⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik — interaktiv slaydlar
16
O‘N OLTINCHI MA’RUZA
Dasturlash 1 · C++ · 11-mavzu

Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik

Invariant va interfeys · friend va mutable · nomlarni yashirish va kompozitsiya · obyekt kesilishi · ko‘p meros · LSP va final
Invariant
friend
has-a / is-a
virtual meros
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
1 / 41
Isinish

“Kvadrat — bu to‘rtburchak.” Dasturda ham shundaymi?

Matematikada to‘g‘ri bo‘lgan gap kodda muammo keltirishi mumkin. Taxmin qiling.

1
To‘rtburchakning enini 5, bo‘yini 4 qilsak, yuzasi nechaga teng bo‘lishini kutamiz?
2
Kvadratning enini o‘zgartirsak, bo‘yi ham o‘zgarishi kerakmi?
3
Avtomobil “dvigatel”dan meros oladimi yoki unda dvigatel bormi?
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
2 / 41
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Ta’riflash — sinf invariantini va interfeys/amalga oshirish farqini
2
Himoya qilish — invariantni konstruktor va tekshiruvchi metodlar bilan
3
Qo‘llash — friend funksiya/sinf va mutable maydonlarni asosli holatlarda
4
Tanlash — merosxo‘rlik (is-a) va kompozitsiya (has-a) orasidan
5
Tushuntirish — nomlarni yashirishni va using bilan tiklashni
6
Oldini olish — obyekt kesilishining (slicing)
7
Hal qilish — ko‘p merosdagi nom to‘qnashuvi va olmos muammosini
8
Qo‘llash — Liskov tamoyili, override, final va interfeyslarni
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
3 / 41
01

Invariant va interfeys

Obyekt doim to‘g‘ri holatda · interfeys va amalga oshirish · istisno bilan himoya
Invariant
Interfeys
throw
private
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
4 / 41
TUSHUNCHALAR

Inkapsulyatsiyaning asl maqsadi

TushunchaMa’nosiMisol
InvariantObyekt hayoti davomida doim rost bo‘lishi kerak bo‘lgan shartSana: 1 ≤ oy ≤ 12
InterfeysTashqariga ochiq qism — nima qila oladipush(), pop(), top()
Amalga oshirishYashirin qism — qanday ishlaydiStek ichida massiv
Invariant konstruktorda o‘rnatiladi (noto‘g‘ri argument — istisno), har bir public metod uni saqlaydi: avval tekshiradi, keyin o‘zgartiradi.
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
5 / 41
SANA SINFI

Noto‘g‘ri sana umuman yaratilmaydi

class Sana {
    int kun, oy;
    static void tekshir(int k, int o) {
        if (o < 1 || o > 12) throw invalid_argument("oy xato");
        if (k < 1 || k > 31) throw invalid_argument("kun xato");
    }
public:
    Sana(int k, int o) : kun(k), oy(o) { tekshir(k, o); }
    void setOy(int o) { tekshir(kun, o); oy = o; }
    int getOy() const { return oy; }
};
int main() {
    Sana s(15, 3);
    try { s.setOy(13); } catch (const exception &e) { cout
            << e.what() << " "; }
    cout << s.getOy();
    try { Sana x(1, 0); } catch (const exception &e) { cout
            << " " << e.what(); }
}
▶ NATIJA
oy xato 3 oy xato
tekshir(k, o)
konstruktor invariantni o‘rnatadi
setOy(13)
avval tekshirish — rad etildi, oy o‘zgarmadi (3)
Sana x(1, 0)
noto‘g‘ri obyekt yaratilmaydi — istisno
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
6 / 41
INTERFEYS

Stek: foydalanuvchi ichkarini bilmaydi

class Stek {
    vector<int> d;
public:
    void push(int x) { d.push_back(x); }
    int pop() {
        if (d.empty()) throw underflow_error("bo'sh");
        int x = d.back(); d.pop_back(); return x;
    }
    int size() const { return d.size(); }
};
int main() {
    Stek s;
    s.push(5); s.push(8); s.push(3);
    cout << s.pop() << s.pop() << " " << s.size() << " ";
    s.pop();
    try { s.pop(); } catch (const exception &e) { cout
            << e.what(); }
}
▶ NATIJA
38 1 bo'sh
push / pop / size
interfeys — faqat shu uchta amal
vector<int> d
amalga oshirish — massiv, ro‘yxat... o‘zgartirish mumkin
underflow_error
bo‘sh stekdan olish — invariant himoyasi
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
7 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

