⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar — interaktiv slaydlar
7
YETTINCHI MA’RUZA · 1-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 5-mavzu (2 qismdan 1-qism)

Massivlar

Massiv tushunchasi · Elementlarga murojaat · Yig‘indi, maksimum, qidiruv
int a[5]
a[i]
sort()
m[i][j]
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
1 / 23
Isinish

30 nafar talabaning baholarini qanday saqlaysiz?

30 ta alohida o‘zgaruvchi: baho1, baho2, ..., baho30 — bu qulaymi?

1
O‘rtacha bahoni hisoblash uchun nechta qo‘shish yozasiz?
2
Talabalar soni 300 ta bo‘lsa-chi?
3
Barcha baholarga “bitta nom” berib, raqam bilan murojaat qilsak-chi?
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
2 / 23
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Ta’riflash — massivni — bir xil turdagi elementlarning ketma-ket to‘plamini
2
E’lon qilish — massivni va uni turli usullarda initsializatsiya qilishni
3
Qo‘llash — 0 dan boshlanadigan indekslash va chegarani nazorat qilishni
4
Hisoblash — yig‘indi, o‘rta arifmetik, maksimum va minimumni
5
Qidirish — chiziqli qidiruv bilan elementni
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
3 / 23
01

Massiv tushunchasi

E’lon qilish · indeks 0 dan · initsializatsiya · sizeof
int a[5]
a[0]..a[n-1]
{1, 2}
sizeof
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
4 / 23
MASSIV

Bitta nom — ko‘p qiymat

Massiv — bir xil turdagi elementlarning umumiy nom ostida, xotirada ketma-ket joylashgan to‘plami.

E’lon qilish

tur nom[soni]; — masalan int a[5];, double narx[10];

Indeks

Tartib raqami 0 dan boshlanadi: birinchi a[0], oxirgi a[n - 1].

Xotira

Elementlar yonma-yon: int 4 bayt — manzillar 4 tadan oshadi.
O‘lcham musbat butun o‘zgarmas bo‘lishi kerak: const int N = 100; int a[N];
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
5 / 23
INITSIALIZATSIYA

Boshlang‘ich qiymat berish usullari

YozilishiNatija
int a[5] = {12, 7, 25, 3, 18};Barcha 5 ta element qiymat oladi
int b[5] = {1, 2};1 2 0 0 0 — qolganlari 0
int c[5] = {};Barcha elementlar 0
int d[] = {4, 8, 15, 16};O‘lcham avtomatik: 4 ta element
int e[5];Lokal massiv — noaniq (“axlat”) qiymatlar
Elementlar soni: sizeof(a) / sizeof(a[0]) — faqat massiv e’lon qilingan joyda to‘g‘ri ishlaydi.
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
6 / 23
AMALDA

Initsializatsiya va sizeof

int b[5] = {1, 2};
int c[] = {4, 8, 15, 16, 23, 42};
int n = sizeof(c) / sizeof(c[0]);
for (int i = 0; i < 5; i++)
    cout << b[i] << " ";
cout << endl;
cout << "c hajmi: " << sizeof(c) << " bayt" << endl;
cout << "elementlar: " << n;
▶ NATIJA
1 2 0 0 0 
c hajmi: 24 bayt
elementlar: 6
{1, 2}
qolgan 3 ta element avtomatik 0
sizeof(c)
6 ta int × 4 bayt = 24
sizeof(c[0])
bitta element hajmi — 4
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
7 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

1-bo‘lim yakuni: Massiv tushunchasi

1
int a[10]; massivining oxirgi elementi indeksi?
Savol 1
2
int b[4] = {7}; elementlari qanday?
Savol 2
3
int c[] = {1, 2, 3}; nechta elementdan iborat?
Savol 3
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
8 / 23
02

Elementlarga murojaat

a[i] · klaviaturadan kiritish · chegaradan chiqish · nusxalash
cin >> a[i]
Teskari
Chegara
b = a ✗
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
9 / 23
KIRITISH VA CHIQARISH

Massivni o‘qish va teskari chiqarish

const int MAX = 100;
int a[MAX], n;
cin >> n;
for (int i = 0; i < n; i++)
    cin >> a[i];
for (int i = n - 1; i >= 0; i--)
    cout << a[i] << " ";
▶ NATIJA
3 7 1 9 4 
MAX = 100
massiv “zaxira” bilan e’lon qilinadi, n ≤ MAX
cin >> a[i]
elementlar birma-bir o‘qiladi
i = n - 1 ... 0
oxirgi elementdan birinchisiga
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
10 / 23
DIQQAT

Massiv bilan ishlashdagi tuzoqlar

1Chegaradan chiqish

int a[5]; a[5] = 1; — kompilyator jim, lekin bu aniqlanmagan xatti-harakat (UB).

2Indeks oralig‘i

Indeks har doim 0 ≤ i < n bo‘lishi shart. i <= n — tipik xato.

3Nusxalash

b = a; — xato! Nusxalash sikl bilan: b[i] = a[i];

4Solishtirish

a == b elementlarni solishtirmaydi — sikl bilan solishtiring.
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
11 / 23
NUSXALASH

Element-baelement nusxa va o‘zgartirish

int a[6] = {3, 8, 2, 5, 10, 7};
int b[6];
for (int i = 0; i < 6; i++)
    b[i] = a[i];
for (int i = 0; i < 6; i += 2)
    b[i] *= 2;
for (int i = 0; i < 6; i++) cout << a[i] << " ";
cout << endl;
for (int i = 0; i < 6; i++) cout << b[i] << " ";
▶ NATIJA
3 8 2 5 10 7 
6 8 4 5 20 7 
b[i] = a[i]
har bir element alohida nusxalanadi
i += 2
juft indeksli elementlar: 0, 2, 4
a o‘zgarmadi
b — mustaqil nusxa
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
12 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

2-bo‘lim yakuni: Elementlarga murojaat

1
int a[5]; a[5] = 1; bo‘lsa nima bo‘ladi?
Savol 1
2
Massivni teskari chiqarish sikli qaysi indeksdan boshlanadi?
Savol 2
3
Nima uchun b = a; yozib bo‘lmaydi?
Savol 3
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
13 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

1-topshiriq: Teskari tartib

n ta butun son berilgan. Ularni massivga o‘qing va teskari tartibda chiqaring.

Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 1000), ikkinchi qatorda n ta butun son.

Chiqish: Bitta qatorda sonlar teskari tartibda, bo‘sh joy bilan.

MISOL · KIRISH
5
1 2 3 4 5
MISOL · CHIQISH
5 4 3 2 1
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
14 / 23
03

Yig‘indi, maksimum, qidiruv

Bir marta aylanib chiqish · max = a[0] · chiziqli qidiruv · -1 = topilmadi
sum
max = a[0]
(double)
Qidiruv
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
15 / 23
ASOSIY ALGORITMLAR

Massivni bir marta aylanib chiqib...

MasalaG‘oya
Yig‘indis = 0, har bir elementni qo‘shish: s += a[i]
O‘rta arifmetik(double)s / n — butun bo‘lishning oldini olish
Maksimummax = a[0]; a[i] > max bo‘lsa — yangilash
SanashShartga mos element uchun k++
Chiziqli qidiruvHar bir elementni izlanayotgan qiymat bilan solishtirish
Tipik xato: max = 0. Barcha sonlar manfiy bo‘lsa (-5 -2 -9), natija noto‘g‘ri — 0 chiqadi.
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
16 / 23
STATISTIKA

Yig‘indi, o‘rtacha, maksimum

int a[] = {5, -3, 12, 8, -7, 4};
int n = 6, sum = 0;
int mx = a[0], mxI = 0;
for (int i = 0; i < n; i++) {
    sum += a[i];
    if (a[i] > mx) { mx = a[i]; mxI = i; }
}
cout << "Yig'indi: " << sum << endl;
cout << "O'rtacha: " << (double)sum / n << endl;
cout << "Max: a[" << mxI << "] = " << mx;
▶ NATIJA
Yig'indi: 19
O'rtacha: 3.16667
Max: a[2] = 12
mx = a[0]
birinchi element — xavfsiz boshlang‘ich qiymat
(double)sum / n
19 / 6 = 3.16667, 3 emas
mxI
maksimum qiymat bilan birga indeksini ham saqlaymiz
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
17 / 23
CHIZIQLI QIDIRUV

Qiymat qayerda va necha marta?

int a[] = {3, 8, 1, 9, 8, 2, 5};
int n = 7, x = 8;
int birinchi = -1, soni = 0;
for (int i = 0; i < n; i++)
    if (a[i] == x) {
        if (birinchi == -1) birinchi = i;
        soni++;
    }
if (birinchi == -1) cout << "Topilmadi";
else cout << "Indeks: " << birinchi
          << ", soni: " << soni;
▶ NATIJA
Indeks: 1, soni: 2
birinchi = -1
“hali topilmadi” degan belgi — indeks hech qachon -1 bo‘lmaydi
a[i] == x
har bir element tekshiriladi
soni++
barcha uchrashuvlar sanaladi
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
18 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

3-bo‘lim yakuni: Yig‘indi, maksimum, qidiruv

1
Maksimum uchun boshlang‘ich qiymat nima bo‘lishi kerak?
Savol 1
2
int s = 7; int n = 2; o‘rtachani to‘g‘ri hisoblang.
Savol 2
3
Qidiruvda nima uchun -1 “topilmadi” belgisi sifatida qulay?
Savol 3
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
19 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

2-topshiriq: Maksimum va uning o‘rni

Massivdagi eng katta elementni va u birinchi marta uchragan o‘rinni (1 dan boshlab) toping.

Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 1000), ikkinchi qatorda n ta butun son (|son| ≤ 10⁹).

Chiqish: Bitta qatorda: maksimum va uning o‘rni.

MISOL · KIRISH
5
3 9 2 9 1
MISOL · CHIQISH
9 2
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
20 / 23
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Massiv

Bir xil turdagi elementlar; int a[n];, indeks 0 dan n - 1 gacha.

2Initsializatsiya

{1, 2} — qolganlari 0; int d[] = {...} — o‘lcham avtomatik.

3Chegara

C++ indeksni tekshirmaydi — a[n] aniqlanmagan xatti-harakat.
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
21 / 23
Takrorlash

Yakunlashdan oldin oltita savol

1
int a[8]; ning birinchi va oxirgi indeksi?
2
int b[5] = {3}; elementlari?
3
Massivni = bilan nusxalash mumkinmi?
4
Maksimumni max = 0 bilan boshlash qachon xato?
5
Chiziqli qidiruvda element topilmasa odatda nima qaytariladi?
6
sizeof(a) / sizeof(a[0]) nimani beradi?
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
22 / 23
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
Massivdagi juft elementlar sonini sanaydigan siklni yozing.
2
int a[5] = {4, 1, 3}; bo‘lsa a[3] + a[0] nechaga teng?
3
Nima uchun int a[5] uchun a[5] ga murojaat xavfli?
7-ma’ruza (1-qism) · Massivlar
23 / 23
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 5-laboratoriya ishi (topshiriqlar)📖 Mavzu matni (interaktiv dars)01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 5-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.