Polimorfizm
“Ovoz ber!” buyrug‘ini itga, mushukka va sigirga bersangiz nima bo‘ladi?
Buyruq bitta — natija har xil. Kompyuterda buni qanday tashkil etish mumkin?
+ belgisi sonlar va satrlar uchun bir xil ish qiladimi?Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
Polimorfizm turlari
Funksiya qachon tanlanadi?
| Statik (kompilyatsiya vaqti) | Dinamik (ishlash vaqti) | |
|---|---|---|
| Vositalar | Funksiya/operator qayta yuklash, shablonlar | virtual + asosiy ko‘rsatkich/havola |
| Tanlov | Argument turlariga qarab | Obyektning haqiqiy turiga qarab |
| Bog‘lanish | Erta (statik) | Kech (dinamik) |
| Tezlik | Qo‘shimcha xarajat yo‘q | Kichik: vtable orqali bilvosita chaqiruv |
| Moslashuvchanlik | Turlar oldindan ma’lum | Yangi turlar — mavjud kodni o‘zgartirmasdan |
Statik va dinamik bog‘lanish
struct Asosiy { virtual ~Asosiy() = default; void oddiy() const { cout << "A.oddiy "; } virtual void virt() const { cout << "A.virt "; } }; struct Hosila : Asosiy { void oddiy() const { cout << "H.oddiy "; } void virt() const override { cout << "H.virt "; } }; int main() { Hosila h; Asosiy &r = h; Asosiy a = h; r.oddiy(); r.virt(); a.virt(); }
A.oddiy H.virt A.virt
1-bo‘lim yakuni: Polimorfizm turlari
1-topshiriq: Musiqa asboblari
Asbob asosiy sinfida virtual string chal() const metodi bor. Gitara (dzing), Baraban (bum), Doira (tak-tum) sinflari uni qayta aniqlaydi (override). main() tayyor: asboblarni Asbob* orqali chaladi.
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 100), keyin n ta asbob nomi: gitara, baraban yoki doira.
Chiqish: Har bir asbob uchun bitta qatorda uning ovozi.
3 gitara doira baraban
dzing tak-tum bum
Operatorlarni qayta yuklash
Operator — maxsus nomli funksiya
| Usul | Ko‘rinishi | Qachon |
|---|---|---|
| A’zo funksiya | Kasr& operator+=(const Kasr&) | Chap operand — sinf obyekti va o‘zgaradi: +=, ++, [], (), = |
| Do‘st / erkin | friend Kasr operator+(const Kasr&, const Kasr&) | Operandlar teng huquqli: + - * / == < — 2 + a ham ishlaydi |
| Oqim operatori | friend ostream& operator<<(ostream&, const Kasr&) | Chap operand — cout, shuning uchun a’zo bo‘lolmaydi |
**); ustuvorlik va operandlar soni o‘zgarmaydi; ::, ., ?:, sizeof qayta yuklanmaydi; + ayirish qilmasin!Kasr: + , == va <<
class Kasr { int s, m; public: Kasr(int s = 0, int m = 1) : s(s), m(m) { int g = gcd(s, m); this->s /= g; this->m /= g; } friend Kasr operator+(const Kasr &a, const Kasr &b) { return Kasr(a.s * b.m + b.s * a.m, a.m * b.m); } friend bool operator==(const Kasr &a, const Kasr &b) { return a.s == b.s && a.m == b.m; } friend ostream& operator<<(ostream &o, const Kasr &k) { return o << k.s << "/" << k.m; } }; int main() { Kasr a(3, 4), b(5, 6); cout << a + b << " " << (Kasr(2, 4) == Kasr(1, 2)) << " " << 2 + a; }
19/12 1 11/4
Prefiks, postfiks va operator()
class Sanoq { int v = 0; public: Sanoq& operator++() { ++v; return *this; } Sanoq operator++(int) { Sanoq e = *this; ++v; return e; } int get() const { return v; } }; struct Kopaytir { int k; int operator()(int x) const { return x * k; } }; int main() { Sanoq s; cout << (s++).get() << (++s).get() << s.get() << " "; Kopaytir uch{3}; cout << uch(7); }
022 21
2-bo‘lim yakuni: Operatorlarni qayta yuklash
a + b (Kasr) kompilyator uchun nimani anglatadi?operator<< a’zo bo‘la olmaydi?++ prefiksdan qanday farqlanadi?2-topshiriq: Vektor operatorlari
Vektor (x, y — butun sonlar) uchun operatorlarni qayta yuklang: a + b, a - b, a * k (songa ko‘paytirish), a * b (skalyar ko‘paytma — son qaytaradi), a == b. main() tayyor.
