima qiladi?Hayvon h = it; nima yuz beradi?11-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
Hisob turlari
Olmos muammosi
mutable kesh
Kesilishsiz hayvonot bog‘i
Ombor tizimi
Ko‘p bosqichli meros
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.