1-bo‘lim yakuni: Invariant va interfeys

1
Sinf invarianti nima?
Savol 1
2
Interfeys va amalga oshirishni ajratishning foydasi?
Savol 2
3
Noto‘g‘ri argument bilan obyekt yaratilmasligini qanday ta’minlaysiz?
Savol 3
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
8 / 41
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

1-topshiriq: Sana: invariantni saqlash

Sana sinfi har doim to‘g‘ri sanani saqlaydi (invariant). bool ornat(int k, int o, int y) — sana to‘g‘ri bo‘lsa o‘rnatadi va true qaytaradi, aks holda eski qiymat saqlanib qoladi va false qaytaradi. void chiqar() const — dd.mm.yyyy. Boshlang‘ich qiymat — 01.01.2000.

Kirish: Birinchi qatorda q (1 ≤ q ≤ 100), keyin q qatorda kun oy yil (1 ≤ yil ≤ 9999).

Chiqish: Har bir urinishdan keyin: rad etilsa XATO, so‘ng joriy sana dd.mm.yyyy ko‘rinishida.

MISOL · KIRISH
3
15 3 2025
30 2 2024
29 2 2024
MISOL · CHIQISH
15.03.2025
XATO
15.03.2025
29.02.2024
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
9 / 41
02

friend va mutable

Do‘st funksiya va sinf · do‘stlik qoidalari · mutable kesh va hisoblagich
friend
Do‘st sinf
mutable
const metod
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
10 / 41
DO‘STLIK

Yopiq a’zolarga ruxsat — sinfning o‘zi beradi

1friend funksiya

friend double masofa(const Vektor&, const Vektor&); — a’zo emas, lekin private ga kiradi.

2friend sinf

friend class Auditor; — Auditor ning barcha metodlari kiradi.

3Meros qilinmaydi

Do‘st sinfning hosilasi avtomatik do‘st bo‘lmaydi.

4O‘zaro emas

A B ni do‘st desa, B A ni do‘st degani emas.

5Tranzitiv emas

Do‘stning do‘sti — do‘st emas.

6Qachon?

Operatorlar (14-dars), ikki sinf yaqin hamkorlik qilganda. Kam ishlating.
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
11 / 41
friend AMALDA

Masofa funksiyasi — do‘st

class Vektor {
    double x, y;
public:
    Vektor(double x, double y) : x(x), y(y) {}
    friend double masofa(const Vektor &a, const Vektor &b);
};
double masofa(const Vektor &a, const Vektor &b) {
    return sqrt((a.x - b.x) * (a.x - b.x) + (a.y - b.y) * (a.y - b.y));
}
int main() {
    Vektor p(0, 0), q(3, 4);
    cout << masofa(p, q);
}
▶ NATIJA
5
friend ...
e’lon sinf ichida, ta’rif tashqarida
a.x
private maydonga kirish — do‘st bo‘lgani uchun
Chaqiruv
masofa(p, q) — oddiy funksiya kabi, p.masofa emas
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
12 / 41
mutable

const metodda ham o‘zgaradigan maydon

class Hujjat {
    string matn;
    mutable int oqishlar = 0;
    mutable int kesh = -1;
public:
    Hujjat(string m) : matn(m) {}
    int sozlar() const {
        oqishlar++;
        if (kesh == -1) {
            istringstream ss(matn); string s; kesh = 0;
            while (ss >> s) kesh++;
        }
        return kesh;
    }
    int getOqish() const { return oqishlar; }
};
int main() {
    const Hujjat h("C++ juda kuchli til");
    cout << h.sozlar() << h.sozlar() << " " << h.getOqish();
}
▶ NATIJA
44 2
mutable
mantiqiy holatga kirmaydigan maydonlar: hisoblagich, kesh
sozlar() const
const obyekt uchun ham chaqiriladi
kesh
birinchi chaqiruvda hisoblanadi, keyin tayyor
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
13 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

