6
OLTINCHI MA’RUZA · 2-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 4-mavzu (2 qismdan 2-qism)
Takrorlanish operatorlari
Amaliy masalalar · Foydalanuvchi bilan muloqot · Siklni tanlash
for
while
do-while
Ichma-ich
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
1 / 22
Isinish
“0 kiritilguncha sonlarni kiriting” — dastur nechta son kelishini biladimi?
O‘tgan ma’ruzadagi for, while va do-while ni eslang.
1
Takrorlash soni oldindan ma’lummi?
2
Qaysi sikl shartni oldin, qaysisi keyin tekshiradi?
3
Kiritish qachon to‘xtashi kerak?
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
2 / 22
O‘quv maqsadlari
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
1
Yechish — faktorial, raqamlar yig‘indisi va tub son masalalarini
2
Qurish — ichma-ich sikllar bilan jadval va naqshlarni
3
Tashkil etish — foydalanuvchi bilan muloqot: nol kiritilguncha, menyu
4
Tanlash — masala shartiga mos sikl turini
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
3 / 22
04
Amaliy masalalar
Faktorial · tub son · ichma-ich sikl · ko‘paytirish jadvali
n!
Tub son
√n
Jadval
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
4 / 22
FAKTORIAL
n! = 1 · 2 · 3 · ... · n
int n; cin >> n; long long fakt = 1; for (int i = 1; i <= n; i++) fakt *= i; cout << n << "! = " << fakt;
▶ NATIJA
5! = 120
fakt = 1
ko‘paytma uchun boshlang‘ich qiymat 1 (0 emas!)
long long
int 12! dan kattasiga sig‘maydi0! = 1
sikl bir marta ham aylanmaydi — natija 1
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
5 / 22
TUB SON
Faqat √n gacha tekshirish yetarli
int n; cin >> n; bool tub = (n >= 2); for (int i = 2; i * i <= n; i++) { if (n % i == 0) { tub = false; break; } } cout << n << (tub ? " - tub" : " - tub emas");
▶ NATIJA
91 - tub emas
i * i <= n
n = a·b bo‘lsa, a va b dan biri √n dan katta emas
91 % 7 == 0
91 = 7 × 13 → tub emas, break
n >= 2
0 va 1 tub son emas
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
6 / 22
ICHMA-ICH SIKL
Ko‘paytirish jadvali
for (int i = 1; i <= 4; i++) { for (int j = 1; j <= 4; j++) cout << i * j << "\t"; cout << endl; }
▶ NATIJA
1 2 3 4 2 4 6 8 3 6 9 12 4 8 12 16
Tashqi sikl (i)
qatorlar
Ichki sikl (j)
ustunlar — har i uchun to‘liq bajariladi
4 × 4
ichki tana jami 16 marta ishlaydi
\t
tabulyatsiya — ustunlarni tekislaydi
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
7 / 22
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
4-bo‘lim yakuni: Amaliy masalalar
1Savol 1
fakt = 1; for (i = 1; i <= 4; i++) fakt *= i; → fakt = ?2
Tub sonni tekshirishda nima uchun √n gacha yetarli?
Savol 23
5 × 3 jadvalda ichki sikl tanasi necha marta bajariladi?
Savol 36-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
8 / 22
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball
4-topshiriq: Tub sonmi?
Natural son n berilgan. U tub son bo‘lsa TUB, aks holda TUB EMAS deb chiqaring. (1 tub son emas.)
Kirish: Bitta butun son n (1 ≤ n ≤ 2·10⁹).
Chiqish: TUB yoki TUB EMAS.
MISOL · KIRISH
17
MISOL · CHIQISH
TUB
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
9 / 22
05
Foydalanuvchi bilan muloqot
Nol kiritilguncha · qo‘riqchi qiymat · do-while menyu
Sentinel
while (x != 0)
Menyu
do-while
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
10 / 22
QO‘RIQCHI QIYMAT
Nol kiritilguncha yig‘ish
int sum = 0, x; cin >> x; while (x != 0) { sum += x; cin >> x; } cout << "Yig'indi: " << sum;
▶ NATIJA
Yig'indi: 30
Kiritish
5, 10, 15, 0
x != 0
0 — “qo‘riqchi” (sentinel): kiritish tugaganini bildiradi
cin >> x
birinchi o‘qish sikldan oldin, keyingilari — tana oxirida
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
11 / 22
MENYU
do-while + switch = foydalanuvchi menyusi
int t; do { cout << "1-Salom 2-Chiqish: "; cin >> t; switch (t) { case 1: cout << "Assalomu alaykum!\n"; break; case 2: cout << "Xayr!\n"; break; default: cout << "Noto'g'ri tanlov\n"; } } while (t != 2);
▶ NATIJA
1-Salom 2-Chiqish: Assalomu alaykum! 1-Salom 2-Chiqish: Noto'g'ri tanlov 1-Salom 2-Chiqish: Xayr!
