5
BESHINCHI MA’RUZA · 1-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 4-mavzu (2 qismdan 1-qism)
Takrorlanish operatorlari
for sikli · while va do-while · Sikl ichida shart va o‘tishlar
for
while
do-while
Ichma-ich
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
1 / 23
Isinish
1 dan 1000 gacha sonlarni ekranga chiqarish uchun 1000 qator kod yozasizmi?
Takrorlanadigan ishni kompyuterga qanday “tushuntirish” mumkin?
1
Qaysi qism har safar bir xil, qaysi qism o‘zgaradi?
2
Kompyuter qachon to‘xtashni qayerdan biladi?
3
Necha marta takrorlanishi oldindan noma’lum bo‘lsa-chi (masalan, parol so‘rash)?
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
2 / 23
O‘quv maqsadlari
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
1
Tushuntirish — for siklining uch qismi qachon bajarilishini
2
Yozish — sanoq, qadam va teskari tartibdagi for sikllarini
3
Farqlash — while (old shartli) va do-while (so‘ng shartli) sikllarni
4
Aniqlash — cheksiz sikl sabablarini va ularning oldini olishni
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
3 / 23
01
for sikli
Sintaksis · uch qism · sanoq, qadam, teskari tartib · yig‘indi
for
Iteratsiya
i += 2
i--
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
4 / 23
for SINTAKSISI
for (boshlash; shart; yangilash) { ... }
| Qism | Qachon bajariladi | Misol |
|---|---|---|
| Boshlang‘ich ifoda | Faqat bir marta, sikl boshlanishidan oldin | int i = 1 |
| Shart | Har bir iteratsiyadan oldin; yolg‘on bo‘lsa — sikl tugaydi | i <= 10 |
| Sikl tanasi | Shart rost bo‘lganda | cout << i; |
| Yangilanish | Har bir iteratsiyadan keyin | i++ |
Sikl tanasining har bir bajarilishi iteratsiya (aylanish) deyiladi. for — takrorlanishlar soni oldindan ma’lum bo‘lganda qulay.
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
5 / 23
for VARIANTLARI
Sanoq, qadam va teskari tartib
for (int i = 1; i <= 5; i++) cout << i << " "; cout << endl; for (int i = 2; i <= 10; i += 2) cout << i << " "; cout << endl; for (int i = 5; i >= 1; i--) cout << i << " ";
▶ NATIJA
1 2 3 4 5 2 4 6 8 10 5 4 3 2 1
i++
bittadan oshirish — oddiy sanoq
i += 2
ikkitadan qadam — juft sonlar
i--
kamaytirish — teskari tartib, shart
>=5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
6 / 23
YIG‘INDI
1 dan n gacha sonlar yig‘indisi
int n; cin >> n; int yigindi = 0; for (int i = 1; i <= n; i++) yigindi += i; cout << "Yig'indi = " << yigindi;
▶ NATIJA
Yig'indi = 5050
yigindi = 0
yig‘uvchi o‘zgaruvchi sikldan oldin nolga tenglanadi
yigindi += i
har iteratsiyada navbatdagi son qo‘shiladi
Tekshiruv
Gauss formulasi: n(n+1)/2 = 5050
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
7 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
1-bo‘lim yakuni: for sikli
1
for siklining qaysi qismi faqat bir marta bajariladi?
Savol 12Savol 2
for (int i = 10; i > 0; i -= 3) necha marta aylanadi?3
Yig‘indi o‘zgaruvchisi nima uchun sikldan oldin 0 ga tenglanadi?
Savol 35-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
8 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball
1-topshiriq: Yig‘indi va faktorial
Natural son n berilgan. for sikli yordamida 1 dan n gacha sonlar yig‘indisini va n! (faktorial) ni hisoblang.
Kirish: Bitta butun son n (1 ≤ n ≤ 20).
Chiqish: Ikki qator: 1 + 2 + … + n va 1 · 2 · … · n.
MISOL · KIRISH
5
MISOL · CHIQISH
15 120
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
9 / 23
02
while va do-while
Old shartli va so‘ng shartli sikllar · raqamlar yig‘indisi · cheksiz sikl
while
do-while
n % 10
Cheksiz sikl
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
10 / 23
IKKI XIL SIKL
Shart boshida yoki oxirida?
while (shart) { ... }
- Shart oldin tekshiriladi
- Shart dastlab yolg‘on bo‘lsa — 0 marta bajariladi
- Takrorlanish soni noma’lum, shartga bog‘liq bo‘lganda
do { ... } while (shart);
- Avval tana bajariladi, keyin shart tekshiriladi
- Kamida 1 marta bajariladi
- Oxiridagi
;majburiy! - Menyu va kiritishni tekshirish uchun qulay
i = 10 va shart
i <= 5 bo‘lsa: while hech narsa chiqarmaydi, do-while esa 10 ni bir marta chiqaradi.5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
11 / 23
while AMALDA
Sonning raqamlari yig‘indisi
int n; cin >> n; int yigindi = 0; while (n > 0) { yigindi += n % 10; // oxirgi raqam n /= 10; // uni olib tashlash } cout << "Raqamlar yig'indisi: " << yigindi;
▶ NATIJA
Raqamlar yig'indisi: 10
n % 10
oxirgi raqam: 2026 → 6
n /= 10
oxirgi raqamni “kesish”: 2026 → 202
Qadamlar
6 + 2 + 0 + 2 = 10; n = 0 bo‘lganda to‘xtaydi
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
12 / 23
EHTIYOT BO‘LING
Cheksiz sikl qanday paydo bo‘ladi?