2-bo‘lim yakuni: friend va mutable

1
Do‘stlik meros qilinadimi?
Savol 1
2
A sinfi B ni friend desa, A B ning private iga kira oladimi?
Savol 2
3
mutable maydon qachon kerak?
Savol 3
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
14 / 41
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

2-topshiriq: friend funksiya: masofa

Vektor2 sinfining x, y maydonlari yopiq. Sinfdan tashqaridagi double masofa(const Vektor2&, const Vektor2&) funksiyasini sinfga do‘st (friend) qilib e’lon qiling va yozing — u ikki nuqta orasidagi masofani qaytarsin.

Kirish: Birinchi qatorda q (1 ≤ q ≤ 100), keyin q qatorda x1 y1 x2 y2 (haqiqiy sonlar).

Chiqish: Har bir juftlik uchun masofa, verguldan keyin 3 xona.

MISOL · KIRISH
2
0 0 3 4
1 1 1 1
MISOL · CHIQISH
5.000
0.000
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
15 / 41
03

Meros turlari va kompozitsiya

Oddiy, ko‘p bosqichli, ierarxik · nomlarni yashirish · using · is-a va has-a
A → B → C
using
is-a
has-a
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
16 / 41
MEROS TURLARI

Sinflar qanday bog‘lanadi?

TuriTuzilishiMisol
OddiyA → BXodim → Dasturchi
Ko‘p bosqichliA → B → CJonzot → Hayvon → It
IerarxikA → B, A → CShakl → Doira, Shakl → Kvadrat
Ko‘p (multiple)A, B → CUchuvchi, Suzuvchi → O‘rdak
Nomlarni yashirish: hosila sinfdagi chop(string) asosiy sinfdagi BARCHA chop(...) larni yashiradi. Tiklash: using Printer::chop;
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
17 / 41
NOMLARNI YASHIRISH

using bilan qaytarish

struct Printer {
    void chop(int x) { cout << "int "; }
    void chop(double x) { cout << "double "; }
};
struct Rangli : Printer {
    void chop(const string &s) { cout << "string "; }
};
struct Tuzatilgan : Printer {
    using Printer::chop;
    void chop(const string &s) { cout << "string "; }
};
int main() {
    Rangli r;
    r.chop("a");
    r.Printer::chop(5);
    Tuzatilgan t;
    t.chop(5); t.chop(2.5); t.chop("b");
}
▶ NATIJA
string int int double string 
r.chop(5)
XATO — Printer::chop(int) yashirilgan
r.Printer::chop(5)
aniq ko‘rsatish bilan mumkin
using Printer::chop
asosiy versiyalar qaytadi — hammasi ishlaydi
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
18 / 41
MEROS YOKI KOMPOZITSIYA?

“... bu ...dir” yoki “...da ... bor”?

Merosxo‘rlik (is-a)

  • Doira — bu Shakl: class Doira : public Shakl
  • Elektromobil — bu Avtomobil
  • Hosila asosiy sinf o‘rnida ishlatila olishi kerak

Kompozitsiya (has-a)

  • Avtomobilda Dvigatel BOR: Dvigatel dvigatel; maydoni
  • Kompyuterda Protsessor bor
  • Sinflar kamroq bog‘lanadi — o‘zgartirish oson
Shubha tug‘ilganda kompozitsiyani tanlang.
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
19 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

3-bo‘lim yakuni: Meros turlari va kompozitsiya

1
Avtomobil va Dvigatel orasidagi to‘g‘ri munosabat?
Savol 1
2
Hosila sinfda f(string) yozilsa, asosiy f(int) ga nima bo‘ladi?
Savol 2
3
Yashirilgan asosiy metodlarni qanday qaytarish mumkin?
Savol 3
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
20 / 41
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

3-topshiriq: Kompozitsiya: Kompyuter

Protsessor (nom, chastota GHz, narx) va Xotira (hajm GB, narx) sinflarini yozing. Kompyuter sinfi ularni o‘z ichiga oladi (kompozitsiya, “has-a”) va ularning narxi ustiga yig‘ish narxini qo‘shadi. main() tayyor.