Kirish: Bitta qatorda x1 y1 x2 y2 k (|son| ≤ 10⁶).
Chiqish: Besh qator: a + b, a - b, a * k — (x, y) ko‘rinishida; skalyar ko‘paytma; TENG yoki TENG EMAS.
1 2 3 4 2
(4, 6) (-2, -2) (2, 4) 11 TENG EMAS
vtable va vptr
s->yuza() qanday topiladi?
vtable
vptr
1-qadam
2-qadam
3-qadam
vptr obyektni kattalashtiradi
struct Oddiy { int x; void f() {} }; struct Virtual { int x; virtual void f() {} }; struct Shakl { virtual ~Shakl() = default; virtual double yuza() const { return 0; } }; struct Doira : Shakl { double r = 1; double yuza() const override { return 3.14 * r * r; } }; int main() { cout << sizeof(Oddiy) << " " << sizeof(Virtual) << endl; Shakl *s = new Doira; cout << s->yuza(); delete s; }
4 16 3.14
Standart argument statik bog‘lanadi
struct Printer { virtual ~Printer() = default; virtual void chop(int n = 1) const { cout << "P" << n << " "; } }; struct Rangli : Printer { void chop(int n = 5) const override { cout << "R" << n << " "; } }; int main() { Rangli r; Printer &p = r; r.chop(); p.chop(); }
R5 R1
3-bo‘lim yakuni: vtable va vptr
Abstrakt sinflar
Umumiy algoritm — asosiy sinfda, qadamlar — hosilada
class Xodim { protected: string ism; public: Xodim(string i) : ism(i) {} virtual ~Xodim() = default; virtual double maosh() const = 0; void hisobot() const { cout << ism << ": " << maosh() << endl; } }; struct Oylikchi : Xodim { double o; Oylikchi(string i, double o) : Xodim(i), o(o) {} double maosh() const override { return o; } }; struct Soatbay : Xodim { double st, soat; Soatbay(string i, double s, double h) : Xodim(i), st(s), soat(h) {} double maosh() const override { return st * soat; } }; int main() { vector<unique_ptr<Xodim>> v; v.push_back(make_unique<Oylikchi>("Aziza", 6000000)); v.push_back(make_unique<Soatbay>("Bekzod", 40000, 180)); for (auto &x : v) x->hisobot(); }
Aziza: 6e+06 Bekzod: 7.2e+06
fixed bilan to‘g‘rilanadiQurilayotgan obyekt hali “hosila” emas
struct Asosiy { Asosiy() { salom(); } virtual ~Asosiy() { salom(); } virtual void salom() const { cout << "Asosiy "; } }; struct Hosila : Asosiy { Hosila() { salom(); } ~Hosila() { salom(); } void salom() const override { cout << "Hosila "; } }; int main() { Hosila h; cout << "| "; }
Asosiy Hosila | Hosila Asosiy
4-bo‘lim yakuni: Abstrakt sinflar
3-topshiriq: Abstrakt to‘lov
Abstrakt Tolov sinfi: summa va sof virtual double komissiya() const = 0. Meros sinflar: Karta — 1%, Naqd — 0, Otkazma — 2000 + 0.5%. Har bir to‘lov uchun komissiyani, oxirida jami summa va jami komissiyani chiqaring.
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 100), keyin n qatorda: tur (karta, naqd, otkazma) va summa.
Chiqish: Har bir to‘lov uchun tur summa komissiya, oxirida Jami: summa komissiya (summa va komissiya — 2 xona).
3 karta 100000 naqd 50000 otkazma 1000000
karta 100000.00 1000.00 naqd 50000.00 0.00 otkazma 1000000.00 7000.00 Jami: 1150000.00 8000.00
dynamic_cast va typeid
Hayvon* haqiqatan It mi?
| Vosita | Tekshiradimi? | Noto‘g‘ri tur bo‘lsa |
|---|---|---|
dynamic_cast<It*>(p) | Ha, ishlash vaqtida | nullptr |
dynamic_cast<It&>(h) | Ha, ishlash vaqtida | std::bad_cast istisnosi |
static_cast<It*>(p) | Yo‘q — dasturchiga ishonadi | Aniqlanmagan xatti-harakat |
typeid(*p) == typeid(It) | Haqiqiy turni solishtiradi | false |
Faqat itlarga xos metod
struct Hayvon { virtual ~Hayvon() = default; }; struct It : Hayvon { void qoriqla() const { cout << "qo'riqlaydi "; } }; struct Mushuk : Hayvon {}; int main() { Hayvon *zoo[] = {new It, new Mushuk, new It}; for (Hayvon *h : zoo) { if (It *it = dynamic_cast<It*>(h)) it->qoriqla(); else cout << "(it emas) "; cout << (typeid(*h) == typeid(Mushuk)) << " "; } for (Hayvon *h : zoo) delete h; }
qo'riqlaydi 0 (it emas) 1 qo'riqlaydi 0
*h (obyekt), h emas!Tur tekshiruvlari ko‘payib ketsa...
