4
TO‘RTINCHI MA’RUZA · 2-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 3-mavzu (2 qismdan 2-qism)
Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
Ichma-ich tarmoqlanish · Sikllarda break va continue · To‘g‘ri operatorni tanlash
if-else
switch
?:
break / continue
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
1 / 24
Isinish
Kabisa yilni aniqlash uchun nechta savol berish kerak?
O‘tgan ma’ruzadagi if va switch ni eslang — endi shartlar bir-birining ichida bo‘ladi.
1
Yil 4 ga bo‘linadimi?
2
Bo‘linsa — 100 ga ham bo‘linadimi?
3
100 ga bo‘linsa — 400 ga-chi?
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
2 / 24
O‘quv maqsadlari
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
1
Tushuntirish — break, continue, return va goto farqini
2
Qurish — ichma-ich shartlar bilan qaror daraxtini (kabisa yil)
3
Aniqlash — “if (a = 5)” va “osilib qolgan else” kabi xatolarni
4
Asoslash — vazifaga mos operatorni tanlashni
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
3 / 24
04
Ichma-ich tarmoqlanish
if ichida if · qaror daraxti · kabisa yil · osilib qolgan else
Qaror daraxti
Kabisa yil
{ }
&& / ||
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
4 / 24
QAROR DARAXTI
Yil kabisami?
1
4 ga bo‘linadimi?
Yo‘q → kabisa emas (2023)
›
2
100 ga bo‘linadimi?
Yo‘q → kabisa (2024)
›
3
400 ga bo‘linadimi?
Ha → kabisa (2000), yo‘q → kabisa emas (1900)
›
4
Qisqa shakl
(y % 4 == 0 && y % 100 != 0) || y % 400 == 0Ichma-ich shartlar murakkab qarorni bosqichma-bosqich qabul qilishga yordam beradi; mantiqiy operatorlar esa uni bitta ifodaga jamlaydi.
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
5 / 24
KOD
Kabisa yil: ikki usul
int yil; cin >> yil; if (yil % 4 == 0) { if (yil % 100 == 0) { if (yil % 400 == 0) cout << "kabisa"; else cout << "kabisa emas"; } else cout << "kabisa"; } else cout << "kabisa emas"; bool k = (yil % 4 == 0 && yil % 100 != 0) || yil % 400 == 0; cout << " | " << (k ? "kabisa" : "kabisa emas");
▶ NATIJA
kabisa emas | kabisa emas
1900 % 4 == 0
ha → ichki shartga
1900 % 100 == 0
ha → eng ichki shartga
1900 % 400
300 ≠ 0 → “kabisa emas”
bool k
xuddi shu mantiq bitta ifodada
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
6 / 24
OSILIB QOLGAN else
else qaysi if ga tegishli?
Xato: qavssiz
if (x > 0)if (x > 100) cout << "katta";else cout << "manfiy";- else eng yaqin if ga tegishli — x = 5 da “manfiy” chiqadi!
To‘g‘ri: jingalak qavslar bilan
if (x > 0) {if (x > 100) cout << "katta";} else cout << "manfiy";- Qavslar else ni tashqi if ga bog‘laydi
Chekinish (bo‘sh joylar) kompilyator uchun ahamiyatsiz — faqat
{ } hal qiladi.4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
7 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
4-bo‘lim yakuni: Ichma-ich tarmoqlanish
1
2100-yil kabisami? Qadamlarini ayting.
Savol 12
“Osilib qolgan else” nima?
Savol 23
Ichma-ich if o‘rniga qachon && ishlatish qulay?
Savol 34-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
8 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball
3-topshiriq: Koordinata choragi
Nuqtaning koordinatalari (x, y) berilgan. U qaysi chorakda yotadi? Nuqta o‘qda yotsa, 0 chiqaring.
Kirish: Ikki butun son x va y (|x|, |y| ≤ 1000).
Chiqish: Chorak raqami 1, 2, 3, 4 yoki o‘qda bo‘lsa 0.
MISOL · KIRISH
3 5
MISOL · CHIQISH
1
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
9 / 24
05
Sikllarda break va continue
Qidiruvni to‘xtatish · filtrlash · ichma-ich sikl · while (true)
Qidiruv
Filtr
Ichki sikl
while(true)
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
10 / 24
break BILAN QIDIRUV
Birinchi mos elementni topish
int x; bool topildi = false; while (cin >> x) { if (x % 7 == 0) { cout << "Topildi: " << x << endl; topildi = true; break; } cout << x << " - mos emas" << endl; } if (!topildi) cout << "Topilmadi";
▶ NATIJA
12 - mos emas 5 - mos emas 23 - mos emas Topildi: 14
Kiritish
12 5 23 14 8 35
x % 7 == 0
14 da rost → break
8 va 35
umuman tekshirilmaydi — vaqt tejaladi
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
11 / 24
continue BILAN FILTR
Manfiy sonlarni o‘tkazib yuborish
int x, sum = 0, tashlandi = 0; while (cin >> x) { if (x < 0) { tashlandi++; continue; } sum += x; } cout << "Yig'indi: " << sum << endl; cout << "Tashlandi: " << tashlandi;
▶ NATIJA
Yig'indi: 14 Tashlandi: 2
x < 0
manfiy son — hisoblagich oshadi
continue
sum += x bajarilmaydi4 + 7 + 3
= 14
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
12 / 24
ICHMA-ICH SIKL
break faqat ichki sikldan chiqadi
for (int i = 1; i <= 3; i++) { cout << "i = " << i << ": "; for (int j = 1; j <= 5; j++) { if (j == 4) break; cout << j << " "; } cout << endl; }
▶ NATIJA
i = 1: 1 2 3 i = 2: 1 2 3 i = 3: 1 2 3
j == 4
ichki sikl to‘xtaydi
Tashqi sikl
davom etadi — i = 2, 3
continue bo‘lsa
har qatorda 1 2 3 5 chiqardi
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
13 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
5-bo‘lim yakuni: Sikllarda break va continue
1
continue siklda qanday vazifa bajaradi?