Kirish: Bitta qatorda: protsessor nomi, chastota, protsessor narxi, xotira hajmi, xotira narxi, yig‘ish narxi.

Chiqish: Ikki qator: nom chastotaGHz hajmGB (chastota — 1 xona) va umumiy narx.

MISOL · KIRISH
Ryzen5 3.7 2100000 16 900000 300000
MISOL · CHIQISH
Ryzen5 3.7GHz 16GB
3300000
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
21 / 41
04

Konstruktorlar va obyekt kesilishi

Ko‘p bosqichli meros tartibi · using Asosiy::Asosiy · slicing
Tartib
Meros konstruktor
Slicing
& / *
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
22 / 41
KO‘P BOSQICHLI MEROS

Qatlamlar: yuqoridan pastga, teskari o‘chirish

struct Jonzot {
    Jonzot() { cout << "J "; }
    ~Jonzot() { cout << "~J "; }
};
struct Hayvon : Jonzot {
    Hayvon() { cout << "H "; }
    ~Hayvon() { cout << "~H "; }
};
struct It : Hayvon {
    It() { cout << "I "; }
    ~It() { cout << "~I "; }
};
int main() {
    It it;
    cout << "| ";
}
▶ NATIJA
J H I | ~I ~H ~J 
Konstruktorlar
eng yuqori asosiy sinfdan boshlab
Destruktorlar
teskari tartibda
using Asosiy::Asosiy;
C++11: asosiy konstruktorlarni meros olish
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
23 / 41
SLICING

Hosila qism “kesib tashlanadi”

struct Hayvon {
    virtual ~Hayvon() = default;
    virtual string ovoz() const { return "..."; }
};
struct It : Hayvon {
    string ovoz() const override { return "Vov"; }
};
void qiymat(Hayvon h) { cout << h.ovoz() << " "; }
void havola(const Hayvon &h) { cout << h.ovoz() << " "; }
int main() {
    It it;
    Hayvon h = it;
    Hayvon &r = it;
    cout << h.ovoz() << " " << r.ovoz() << " ";
    qiymat(it); havola(it);
}
▶ NATIJA
... Vov ... Vov 
Hayvon h = it;
qiymat bo‘yicha nusxa — faqat Hayvon qismi
Hayvon &r = it;
havola — kesilish yo‘q
qiymat(it)
parametr qiymat bo‘yicha — yana kesildi
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
24 / 41
▶ INTERAKTIV
Kesilish bo‘ladimi?
Har bir ifodani to‘g‘ri qutiga joylashtiring (It — Hayvon ning hosilasi).
4-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

4-bo‘lim yakuni: Konstruktorlar va obyekt kesilishi

1
Obyekt kesilishi qachon yuz beradi?
Savol 1
2
A → B → C merosda C yaratilganda konstruktorlar tartibi?
Savol 2
3
Kesilishning oldini qanday olish mumkin?
Savol 3
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
26 / 41
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

4-topshiriq: Konstruktorlar tartibi

Shaxs (ism) asosiy sinfi va undan meros olgan Talaba (guruh) sinfini yozing. Konstruktor va destruktorlar xabar chiqarsin: Shaxs(ism), Talaba(ism, guruh), ~Talaba(ism), ~Shaxs(ism). Talaba konstruktori asosiy sinf konstruktorini initsializatsiya ro‘yxatida chaqirsin. main() tayyor.

Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 10), keyin n qatorda: ism va guruh.

Chiqish: Konstruktor va destruktorlar chaqirilish tartibi (main() obyektlarni blok ichida yaratadi).

