⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari — interaktiv slaydlar
4
TO‘RTINCHI MA’RUZA · 2-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 3-mavzu (2 qismdan 2-qism)

Tarmoqlanish va uzilish operatorlari

Ichma-ich tarmoqlanish · Sikllarda break va continue · To‘g‘ri operatorni tanlash
if-else
switch
?:
break / continue
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
1 / 24
Isinish

Kabisa yilni aniqlash uchun nechta savol berish kerak?

O‘tgan ma’ruzadagi if va switch ni eslang — endi shartlar bir-birining ichida bo‘ladi.

1
Yil 4 ga bo‘linadimi?
2
Bo‘linsa — 100 ga ham bo‘linadimi?
3
100 ga bo‘linsa — 400 ga-chi?
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
2 / 24
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Tushuntirish — break, continue, return va goto farqini
2
Qurish — ichma-ich shartlar bilan qaror daraxtini (kabisa yil)
3
Aniqlash — “if (a = 5)” va “osilib qolgan else” kabi xatolarni
4
Asoslash — vazifaga mos operatorni tanlashni
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
3 / 24
04

Ichma-ich tarmoqlanish

if ichida if · qaror daraxti · kabisa yil · osilib qolgan else
Qaror daraxti
Kabisa yil
{ }
&& / ||
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
4 / 24
QAROR DARAXTI

Yil kabisami?

1

4 ga bo‘linadimi?

Yo‘q → kabisa emas (2023)
›
2

100 ga bo‘linadimi?

Yo‘q → kabisa (2024)
›
3

400 ga bo‘linadimi?

Ha → kabisa (2000), yo‘q → kabisa emas (1900)
›
4

Qisqa shakl

(y % 4 == 0 && y % 100 != 0) || y % 400 == 0
Ichma-ich shartlar murakkab qarorni bosqichma-bosqich qabul qilishga yordam beradi; mantiqiy operatorlar esa uni bitta ifodaga jamlaydi.
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
5 / 24
KOD

Kabisa yil: ikki usul

int yil;
cin >> yil;
if (yil % 4 == 0) {
    if (yil % 100 == 0) {
        if (yil % 400 == 0) cout << "kabisa";
        else cout << "kabisa emas";
    } else cout << "kabisa";
} else cout << "kabisa emas";

bool k = (yil % 4 == 0 && yil % 100 != 0)
         || yil % 400 == 0;
cout << " | " << (k ? "kabisa" : "kabisa emas");
▶ NATIJA
kabisa emas | kabisa emas
1900 % 4 == 0
ha → ichki shartga
1900 % 100 == 0
ha → eng ichki shartga
1900 % 400
300 ≠ 0 → “kabisa emas”
bool k
xuddi shu mantiq bitta ifodada
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
6 / 24
OSILIB QOLGAN else

else qaysi if ga tegishli?

Xato: qavssiz

  • if (x > 0)
  • if (x > 100) cout << "katta";
  • else cout << "manfiy";
  • else eng yaqin if ga tegishli — x = 5 da “manfiy” chiqadi!

To‘g‘ri: jingalak qavslar bilan

  • if (x > 0) {
  • if (x > 100) cout << "katta";
  • } else cout << "manfiy";
  • Qavslar else ni tashqi if ga bog‘laydi
Chekinish (bo‘sh joylar) kompilyator uchun ahamiyatsiz — faqat { } hal qiladi.
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
7 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

4-bo‘lim yakuni: Ichma-ich tarmoqlanish

1
2100-yil kabisami? Qadamlarini ayting.
Savol 1
2
“Osilib qolgan else” nima?
Savol 2
3
Ichma-ich if o‘rniga qachon && ishlatish qulay?
Savol 3
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
8 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

3-topshiriq: Koordinata choragi

Nuqtaning koordinatalari (x, y) berilgan. U qaysi chorakda yotadi? Nuqta o‘qda yotsa, 0 chiqaring.

Kirish: Ikki butun son x va y (|x|, |y| ≤ 1000).

Chiqish: Chorak raqami 1, 2, 3, 4 yoki o‘qda bo‘lsa 0.

MISOL · KIRISH
3 5
MISOL · CHIQISH
1
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
9 / 24
05

Sikllarda break va continue

Qidiruvni to‘xtatish · filtrlash · ichma-ich sikl · while (true)
Qidiruv
Filtr
Ichki sikl
while(true)
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
10 / 24
break BILAN QIDIRUV

Birinchi mos elementni topish

int x;
bool topildi = false;
while (cin >> x) {
    if (x % 7 == 0) {
        cout << "Topildi: " << x << endl;
        topildi = true;
        break;
    }
    cout << x << " - mos emas" << endl;
}
if (!topildi) cout << "Topilmadi";
▶ NATIJA
12 - mos emas
5 - mos emas
23 - mos emas
Topildi: 14
Kiritish
12 5 23 14 8 35
x % 7 == 0
14 da rost → break
8 va 35
umuman tekshirilmaydi — vaqt tejaladi
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
11 / 24
continue BILAN FILTR