Savol 12
Ichma-ich siklda ichki
Savol 2break tashqi siklni ham to‘xtatadimi?3Savol 3
while (true) siklidan qanday chiqiladi?4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
14 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball
4-topshiriq: Birinchi manfiy son
n ta butun son ketma-ket kiritiladi. Birinchi manfiy son nechanchi o‘rinda turibdi? Topilgach, siklni break bilan to‘xtating. Manfiy son bo‘lmasa, 0 chiqaring.
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 1000), ikkinchi qatorda n ta butun son.
Chiqish: Birinchi manfiy sonning tartib raqami (1 dan boshlab) yoki 0.
MISOL · KIRISH
5 4 0 7 -2 -8
MISOL · CHIQISH
4
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
15 / 24
06
To‘g‘ri operatorni tanlash
if, switch yoki ?: · yiqilib o‘tish · switch cheklovlari
Tanlash
Fall-through
int / char
default
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
16 / 24
TANLASH JADVALI
Qaysi vazifaga qaysi operator?
| Vazifa | Operator |
|---|---|
Murakkab yoki oraliq shartlar (ball >= 86) | if / else if |
| Bir nechta aniq qiymatdan birini tanlash | switch |
| Ikki qiymatdan birini tanlab o‘zlashtirish | ?: |
| Sikl yoki switch dan chiqish | break |
| Joriy takrorlanishni o‘tkazib yuborish | continue |
| Funksiya / dasturdan chiqish | return |
switch cheklovlari: faqat
int, char (va enum); case qiymati o‘zgarmas; oraliq (case 1..5) yozib bo‘lmaydi.4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
17 / 24
YIQILIB O‘TISH
break unutilsa nima bo‘ladi?
int baho = 4; switch (baho) { case 5: cout << "A'lo "; case 4: cout << "Yaxshi "; case 3: cout << "Qoniqarli "; default: cout << "Qoniqarsiz"; }
▶ NATIJA
Yaxshi Qoniqarli Qoniqarsiz
case 4
mos keldi — shu yerdan boshlab bajariladi
break yo‘q
keyingi case lar ham bajariladi
Foydali tomoni
case 6: case 7: — qiymatlarni guruhlash4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
18 / 24
▶ INTERAKTIV
Qaysi operator mos?
Har bir vazifani eng mos operator qutisiga joylashtiring.
6-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
6-bo‘lim yakuni: To‘g‘ri operatorni tanlash
1
Bir nechta aniq qiymatdan birini tanlash uchun qaysi operator mos?
Savol 12Savol 2
switch (narx) — narx double bo‘lsa ishlaydimi?3
Quyidagini qaysi operator bilan yozasiz: harorat < 0 bo‘lsa “muz”?
Savol 34-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
20 / 24
Xulosa
Asosiy xulosalar
1?:
shart ? a : b — ikki qiymatdan birini tanlashning qisqa yo‘li.2break / continue
break siklni to‘xtatadi, continue qadamni o‘tkazadi; faqat ichki siklga ta’sir qiladi.
3{ } qo‘ying
Ichma-ich if larda jingalak qavslar “osilib qolgan else” ning oldini oladi.
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
21 / 24
Takrorlash
Yakunlashdan oldin oltita savol
1
continue dan keyingi qatorlar nima bo‘ladi?
2
2000-yil kabisami?
3
if (a > 0) if (b > 0) x = 1; else x = 2; — else qaysi if ga tegishli?4
Ichma-ich sikllarda
break nechta siklni to‘xtatadi?5
Bitta o‘zgaruvchining aniq qiymatlari bo‘yicha tanlovga qaysi operator mos?
6
Oraliq shartlari (masalan, ball ≥ 86) uchun-chi?
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
22 / 24
Laboratoriya ishi
3-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
5
Hafta kuni
Oson · 10 ball
6
Kabisa yili
Oson · 10 ball
7
Uchburchak turi
O‘rta · 20 ball
8
Kalkulyator
O‘rta · 20 ball
9
Kvadrat tenglama
Qiyin · 30 ball
10
Sana mavjudmi?
Qiyin · 30 ball
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
23 / 24
Chiqish chiptasi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
1
for (i = 1..5) siklida i == 2 da continue, i == 4 da break bo‘lsa — nima chiqadi?2
Kabisa yil shartini bitta mantiqiy ifoda bilan yozing.
3
Bugungi ma’ruzadagi qaysi xato turini o‘zingiz ham qilgansiz?
4-ma’ruza (2-qism) · Tarmoqlanish va uzilish operatorlari
24 / 24