Algoritmlash va dasturlashning asosiy tushunchalari
Choy damlash uchun robotga qanday ko‘rsatma berasiz?
Robot faqat aniq buyruqlarni bajaradi. Qadamlarni tartib bilan yozing.
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
Algoritm va uning xossalari
Algoritm — natijaga olib boruvchi yo‘riqnoma
Masala
Algoritm
Dastur
Algoritmning beshta xossasi
1Diskretlik
2Aniqlik
3Tugallanish
4Kiritish va chiqarish
5Umumiylik
6Qaysi biri buzilgan?
Bitta algoritm — to‘rt xil ko‘rinish
So‘z va psevdokod
- So‘z orqali: “So‘zni kirit. Uzunligini top. Oxiridan boshlab chiqar.”
- Psevdokod:
kirit s→i = uzunlik-1 dan 0 gacha: chiqar s[i] - Tez yoziladi, lekin kompyuter bajara olmaydi
Blok-sxema va dastur
- Blok-sxema: shakllar va strelkalar — mantiq ko‘z bilan ko‘rinadi
- Dastur:
for (int i = n - 1; i >= 0; i--) cout << s[i]; - Faqat dastur kompyuterda bajariladi
1-bo‘lim yakuni: Algoritm va uning xossalari
Algoritmik tuzilmalar
Blok-sxema belgilari
| Belgi | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
| Oval | Boshlash / tugash | “Boshlash”, “Tugash” |
| Parallelogramm | Ma’lumot kiritish yoki chiqarish | kirit a, b · chiqar c |
| To‘rtburchak | Hisoblash, qiymat berish | c = a + b |
| Romb | Shart tekshirish — “ha” va “yo‘q” chiqishlari | a % 2 == 0 ? |
| Strelka | Bajarilish yo‘nalishi | yuqoridan pastga |
Chiziqli, tarmoqlanuvchi, takrorlanuvchi
1Chiziqli
c = a + b; va natijani chiqarish.2Tarmoqlanuvchi
if (a % 2 == 0) ... else ...3Takrorlanuvchi
for, while, do-while.Juft yoki toq?
#include <iostream> using namespace std; int main() { int a; cout << "Son kiriting: "; cin >> a; if (a % 2 == 0) cout << "Juft son" << endl; else cout << "Toq son" << endl; return 0; }
Son kiriting: Toq son
else shoxi bajariladi1 dan 10 gacha sonlar
#include <iostream> using namespace std; int main() { int summa = 0; for (int i = 1; i <= 10; i++) { cout << i << " "; summa += i; } cout << endl << "Yig'indi: " << summa << endl; return 0; }
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Yig'indi: 55
2-bo‘lim yakuni: Algoritmik tuzilmalar
1-topshiriq: Uch qiymatni aylantirish
Uchta butun son a, b, c berilgan. Qiymatlarni aylantiring: a ga b ning, b ga c ning, c ga esa a ning eski qiymati o‘tsin. Yordamchi o‘zgaruvchidan foydalaning.
Kirish: Bitta qatorda uchta butun son a b c.
Chiqish: Aylantirilgandan keyingi a b c — bitta qatorda, bo‘sh joy bilan.
1 2 3
2 3 1
Qiymat o‘zlashtirish operatorlari
Kombinatsiyalangan operatorlar
int x = 10; x += 5; // x = x + 5 x -= 3; // x = x - 3 x *= 2; // x = x * 2 x /= 4; // x = x / 4 x %= 3; // x = x % 3 cout << x << endl;
0
Bir xil operator — har xil natija
int x = 7;
x /= 2;→ x = 3 (kasr tashlanadi)x %= 2;→ x = 1 (qoldiq)%=faqat butun sonlar uchun
double y = 4.5;
y *= 2;→ y = 9y /= 3;→ y = 3y %= 2;— kompilyatsiya xatosi!
3-bo‘lim yakuni: Qiymat o‘zlashtirish operatorlari
x -= 3 qaysi amalni bildiradi?int a = 9; a /= 2; dan keyin a nechaga teng?double bilan %= ishlatib bo‘lmaydi?2-topshiriq: Murakkab o‘zlashtirish
Butun son x berilgan. Unga ketma-ket quyidagi amallarni bajaring va har bir amaldan keyin x ni chiqaring: x += 5, x *= 3, x -= 7, x /= 2, x %= 10.
Kirish: Bitta butun son x (|x| ≤ 100000).
Chiqish: Besh qator — har bir amaldan keyingi x qiymati.