MISOL · KIRISH
2
Ali 911
Vali 912
MISOL · CHIQISH
Shaxs(Ali)
Talaba(Ali, 911)
Shaxs(Vali)
Talaba(Vali, 912)
---
~Talaba(Vali)
~Shaxs(Vali)
~Talaba(Ali)
~Shaxs(Ali)
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
27 / 41
05

Ko‘p merosxo‘rlik va olmos

Bir nechta asosiy sinf · nom to‘qnashuvi · olmos muammosi · virtual meros
A, B → C
Uchuvchi::
Olmos
virtual public
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
28 / 41
KO‘P MEROS

O‘rdak ham uchadi, ham suzadi

struct Uchuvchi {
    void uch() { cout << "uchdi "; }
    void harakat() { cout << "havoda "; }
};
struct Suzuvchi {
    void suz() { cout << "suzdi "; }
    void harakat() { cout << "suvda "; }
};
struct Ordak : Uchuvchi, Suzuvchi {
    void harakat() {
        Uchuvchi::harakat();
        Suzuvchi::harakat();
    }
};
int main() {
    Ordak o;
    o.uch(); o.suz(); o.harakat();
    o.Suzuvchi::harakat();
}
▶ NATIJA
uchdi suzdi havoda suvda suvda 
Ordak : Uchuvchi, Suzuvchi
ikki asosiy sinf
harakat()
ikkalasida bor — o‘z versiyasi bo‘lmasa noaniq
o.Suzuvchi::harakat()
aniq asosiy sinf versiyasi
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
29 / 41
OLMOS MUAMMOSI

Qurilma → Printer, Skaner → MFU

1

Oddiy meros

MFU ichida Qurilma ikki marta: Printer orqali va Skaner orqali
›
2

Muammo

m.id noaniq; ikki nusxa farq qilib qolishi mumkin
›
3

Yechim

class Printer : virtual public Qurilma — oraliq sinflarda
›
4

Natija

Qurilma bir marta; uni eng oxirgi hosila (MFU) yaratadi
Virtual meros qo‘shimcha yashirin ko‘rsatkich qo‘shadi — faqat olmos haqiqatan paydo bo‘lganda ishlating.
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
30 / 41
VIRTUAL MEROS

Bitta umumiy nusxa

struct Q { int id = 0; Q() { cout << "Q "; } };
struct P : Q { P() { cout << "P "; } };
struct S : Q { S() { cout << "S "; } };
struct M : P, S {};
struct VQ { int id = 0; VQ() { cout << "VQ "; } };
struct VP : virtual VQ {};
struct VS : virtual VQ {};
struct VM : VP, VS {};
int main() {
    M m;
    m.P::id = 5;
    cout << "| " << m.S::id << endl;
    VM v;
    v.id = 5;
    cout << "| " << v.VS::id;
}
▶ NATIJA
Q P Q S | 0
VQ | 5
Q ikki marta
oddiy merosda ikki nusxa: P::id = 5, S::id = 0
VQ bir marta
virtual merosda bitta nusxa
v.id = 5
noaniqlik yo‘q
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
31 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

5-bo‘lim yakuni: Ko‘p merosxo‘rlik va olmos

1
Olmos muammosi qanday hal qilinadi?
Savol 1
2
Ikkala asosiy sinfda bir xil nomli metod bo‘lsa nima qilinadi?
Savol 2
3
Virtual merosning narxi nimada?
Savol 3
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
32 / 41
06

Loyihalash tamoyillari

Liskov (LSP) · Kvadrat–To‘rtburchak · override va final · interfeyslar
LSP
override
final
Interfeys
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
33 / 41
LSP BUZILISHI

Kvadrat to‘rtburchakning o‘rnini bosa olmaydi

struct Tortburchak {
    double e, b;
    Tortburchak(double e, double b) : e(e), b(b) {}
    virtual ~Tortburchak() = default;
    virtual void setEni(double x) { e = x; }
    virtual void setBoyi(double x) { b = x; }
    double yuza() const { return e * b; }
};
struct Kvadrat : Tortburchak {
    Kvadrat(double a) : Tortburchak(a, a) {}
    void setEni(double x) override { e = b = x; }
    void setBoyi(double x) override { e = b = x; }
};
void kengaytir(Tortburchak &t) {
    t.setEni(5); t.setBoyi(4);
    cout << t.yuza() << " ";
}
int main() {
    Tortburchak t(2, 3); Kvadrat k(3);
    kengaytir(t); kengaytir(k);
}
▶ NATIJA
20 16 
kutilma
eni 5, bo‘yi 4 → yuza 20
Kvadrat
setBoyi(4) enini ham 4 qiladi → 16
LSP
hosila obyekt asosiy kutilgan joyda kutilmagan natija bermasligi kerak
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
34 / 41
VOSITALAR