do
menyu kamida bir marta ko‘rsatilishi kerak
switch (t)
tanlovga qarab amal
t != 2
“Chiqish” tanlanmaguncha menyu qaytadi
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
12 / 22
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
5-bo‘lim yakuni: Foydalanuvchi bilan muloqot
1
Foydalanuvchi menyusi uchun qaysi sikl eng mos?
Savol 12
“Qo‘riqchi qiymat” (sentinel) nima?
Savol 23
Kiritish 4 7 0 9 bo‘lsa, “nol kiritilguncha yig‘ish” natijasi?
Savol 36-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
13 / 22
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball
3-topshiriq: Nolgacha o‘qish
Sonlar birma-bir kiritiladi, ketma-ketlik 0 bilan tugaydi (0 hisobga kirmaydi). Kiritilgan sonlar sonini, yig‘indisini va eng kattasini toping.
Kirish: Bo‘sh joy yoki yangi qator bilan ajratilgan butun sonlar (|son| ≤ 10⁶), oxirida 0. Kamida bitta nolmas son bor.
Chiqish: Uch qator: sonlar soni, yig‘indisi, eng kattasi.
MISOL · KIRISH
4 -2 9 1 0
MISOL · CHIQISH
4 12 9
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
14 / 22
06
Siklni tanlash
for, while yoki do-while? · bitta masala — uch yechim
Soni ma’lum
Shart
Kamida 1 marta
Tanlov
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
15 / 22
UCH YECHIM
Bitta masala — uch xil sikl
for (int i = 1; i <= 3; i++) cout << i << " "; cout << "<- for\n"; int j = 1; while (j <= 3) cout << j++ << " "; cout << "<- while\n"; int k = 1; do cout << k++ << " "; while (k <= 3); cout << "<- do-while";
▶ NATIJA
1 2 3 <- for 1 2 3 <- while 1 2 3 <- do-while
Natija bir xil
lekin maqsadga qarab bittasi tabiiyroq
Sinab ko‘ring
boshlang‘ich qiymatni 10 qiling — faqat do-while 10 ni chiqaradi
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
16 / 22
▶ INTERAKTIV
Qaysi sikl mos keladi?
Har bir vazifani eng mos sikl qutisiga joylashtiring.
6-bo‘lim
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
6-bo‘lim yakuni: Siklni tanlash
1
Takrorlanishlar soni ma’lum bo‘lsa qaysi sikl qulay?
Savol 12
Parolni to‘g‘ri kiritilguncha so‘rash — qaysi sikl?
Savol 23
for siklini while ga qanday aylantirish mumkin?
Savol 36-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
18 / 22
Xulosa
Asosiy xulosalar
1Boshlang‘ich qiymat
Yig‘indi uchun 0, ko‘paytma uchun 1.
2Cheksiz sikl
Shartdagi o‘zgaruvchi to‘xtash tomonga o‘zgarishi shart.
3Ichma-ich sikl
Tashqi siklning har qadamida ichki sikl to‘liq bajariladi.
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
19 / 22
Takrorlash
Yakunlashdan oldin oltita savol
1
6! = ?
2
Qaysi son tub: 51 yoki 53?
3
3 × 4 jadvalda ichki tana necha marta ishlaydi?
4
Menyu uchun eng mos sikl?
5
Ko‘paytma uchun boshlang‘ich qiymat?
6
Qo‘riqchi (sentinel) qiymat nima?
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
20 / 22
Laboratoriya ishi
4-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
5
Ko‘paytirish jadvali
Oson · 10 ball
6
EKUB va EKUK
O‘rta · 20 ball
7
Fibonachchi sonlari
Oson · 10 ball
8
Mukammal sonlar
O‘rta · 20 ball
9
Teskari son va palindrom
O‘rta · 20 ball
10
Romb
Qiyin · 30 ball
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
21 / 22
Chiqish chiptasi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
1
5! ni hisoblaydigan siklni yozing — ko‘paytma qaysi qiymatdan boshlanadi?
2
Menyu dasturi uchun qaysi sikl eng qulay va nega?
3
3 × 4 jadval chizadigan ichma-ich siklda ichki tana necha marta bajariladi?
6-ma’ruza (2-qism) · Takrorlanish operatorlari
22 / 22