4
9 27 20 10 0
printf() va scanf()
% belgisidan keyin nima yoziladi?
| Modifikator | Tur | Misol → natija |
|---|---|---|
%d | butun son (int) | printf("%d", 42) → 42 |
%f | haqiqiy son | printf("%.2f", 3.14159) → 3.14 |
%c | bitta belgi | printf("%c", 'A') → A |
%s | satr | printf("%s", "salom") → salom |
%x, %o | 16 lik, 8 lik | printf("%x", 255) → ff |
%% | foiz belgisining o‘zi | printf("100%%") → 100% |
%8.2f — jami 8 ta joy, verguldan keyin 2 xona. - chapga tekislaydi, 0 bo‘sh joyni nol bilan to‘ldiradi.Kenglik va aniqlik
#include <cstdio> int main() { int a = 10; double b = 4.5; char c = 'A'; printf("Butun: %d\n", a); printf("Haqiqiy: %.2f\n", b); printf("Belgi: %c\n", c); printf("|%5d|%-5d|%05d|\n", a, a, a); printf("%x %o %%\n", 255, 8); return 0; }
Butun: 10 Haqiqiy: 4.50 Belgi: A | 10|10 |00010| ff 10 %
Klaviaturadan o‘qish: & belgisi
#include <cstdio> int main() { double narx; int soni; scanf("%lf %d", &narx, &soni); printf("Jami: %.2f so'm\n", narx * soni); return 0; }
Jami: 37501.50 so'm
double o‘qish uchun — %f faqat float uchun4-bo‘lim yakuni: printf() va scanf()
%d modifikatori qaysi tur uchun?printf("%.1f", 2.75) nima chiqaradi?& qo‘yiladi?3-topshiriq: Xarid cheki (printf)
Mahsulot narxi va soni berilgan. scanf bilan o‘qing va printf bilan chek chiqaring.
Kirish: Haqiqiy son — narx (0 < narx ≤ 100000) va butun son — soni (1 ≤ soni ≤ 1000).
Chiqish: Aynan uch qator: Narx: <narx>, Soni: <soni>, Jami: <narx*soni>. Narx va jami — verguldan keyin 2 xona.
12.5 3
Narx: 12.50 Soni: 3 Jami: 37.50
Belgilar bilan ishlash
Belgini o‘qish: cin yoki getchar()?
cin >> c
- Bo‘sh joy, Tab va Enter ni tashlab o‘tadi
- Birinchi “ko‘rinadigan” belgini o‘qiydi
- Chiqarish:
cout << c;
c = getchar()
- Navbatdagi har qanday belgini o‘qiydi — bo‘sh joyni ham
<cstdio>kutubxonasida- Chiqarish:
putchar(c);
char bitta belgini saqlaydi: harf, raqam yoki maxsus belgi. Ichida u son (ASCII kodi): 'A' = 65.cin bo‘sh joyni tashlaydi, getchar() — yo‘q
#include <iostream> #include <cstdio> using namespace std; int main() { char a, b, c; cin >> a >> b; c = getchar(); cout << "a = '" << a << "'" << endl; cout << "b = '" << b << "'" << endl; cout << "c kodi = " << (int)c << endl; return 0; }
a = 'X' b = 'Y' c kodi = 32
␣␣X␣Y␣Z (oldida ikki bo‘sh joy)5-bo‘lim yakuni: Belgilar bilan ishlash
cin >> c va getchar() nimani o‘qiydi?cout << (char)66; nima chiqaradi?4-topshiriq: Belgi va uning kodi
Bitta belgi berilgan. Uning ASCII kodini va jadvalda undan keyin keladigan belgini chiqaring.
Kirish: Bitta belgi (bo‘sh joy emas, kodi 33…125 oralig‘ida).
Chiqish: Ikki qator: belgi kodi (butun son) va keyingi belgi.
A
65 B
Amaliy algoritm tuzish
Masaladan dasturgacha besh qadam
Masalani tushunish
Algoritm
Blok-sxema
Dastur
Sinov
Musbat, manfiy yoki nol?
#include <iostream> using namespace std; int main() { int son; cout << "Son kiriting: "; cin >> son; if (son > 0) cout << "Musbat son" << endl; else if (son < 0) cout << "Manfiy son" << endl; else cout << "Nol" << endl; return 0; }
Son kiriting: Manfiy son
6-bo‘lim yakuni: Amaliy algoritm tuzish
Asosiy xulosalar
1Algoritm
2To‘rt ifodalash usuli
3Uch tuzilma
if), takrorlanuvchi (for, while).4Qisqa operatorlar
x += 5 ≡ x = x + 5; %= faqat butun sonlar uchun.5printf / scanf
%d, %.2f, %c, %s; scanf ga manzil &x, double uchun %lf.6Belgilar
cin >> c bo‘sh joyni tashlaydi, getchar() — yo‘q; char ichida ASCII kod.Yakunlashdan oldin sakkizta savol
int x = 20; x %= 6; → x = ?printf("%05d", 42) natijasi?cout << (int)'A'; nima chiqaradi?getchar() bilan cin >> c farqi?2-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
O‘rtacha qiymat
Harorat shkalalari
Raqam-belgilar
Alifbodagi o‘rin
Kafe hisobi
Vaqtni surish
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
printf("%6.1f|", 3.14159); qanday chiqadi?