Manfiy sonlarni o‘tkazib yuborish

int x, sum = 0, tashlandi = 0;
while (cin >> x) {
    if (x < 0) {
        tashlandi++;
        continue;
    }
    sum += x;
}
cout << "Yig'indi: " << sum << endl;
cout << "Tashlandi: " << tashlandi;
▶ NATIJA
Yig'indi: 14
Tashlandi: 2
x < 0
manfiy son — hisoblagich oshadi
continue
sum += x bajarilmaydi
4 + 7 + 3
= 14
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
12 / 24
ICHMA-ICH SIKL

break faqat ichki sikldan chiqadi

for (int i = 1; i <= 3; i++) {
    cout << "i = " << i << ": ";
    for (int j = 1; j <= 5; j++) {
        if (j == 4) break;
        cout << j << " ";
    }
    cout << endl;
}
▶ NATIJA
i = 1: 1 2 3 
i = 2: 1 2 3 
i = 3: 1 2 3 
j == 4
ichki sikl to‘xtaydi
Tashqi sikl
davom etadi — i = 2, 3
continue bo‘lsa
har qatorda 1 2 3 5 chiqardi
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
13 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

5-bo‘lim yakuni: Sikllarda break va continue

1
continue siklda qanday vazifa bajaradi?
Savol 1
2
Ichma-ich siklda ichki break tashqi siklni ham to‘xtatadimi?
Savol 2
3
while (true) siklidan qanday chiqiladi?
Savol 3
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
14 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

4-topshiriq: Birinchi manfiy son

n ta butun son ketma-ket kiritiladi. Birinchi manfiy son nechanchi o‘rinda turibdi? Topilgach, siklni break bilan to‘xtating. Manfiy son bo‘lmasa, 0 chiqaring.

Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 1000), ikkinchi qatorda n ta butun son.

Chiqish: Birinchi manfiy sonning tartib raqami (1 dan boshlab) yoki 0.

MISOL · KIRISH
5
4 0 7 -2 -8
MISOL · CHIQISH
4
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
15 / 24
06

To‘g‘ri operatorni tanlash

if, switch yoki ?: · yiqilib o‘tish · switch cheklovlari
Tanlash
Fall-through
int / char
default
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
16 / 24
TANLASH JADVALI

Qaysi vazifaga qaysi operator?

VazifaOperator
Murakkab yoki oraliq shartlar (ball >= 86)if / else if
Bir nechta aniq qiymatdan birini tanlashswitch
Ikki qiymatdan birini tanlab o‘zlashtirish?:
Sikl yoki switch dan chiqishbreak
Joriy takrorlanishni o‘tkazib yuborishcontinue
Funksiya / dasturdan chiqishreturn
switch cheklovlari: faqat int, char (va enum); case qiymati o‘zgarmas; oraliq (case 1..5) yozib bo‘lmaydi.
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
17 / 24
YIQILIB O‘TISH

break unutilsa nima bo‘ladi?

int baho = 4;
switch (baho) {
    case 5: cout << "A'lo ";
    case 4: cout << "Yaxshi ";
    case 3: cout << "Qoniqarli ";
    default: cout << "Qoniqarsiz";
}
▶ NATIJA
Yaxshi Qoniqarli Qoniqarsiz
case 4
mos keldi — shu yerdan boshlab bajariladi
break yo‘q
keyingi case lar ham bajariladi
Foydali tomoni
case 6: case 7: — qiymatlarni guruhlash
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
18 / 24
▶ INTERAKTIV
Qaysi operator mos?
Har bir vazifani eng mos operator qutisiga joylashtiring.
6-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

6-bo‘lim yakuni: To‘g‘ri operatorni tanlash

1
Bir nechta aniq qiymatdan birini tanlash uchun qaysi operator mos?
Savol 1
2
switch (narx) — narx double bo‘lsa ishlaydimi?
Savol 2
3
Quyidagini qaysi operator bilan yozasiz: harorat < 0 bo‘lsa “muz”?
Savol 3
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
20 / 24
Xulosa

Asosiy xulosalar

1?:

shart ? a : b — ikki qiymatdan birini tanlashning qisqa yo‘li.

2break / continue

break siklni to‘xtatadi, continue qadamni o‘tkazadi; faqat ichki siklga ta’sir qiladi.

3{ } qo‘ying

Ichma-ich if larda jingalak qavslar “osilib qolgan else” ning oldini oladi.
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
21 / 24
Takrorlash

Yakunlashdan oldin oltita savol

1
continue dan keyingi qatorlar nima bo‘ladi?
2
2000-yil kabisami?
3
if (a > 0) if (b > 0) x = 1; else x = 2; — else qaysi if ga tegishli?
4
Ichma-ich sikllarda break nechta siklni to‘xtatadi?
5
Bitta o‘zgaruvchining aniq qiymatlari bo‘yicha tanlovga qaysi operator mos?
6
Oraliq shartlari (masalan, ball ≥ 86) uchun-chi?
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
22 / 24
Laboratoriya ishi

3-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i

5

Hafta kuni

Oson · 10 ball
6

Kabisa yili

Oson · 10 ball
7

Uchburchak turi

O‘rta · 20 ball
8

Kalkulyator

O‘rta · 20 ball
9

Kvadrat tenglama

Qiyin · 30 ball
10

Sana mavjudmi?

Qiyin · 30 ball
Telefon kamerasi bilan skanerlang

Kod saytda yoziladi va server tomonidan avtomatik tekshiriladi. O‘qituvchi kodingizni ko‘rib, baho qo‘yadi.

4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
23 / 24
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
for (i = 1..5) siklida i == 2 da continue, i == 4 da break bo‘lsa — nima chiqadi?
2
Kabisa yil shartini bitta mantiqiy ifoda bilan yozing.
3
Bugungi ma’ruzadagi qaysi xato turini o‘zingiz ham qilgansiz?
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
24 / 24
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 3-laboratoriya ishi (topshiriqlar)📖 Mavzu matni (interaktiv dars)01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 3-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.