3
UCHINCHI MA’RUZA · 1-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 3-mavzu (2 qismdan 1-qism)
Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
if va switch · Ternar operator ?: · Shartsiz o‘tish va uzilish
if-else
switch
?:
break / continue
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
1 / 22
Isinish
Bankomat pul berishdan oldin qanday savollarni “o‘ylaydi”?
Har bir tekshiruv — bitta shart. Ularni tartib bilan sanab chiqing.
1
PIN-kod noto‘g‘ri bo‘lsa, bankomat nima qiladi?
2
Kartada pul yetarli bo‘lmasa-chi?
3
3 marta xato PIN kiritilsa, jarayon qanday to‘xtaydi?
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
2 / 22
O‘quv maqsadlari
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
1
Qo‘llash — if, if-else va if-else if zanjirini shartga qarab
2
Yozish — taqqoslash (==, !=, <, >) va mantiqiy (&&, ||, !) shartlarni
3
Tanlash — aniq qiymatlar uchun switch-case va break ni
4
Qisqartirish — oddiy if-else ni ternar ?: operatori bilan
5
Tushuntirish — break, continue, return va goto farqini
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
3 / 22
01
if va switch
Taqqoslash va mantiqiy operatorlar · if-else if zanjiri · switch-case
==, !=
&&, ||, !
else if
switch
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
4 / 22
SHARTLAR
Taqqoslash va mantiqiy operatorlar
| Operator | Ma’nosi | Misol |
|---|---|---|
==, != | teng, teng emas | a == 5 |
<, >, <=, >= | kichik, katta, ... yoki teng | ball >= 86 |
&& | VA — ikkalasi ham rost | a > 0 && a < 10 |
|| | YOKI — kamida bittasi rost | kun == 6 || kun == 7 |
! | EMAS — teskarisiga aylantiradi | !(a > b) |
Eng ko‘p uchraydigan xato:
if (a = 5) — bu o‘zlashtirish! Shart har doim rost. Taqqoslash: if (a == 5).3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
5 / 22
if-else if ZANJIRI
Ballni bahoga aylantirish
int ball; cin >> ball; if (ball < 0 || ball > 100) cout << "Noto'g'ri ball!"; else if (ball >= 86) cout << "A'lo (5)"; else if (ball >= 71) cout << "Yaxshi (4)"; else if (ball >= 55) cout << "Qoniqarli (3)"; else cout << "Qoniqarsiz (2)";
▶ NATIJA
Yaxshi (4)
ball = 78
kiritilgan qiymat
ball >= 86
yolg‘on → keyingi shartga o‘tiladi
ball >= 71
rost → “Yaxshi (4)”, qolganlari tekshirilmaydi
Nima uchun
“va 86 dan kichik” yozilmagan? Bu joyga faqat oldingi shart yolg‘on bo‘lsa kelinadi
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
6 / 22
switch-case
Aniq qiymatlar bo‘yicha tanlash
int kun; cin >> kun; switch (kun) { case 1: case 2: case 3: case 4: case 5: cout << "Ish kuni"; break; case 6: case 7: cout << "Dam olish kuni"; break; default: cout << "Bunday kun yo'q"; }
▶ NATIJA
Dam olish kuni
switch (kun)
ifoda qiymati case larga solishtiriladi
case 6: case 7:
bir nechta qiymat bitta guruhga
break
switch dan chiqish; unutilsa keyingi case ham bajariladi
default
hech bir case mos kelmasa
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
7 / 22
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
1-bo‘lim yakuni: if va switch
1Savol 1
if (x = 0) shartida qanday xato bor?2Savol 2
a = 7 bo‘lsa, a > 0 && a % 2 == 0 rostmi?3
switch da
Savol 3break unutilsa nima bo‘ladi?3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
8 / 22
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball
1-topshiriq: Juft yoki toq
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
9 / 22
02
Ternar operator ?:
Sintaksis · if-else bilan taqqoslash · ichma-ich ternar
?:
shart ? a : b
max
O‘qiluvchanlik
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
10 / 22
TERNAR OPERATOR
(shart) ? rost_bo‘lsa : yolg‘on_bo‘lsa
if-else bilan
int max;if (a > b) max = a;else max = b;- 4 qator — lekin har qanday murakkab amal uchun mos
Ternar bilan
int max = (a > b) ? a : b;- 1 qator — qiymat tanlash uchun qulay
- Uch qism: shart, rost qiymat, yolg‘on qiymat
- Ifoda ichida ham ishlaydi:
cout << (x % 2 == 0 ? "juft" : "toq");
Maslahat: ikki-uchtadan ortiq ichma-ich ternar kodni chalkashtiradi — bunday hollarda if-else if yozing.