override, final va interfeys

VositaVazifasi
overrideVirtual metodni qayta aniqlayotganini bildiradi; imzo xato bo‘lsa — kompilyatsiya xatosi
final (metod)Keyingi hosilalarda qayta aniqlashni taqiqlaydi
final (sinf)class Karta final — undan meros olib bo‘lmaydi
InterfeysFaqat sof virtual metodlardan iborat abstrakt sinf
Kod aniq sinflarga emas, interfeysga bog‘lansa — yangi turlarni qo‘shish oson bo‘ladi.
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
35 / 41
INTERFEYS

To‘lov tizimi

struct ITolov {
    virtual ~ITolov() = default;
    virtual bool tola(double s) = 0;
};
class Karta final : public ITolov {
    double limit;
public:
    explicit Karta(double l) : limit(l) {}
    bool tola(double s) override {
        if (s > limit) return false;
        limit -= s; return true;
    }
};
void xarid(ITolov &t, double s) { cout << (t.tola(s) ? "OK "
        : "RAD "); }
int main() {
    Karta k(100000);
    xarid(k, 50000); xarid(k, 60000); xarid(k, 45000);
}
▶ NATIJA
OK RAD OK 
ITolov
interfeys — majburiyatlar ro‘yxati
final
Karta dan boshqa sinf meros ololmaydi
xarid(ITolov &t, ...)
funksiya interfeysga bog‘langan
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
36 / 41
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

6-bo‘lim yakuni: Loyihalash tamoyillari

1
LSP nimani talab qiladi?
Savol 1
2
override ning foydasi nima?
Savol 2
3
class A final nimani bildiradi?
Savol 3
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
37 / 41
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Invariant

Konstruktor o‘rnatadi, har bir public metod saqlaydi.

2Interfeys

Ochiq “nima”, yashirin “qanday” — ichkarini o‘zgartirish xavfsiz.

3friend / mutable

Do‘stlik meros qilinmaydi, o‘zaro emas; mutable — kesh va hisoblagich.

4is-a / has-a

Meros — “bu ...dir”, kompozitsiya — “...da bor”; shubhada kompozitsiya.

5Slicing va olmos

Polimorf obyekt — havola/ko‘rsatkich orqali; olmos — virtual meros.

6LSP, final, interfeys

Hosila asosiyning o‘rnini bosishi kerak; kod interfeysga bog‘lansin.
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
38 / 41
Takrorlash

Yakunlashdan oldin sakkizta savol

1
Sana sinfi uchun invariantga misol?
2
friend funksiya sinfning a’zosimi?
3
mutable maydonni const metodda o‘zgartirish mumkinmi?
4
Kompyuter va Protsessor munosabati?
5
using Asosiy::f; nima qiladi?
6
Hayvon h = it; nima yuz beradi?
7
Olmos muammosi yechimi?
8
Kvadrat : Tortburchak nima uchun LSP ni buzadi?
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
39 / 41
Laboratoriya ishi

11-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i

5

Hisob turlari

O‘rta · 20 ball
6

Olmos muammosi

O‘rta · 20 ball
7

mutable kesh

O‘rta · 20 ball
8

Kesilishsiz hayvonot bog‘i

O‘rta · 20 ball
9

Ombor tizimi

Qiyin · 30 ball
10

Ko‘p bosqichli meros

O‘rta · 20 ball
Telefon kamerasi bilan skanerlang

Kod saytda yoziladi va server tomonidan avtomatik tekshiriladi. O‘qituvchi kodingizni ko‘rib, baho qo‘yadi.

16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
40 / 41
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
Bank hisobi sinfi uchun bitta invariant yozing va uni qaysi metod himoya qilishini ayting.
2
“Talaba” va “Inson” — meros yoki kompozitsiya? “Talaba” va “Reyting daftari”-chi?
3
Bugungi mavzudan qaysi tamoyil sizga eng foydali tuyuldi?
16-ma’ruza · Inkapsulyatsiya va merosxo‘rlik
41 / 41
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 11-laboratoriya ishi (topshiriqlar)📖 Mavzu matni (interaktiv dars)01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 11-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.