7
YETTINCHI MA’RUZA · 1-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 5-mavzu (2 qismdan 1-qism)
Massivlar
Massiv tushunchasi · Elementlarga murojaat · Yig‘indi, maksimum, qidiruv
int a[5]
a[i]
sort()
m[i][j]
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
1 / 23
Isinish
30 nafar talabaning baholarini qanday saqlaysiz?
30 ta alohida o‘zgaruvchi: baho1, baho2, ..., baho30 — bu qulaymi?
1
O‘rtacha bahoni hisoblash uchun nechta qo‘shish yozasiz?
2
Talabalar soni 300 ta bo‘lsa-chi?
3
Barcha baholarga “bitta nom” berib, raqam bilan murojaat qilsak-chi?
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
2 / 23
O‘quv maqsadlari
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
1
Ta’riflash — massivni — bir xil turdagi elementlarning ketma-ket to‘plamini
2
E’lon qilish — massivni va uni turli usullarda initsializatsiya qilishni
3
Qo‘llash — 0 dan boshlanadigan indekslash va chegarani nazorat qilishni
4
Hisoblash — yig‘indi, o‘rta arifmetik, maksimum va minimumni
5
Qidirish — chiziqli qidiruv bilan elementni
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
3 / 23
01
Massiv tushunchasi
E’lon qilish · indeks 0 dan · initsializatsiya · sizeof
int a[5]
a[0]..a[n-1]
{1, 2}
sizeof
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
4 / 23
MASSIV
Bitta nom — ko‘p qiymat
Massiv — bir xil turdagi elementlarning umumiy nom ostida, xotirada ketma-ket joylashgan to‘plami.
E’lon qilish
tur nom[soni]; — masalan int a[5];, double narx[10];Indeks
Tartib raqami 0 dan boshlanadi: birinchi
a[0], oxirgi a[n - 1].Xotira
Elementlar yonma-yon:
int 4 bayt — manzillar 4 tadan oshadi.O‘lcham musbat butun o‘zgarmas bo‘lishi kerak:
const int N = 100; int a[N];7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
5 / 23
INITSIALIZATSIYA
Boshlang‘ich qiymat berish usullari
| Yozilishi | Natija |
|---|---|
int a[5] = {12, 7, 25, 3, 18}; | Barcha 5 ta element qiymat oladi |
int b[5] = {1, 2}; | 1 2 0 0 0 — qolganlari 0 |
int c[5] = {}; | Barcha elementlar 0 |
int d[] = {4, 8, 15, 16}; | O‘lcham avtomatik: 4 ta element |
int e[5]; | Lokal massiv — noaniq (“axlat”) qiymatlar |
Elementlar soni:
sizeof(a) / sizeof(a[0]) — faqat massiv e’lon qilingan joyda to‘g‘ri ishlaydi.7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
6 / 23
AMALDA
Initsializatsiya va sizeof
int b[5] = {1, 2}; int c[] = {4, 8, 15, 16, 23, 42}; int n = sizeof(c) / sizeof(c[0]); for (int i = 0; i < 5; i++) cout << b[i] << " "; cout << endl; cout << "c hajmi: " << sizeof(c) << " bayt" << endl; cout << "elementlar: " << n;
▶ NATIJA
1 2 0 0 0 c hajmi: 24 bayt elementlar: 6
{1, 2}
qolgan 3 ta element avtomatik 0
sizeof(c)
6 ta int × 4 bayt = 24
sizeof(c[0])
bitta element hajmi — 4
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
7 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
1-bo‘lim yakuni: Massiv tushunchasi
1Savol 1
int a[10]; massivining oxirgi elementi indeksi?2Savol 2
int b[4] = {7}; elementlari qanday?3Savol 3
int c[] = {1, 2, 3}; nechta elementdan iborat?7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
8 / 23
02
Elementlarga murojaat
a[i] · klaviaturadan kiritish · chegaradan chiqish · nusxalash
cin >> a[i]
Teskari
Chegara
b = a ✗
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
9 / 23
KIRITISH VA CHIQARISH
Massivni o‘qish va teskari chiqarish
const int MAX = 100; int a[MAX], n; cin >> n; for (int i = 0; i < n; i++) cin >> a[i]; for (int i = n - 1; i >= 0; i--) cout << a[i] << " ";
▶ NATIJA
3 7 1 9 4
MAX = 100
massiv “zaxira” bilan e’lon qilinadi, n ≤ MAX
cin >> a[i]
elementlar birma-bir o‘qiladi
i = n - 1 ... 0
oxirgi elementdan birinchisiga
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
10 / 23
DIQQAT
Massiv bilan ishlashdagi tuzoqlar
1Chegaradan chiqish
int a[5]; a[5] = 1; — kompilyator jim, lekin bu aniqlanmagan xatti-harakat (UB).2Indeks oralig‘i
Indeks har doim
0 ≤ i < n bo‘lishi shart. i <= n — tipik xato.3Nusxalash
b = a; — xato! Nusxalash sikl bilan: b[i] = a[i];4Solishtirish
a == b elementlarni solishtirmaydi — sikl bilan solishtiring.7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
11 / 23
NUSXALASH
Element-baelement nusxa va o‘zgartirish
int a[6] = {3, 8, 2, 5, 10, 7}; int b[6]; for (int i = 0; i < 6; i++) b[i] = a[i]; for (int i = 0; i < 6; i += 2) b[i] *= 2; for (int i = 0; i < 6; i++) cout << a[i] << " "; cout << endl; for (int i = 0; i < 6; i++) cout << b[i] << " ";
▶ NATIJA
3 8 2 5 10 7 6 8 4 5 20 7
b[i] = a[i]
har bir element alohida nusxalanadi
i += 2
juft indeksli elementlar: 0, 2, 4
a o‘zgarmadi
b — mustaqil nusxa
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
12 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
2-bo‘lim yakuni: Elementlarga murojaat
1Savol 1
int a[5]; a[5] = 1; bo‘lsa nima bo‘ladi?2
Massivni teskari chiqarish sikli qaysi indeksdan boshlanadi?