1i++ unutilgan
while (i <= 5) cout << i; — i o‘zgarmaydi, shart doim rost.2Noto‘g‘ri yo‘nalish
for (i = 1; i <= 10; i--) — i kamayib boradi, hech qachon 10 dan oshmaydi.3Shart doim rost
while (x = 1) — o‘zlashtirish, taqqoslash emas.4Ortiqcha ;
while (i < 5); { i++; } — bo‘sh tana abadiy aylanadi.Qoida: sikl ichida shartdagi o‘zgaruvchi albatta to‘xtash tomonga o‘zgarishi kerak.
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
13 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
2-bo‘lim yakuni: while va do-while
1
do-while siklining asosiy xususiyati nima?
Savol 12Savol 2
int i = 5; while (i < 3) i++; necha marta aylanadi?3
4581 sonining raqamlari yig‘indisini sikl bo‘yicha hisoblang.
Savol 35-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
14 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball
2-topshiriq: Raqamlar soni va yig‘indisi
Manfiy bo‘lmagan butun son berilgan. while (yoki do-while) sikli bilan uning raqamlari sonini va raqamlari yig‘indisini toping.
Kirish: Bitta butun son n (0 ≤ n ≤ 10¹⁸).
Chiqish: Ikki qator: raqamlar soni va raqamlar yig‘indisi.
MISOL · KIRISH
2026
MISOL · CHIQISH
4 10
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
15 / 23
03
Sikl ichida shart va o‘tishlar
if va switch sikl ichida · break, continue, goto · switch ichidagi break
if
switch
break
continue
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
16 / 23
switch SIKL ICHIDA
Har bir bahoga izoh
int baholar[] = {5, 4, 3, 2}; for (int i = 0; i < 4; i++) { cout << baholar[i] << " - "; switch (baholar[i]) { case 5: cout << "A'lo\n"; break; case 4: cout << "Yaxshi\n"; break; case 3: cout << "Qoniqarli\n"; break; default: cout << "Qoniqarsiz\n"; } }
▶ NATIJA
5 - A'lo 4 - Yaxshi 3 - Qoniqarli 2 - Qoniqarsiz
baholar[i]
massiv elementlari navbat bilan olinadi
break
faqat switch dan chiqaradi — sikldan emas!
Natija
for barcha 4 baho uchun davom etadi
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
17 / 23
O‘TISH OPERATORLARI
break, continue, goto — siklda
| Operator | Nima qiladi | Misol natijasi (1..10) |
|---|---|---|
break | Siklni darhol va butunlay to‘xtatadi | if (i == 6) break; → 1 2 3 4 5 |
continue | Joriy iteratsiyaning qolgan qismini o‘tkazadi | if (i % 3 == 0) continue; → 1 2 4 5 7 8 10 |
goto | Belgilangan yorliqqa (nom:) o‘tadi | Deyarli har doim while bilan almashtiriladi |
goto dan ortiqcha foydalanish “spagetti kod”ga olib keladi — o‘rniga for, while va break ishlating.
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
18 / 23
▶ INTERAKTIV
Sikl nechta aylanadi?
Har bir kod nima chiqarishini tanlang.
3-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
3-bo‘lim yakuni: Sikl ichida shart va o‘tishlar
1
switch ichidagi break for siklini to‘xtatadimi?
Savol 12Savol 2
for (i = 1..6) { if (i % 2) continue; cout << i; } nima chiqaradi?3
goto ni qanday almashtirish mumkin?
Savol 35-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
20 / 23
Xulosa
Asosiy xulosalar
1for
for (boshlash; shart; yangilash) — soni ma’lum takrorlanish.2while
Shart oldin tekshiriladi — 0 marta ham bajarilishi mumkin.
3do-while
Tana kamida bir marta bajariladi; oxirida
; majburiy.5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
21 / 23
Takrorlash
Yakunlashdan oldin oltita savol
1
for (int i = 0; i < 5; i++) necha marta aylanadi?2
while va do-while ning asosiy farqi?
3
i++ unutilgan while sikli qanday bo‘ladi?4
switch ichidagi break sikldan chiqaradimi?
5
for (int i = 10; i > 0; i -= 3) qaysi qiymatlarni beradi?6
do-while tanasi kamida necha marta bajariladi?
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
22 / 23
Chiqish chiptasi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
1
1 dan 50 gacha 7 ga karrali sonlarni chiqaradigan
for siklini yozing.2
while va do-while dan qaysi birini parol so‘rash uchun tanlaysiz va nima uchun?3
Bugungi ma’ruzada cheksiz siklga olib keladigan qaysi xatoni eslab qoldingiz?
5-ma’ruza (1-qism) · Takrorlanish operatorlari
23 / 23