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
11 / 22
AMALDA
Ichma-ich ternar va modul
int x; cin >> x; string turi = (x > 0) ? "musbat" : (x < 0) ? "manfiy" : "nol"; int modul = (x >= 0) ? x : -x; cout << x << " - " << turi << ", moduli " << modul << ", " << (x % 2 == 0 ? "juft" : "toq");
▶ NATIJA
-7 - manfiy, moduli 7, toq
x = -7
kiritilgan qiymat
(x > 0) ? ... : ...
yolg‘on → ikkinchi ternar tekshiriladi
(x >= 0) ? x : -x
manfiy son ishorasi almashtiriladi: 7
-7 % 2
C++ da natija -1 — nolga teng emas, shuning uchun “toq”
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
12 / 22
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
2-bo‘lim yakuni: Ternar operator ?:
1
Ternar operator qanday belgilar bilan yoziladi?
Savol 12Savol 2
int k = (5 > 3) ? 10 : 20; bo‘lsa k = ?3
Ternarni qachon ishlatmaslik kerak?
Savol 33-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
13 / 22
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball
2-topshiriq: Kattasi va kichigi
Ikki butun son berilgan. Ternar operator ?: yordamida avval kattasini, keyin kichigini, so‘ng ayirmaning modulini (|a − b|) chiqaring.
Kirish: Ikki butun son a va b (|a|, |b| ≤ 10⁹).
Chiqish: Uch qator: kattasi, kichigi, |a − b|.
MISOL · KIRISH
3 8
MISOL · CHIQISH
8 3 5
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
14 / 22
03
Shartsiz o‘tish va uzilish
break · continue · return · goto — dastur oqimini boshqarish
break
continue
return
goto
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
15 / 22
OQIMNI BOSHQARISH
To‘rtta “o‘tish” operatori
1break
Sikl yoki switch dan butunlay chiqadi; sikldan keyingi qatorga o‘tiladi.
2continue
Joriy takrorlanishning qolgan qismini o‘tkazib, keyingisiga o‘tadi.
3return
Funksiyadan chiqadi.
main ichida — butun dasturni tugatadi.4goto
Belgilangan yorliqqa (
nishon:) o‘tadi. Kodni chalkashtiradi — kam ishlating.3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
16 / 22
break VA continue
Farqni bitta siklda ko‘ramiz
for (int i = 1; i <= 10; i++) { if (i == 3) continue; if (i == 7) break; cout << i << " "; } cout << endl << "Tugadi";
▶ NATIJA
1 2 4 5 6 Tugadi
i == 3
continue — 3 chiqarilmaydi, sikl davom etadii == 7
break — sikl to‘xtaydi, 7–10 bajarilmaydiTugadi
sikldan keyingi qator doim bajariladi
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
17 / 22
return
Noto‘g‘ri ma’lumotda erta chiqish
int yosh; cin >> yosh; if (yosh < 0) { cout << "Xato: yosh manfiy!" << endl; return 1; } cout << "Yoshingiz: " << yosh << endl; cout << "10 yildan keyin: " << yosh + 10;
▶ NATIJA
Xato: yosh manfiy!
return 1;
main tugaydi — pastdagi qatorlar bajarilmaydi
return 0
muvaffaqiyatli tugash; boshqa qiymat — xato kodi
Sinab ko‘ring
15 kiritilsa: “Yoshingiz: 15” va “10 yildan keyin: 25”
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
18 / 22
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
3-bo‘lim yakuni: Shartsiz o‘tish va uzilish
1
break va continue ning asosiy farqi nima?
Savol 12Savol 2
main ichidagi return 0; nima qiladi?3
Nima uchun
Savol 3goto dan kam foydalanish tavsiya etiladi?3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
19 / 22
Xulosa
Asosiy xulosalar
1if / else if
Shartlar tartib bilan tekshiriladi; birinchi rost shart bajariladi.
2== emas =
if (a = 5) — o‘zlashtirish; taqqoslash uchun ==.3switch
Aniq
int/char qiymatlar; har case oxirida break, oxirida default.3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
20 / 22
Takrorlash
Yakunlashdan oldin oltita savol
1
if (a == 5) va if (a = 5) farqi?2
x = 15 bo‘lsa x > 10 || x < 0 qiymati?3
switch da
default qachon bajariladi?4
(3 > 5) ? "ha" : "yo‘q" natijasi?5
return 1; main da nimani bildiradi?6
switch string bilan ishlaydimi?
3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
21 / 22
Chiqish chiptasi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
1
Ball bo‘yicha baho qo‘yish uchun nima uchun
switch emas, if-else if tanlanadi?2
x = 7 bo‘lsa, x % 2 == 0 ? "juft" : "toq" natijasi nima?3
goto dan foydalanish nima uchun tavsiya etilmaydi?3-ma’ruza (1-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
22 / 22