Savol 23
Nima uchun
Savol 3b = a; yozib bo‘lmaydi?7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
13 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball
1-topshiriq: Teskari tartib
n ta butun son berilgan. Ularni massivga o‘qing va teskari tartibda chiqaring.
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 1000), ikkinchi qatorda n ta butun son.
Chiqish: Bitta qatorda sonlar teskari tartibda, bo‘sh joy bilan.
MISOL · KIRISH
5 1 2 3 4 5
MISOL · CHIQISH
5 4 3 2 1
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
14 / 23
03
Yig‘indi, maksimum, qidiruv
Bir marta aylanib chiqish · max = a[0] · chiziqli qidiruv · -1 = topilmadi
sum
max = a[0]
(double)
Qidiruv
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
15 / 23
ASOSIY ALGORITMLAR
Massivni bir marta aylanib chiqib...
| Masala | G‘oya |
|---|---|
| Yig‘indi | s = 0, har bir elementni qo‘shish: s += a[i] |
| O‘rta arifmetik | (double)s / n — butun bo‘lishning oldini olish |
| Maksimum | max = a[0]; a[i] > max bo‘lsa — yangilash |
| Sanash | Shartga mos element uchun k++ |
| Chiziqli qidiruv | Har bir elementni izlanayotgan qiymat bilan solishtirish |
Tipik xato:
max = 0. Barcha sonlar manfiy bo‘lsa (-5 -2 -9), natija noto‘g‘ri — 0 chiqadi.7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
16 / 23
STATISTIKA
Yig‘indi, o‘rtacha, maksimum
int a[] = {5, -3, 12, 8, -7, 4}; int n = 6, sum = 0; int mx = a[0], mxI = 0; for (int i = 0; i < n; i++) { sum += a[i]; if (a[i] > mx) { mx = a[i]; mxI = i; } } cout << "Yig'indi: " << sum << endl; cout << "O'rtacha: " << (double)sum / n << endl; cout << "Max: a[" << mxI << "] = " << mx;
▶ NATIJA
Yig'indi: 19 O'rtacha: 3.16667 Max: a[2] = 12
mx = a[0]
birinchi element — xavfsiz boshlang‘ich qiymat
(double)sum / n
19 / 6 = 3.16667, 3 emas
mxI
maksimum qiymat bilan birga indeksini ham saqlaymiz
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
17 / 23
CHIZIQLI QIDIRUV
Qiymat qayerda va necha marta?
int a[] = {3, 8, 1, 9, 8, 2, 5}; int n = 7, x = 8; int birinchi = -1, soni = 0; for (int i = 0; i < n; i++) if (a[i] == x) { if (birinchi == -1) birinchi = i; soni++; } if (birinchi == -1) cout << "Topilmadi"; else cout << "Indeks: " << birinchi << ", soni: " << soni;
▶ NATIJA
Indeks: 1, soni: 2
birinchi = -1
“hali topilmadi” degan belgi — indeks hech qachon -1 bo‘lmaydi
a[i] == x
har bir element tekshiriladi
soni++
barcha uchrashuvlar sanaladi
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
18 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
3-bo‘lim yakuni: Yig‘indi, maksimum, qidiruv
1
Maksimum uchun boshlang‘ich qiymat nima bo‘lishi kerak?
Savol 12Savol 2
int s = 7; int n = 2; o‘rtachani to‘g‘ri hisoblang.3
Qidiruvda nima uchun
Savol 3-1 “topilmadi” belgisi sifatida qulay?7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
19 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball
2-topshiriq: Maksimum va uning o‘rni
Massivdagi eng katta elementni va u birinchi marta uchragan o‘rinni (1 dan boshlab) toping.
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 1000), ikkinchi qatorda n ta butun son (|son| ≤ 10⁹).
Chiqish: Bitta qatorda: maksimum va uning o‘rni.
MISOL · KIRISH
5 3 9 2 9 1
MISOL · CHIQISH
9 2
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
20 / 23
Xulosa
Asosiy xulosalar
1Massiv
Bir xil turdagi elementlar;
int a[n];, indeks 0 dan n - 1 gacha.2Initsializatsiya
{1, 2} — qolganlari 0; int d[] = {...} — o‘lcham avtomatik.3Chegara
C++ indeksni tekshirmaydi —
a[n] aniqlanmagan xatti-harakat.7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
21 / 23
Takrorlash
Yakunlashdan oldin oltita savol
1
int a[8]; ning birinchi va oxirgi indeksi?2
int b[5] = {3}; elementlari?3
Massivni = bilan nusxalash mumkinmi?
4
Maksimumni
max = 0 bilan boshlash qachon xato?5
Chiziqli qidiruvda element topilmasa odatda nima qaytariladi?
6
sizeof(a) / sizeof(a[0]) nimani beradi?7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
22 / 23
Chiqish chiptasi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
1
Massivdagi juft elementlar sonini sanaydigan siklni yozing.
2
int a[5] = {4, 1, 3}; bo‘lsa a[3] + a[0] nechaga teng?3
Nima uchun
int a[5] uchun a[5] ga murojaat xavfli?7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
23 / 23