Xato: “agar it bo‘lsa..., agar mushuk bo‘lsa...”
if (dynamic_cast<It*>(h)) ... else if (dynamic_cast<Mushuk*>(h)) ...- Yangi hayvon qo‘shilsa — barcha shunday joylarni tahrirlash kerak
- Loyihalashdagi kamchilik belgisi
To‘g‘ri: bitta virtual metod
virtual void vazifa() const = 0;- It: qo‘riqlaydi, Mushuk: sichqon tutadi
- Chaqiruv:
h->vazifa();— tekshiruvsiz
5-bo‘lim yakuni: dynamic_cast va typeid
dynamic_cast<It*>(p) = ?4-topshiriq: dynamic_cast: faqat doiralar
Shakllar Shakl* ro‘yxatida saqlanadi (Doira va Tortburchak). dynamic_cast yordamida faqat doiralarni ajratib oling: ularning soni va radiuslari yig‘indisini, so‘ng to‘rtburchaklar soni va eng katta yuzasini chiqaring.
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 100), keyin n qatorda: doira r yoki tortburchak a b (butun sonlar).
Chiqish: Ikki qator: Doiralar: soni radiuslar_yigindisi va Tortburchaklar: soni eng_katta_yuza (to‘rtburchak bo‘lmasa yuza 0).
4 doira 3 tortburchak 2 5 doira 4 tortburchak 3 3
Doiralar: 2 7 Tortburchaklar: 2 10
Ochiq/yopiq tamoyili
Yangi imkoniyat — yangi kod, eski kod o‘zgarmaydi
Polimorf sikl
for (auto &s : sahna) s->chiz(); — yangi shakl qo‘shilsa ham o‘zgarmaydi.Fabrika
yarat("doira").Strategiya
class Yulduz : public Shakl va fabrikaga bitta qator.Kengaytiriluvchan sahna
struct Shakl { virtual ~Shakl() = default; virtual double yuza() const = 0; }; struct Doira : Shakl { double r; Doira(double r) : r(r) {} double yuza() const override { return 3.14 * r * r; } }; struct Kvadrat : Shakl { double a; Kvadrat(double a) : a(a) {} double yuza() const override { return a * a; } }; unique_ptr<Shakl> yarat(const string &tur, double x) { if (tur == "doira") return make_unique<Doira>(x); if (tur == "kvadrat") return make_unique<Kvadrat>(x); return nullptr; } int main() { vector<unique_ptr<Shakl>> sahna; for (auto t : {"doira", "kvadrat", "olmos"}) { auto s = yarat(t, 2); if (s) sahna.push_back(move(s)); else cout << t << "? "; } for (auto &s : sahna) cout << s->yuza() << " "; }
olmos? 12.56 4
Merossiz polimorfizm: strategiya
#include <iostream> #include <functional> #include <vector> using namespace std; int main() { vector<pair<string, function<double(double)>>> chegirmalar = { {"10%", [](double n) { return n * 0.9; }}, {"-5000", [](double n) { return n - 5000; }}, {"yo'q", [](double n) { return n; }}, }; for (auto &[nom, f] : chegirmalar) cout << nom << ": " << f(50000) << endl; return 0; }
10%: 45000 -5000: 45000 yo'q: 50000
6-bo‘lim yakuni: Ochiq/yopiq tamoyili
Asosiy xulosalar
1Ikki tur
2Operatorlar
a + b = operator+(a, b); << — do‘st; postfiks ++ — soxta int.3vtable / vptr
4Tuzoqlar
5RTTI
dynamic_cast — xavfsiz downcast (nullptr/bad_cast); typeid(*p).6OCP
Yakunlashdan oldin sakkizta savol
operator<< ni qanday e’lon qilamiz?dynamic_cast<It&> muvaffaqiyatsiz bo‘lsa?12-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
Virtual destruktor
Kompleks sonlar
Ifoda daraxti
Ochiq/yopiq: chegirmalar
Turlar hisoboti
Qahramonlar jangi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
dynamic_cast ko‘payib ketishi loyihalash kamchiligi belgisi?