8
SAKKIZINCHI MA’RUZA · 2-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 5-mavzu (2 qismdan 2-qism)
Massivlar
Massivni saralash · Ikki o‘lchovli massivlar · Belgili massivlar (C-satrlar)
int a[5]
a[i]
sort()
m[i][j]
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
1 / 24
Isinish
Jurnaldagi baholarni qanday tartiblaysiz?
O‘tgan ma’ruzada massiv, indeks va maksimumni o‘rgandik.
1
Eng katta bahoni qanday topgan edik?
2
Barcha baholarni o‘sish tartibida qo‘yish uchun nima qilish kerak?
3
Jurnalda bir nechta fan bo‘lsa — massiv qanday ko‘rinadi?
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
2 / 24
O‘quv maqsadlari
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
1
Saralash — massivni pufakcha usulida va sort() bilan
2
Ishlash — ikki o‘lchovli massivlar (matritsalar) bilan
3
Hisoblash — matritsaning satr, ustun va diagonal yig‘indilarini
4
Foydalanish — char massivlari va <cstring> funksiyalaridan
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
3 / 24
04
Massivni saralash
Pufakcha usuli · o‘rin almashtirish · <algorithm> dagi sort()
Bubble sort
swap
sort()
greater<int>
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
4 / 24
PUFAKCHA USULI
Qo‘shnilarni solishtirib, o‘rin almashtirish
1
Solishtirish
a[j] > a[j + 1] bo‘lsa — tartib buzilgan›
2
Almashtirish
t = a[j]; a[j] = a[j+1]; a[j+1] = t;›
3
Bir o‘tish
Eng katta element massiv oxiriga “suzib chiqadi”
›
4
n - 1 o‘tish
Har o‘tishda tekshiriladigan qism bittaga qisqaradi
5 3 8 1 → 1-o‘tish: 3 5 1 8 → 2-o‘tish: 3 1 5 8 → 3-o‘tish: 1 3 5 8.
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
5 / 24
KOD
Pufakcha saralash
int a[] = {29, 4, 17, -2, 11, 8}; int n = 6; for (int i = 0; i < n - 1; i++) for (int j = 0; j < n - 1 - i; j++) if (a[j] > a[j + 1]) { int t = a[j]; a[j] = a[j + 1]; a[j + 1] = t; } for (int i = 0; i < n; i++) cout << a[i] << " ";
▶ NATIJA
-2 4 8 11 17 29
n - 1 - i
oxirgi i ta element allaqachon o‘z joyida
int t
vaqtinchalik o‘zgaruvchi — uchinchi “stakan”
Kamayish
shartni
< ga almashtirsangiz, teskari tartib8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
6 / 24
sort()
Standart kutubxona — tez va qulay
#include <iostream> #include <algorithm> #include <functional> using namespace std; int main() { int a[] = {29, 4, 17, -2, 11, 8}; sort(a, a + 6); for (int x : a) cout << x << " "; cout << endl; sort(a, a + 6, greater<int>()); for (int x : a) cout << x << " "; return 0; }
▶ NATIJA
-2 4 8 11 17 29 29 17 11 8 4 -2
sort(a, a + n)
o‘sish tartibida;
a + n — oxiridan keyingi joygreater<int>()
kamayish tartibida
for (int x : a)
diapazonli for — barcha elementlar
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
7 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
4-bo‘lim yakuni: Massivni saralash
1
O‘sish tartibida pufakcha usulida qachon o‘rin almashtiriladi?
Savol 12
6 elementli massiv uchun nechta tashqi o‘tish kerak?
Savol 23Savol 3
sort(a, a + n, greater<int>()) nima qiladi?8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
8 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball
3-topshiriq: Pufakcha saralash
Massivni o‘sish tartibida saralang (pufakcha yoki tanlash usulida — sort funksiyasisiz).
Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 1000), ikkinchi qatorda n ta butun son.
Chiqish: Saralangan massiv bitta qatorda, bo‘sh joy bilan.
MISOL · KIRISH
6 5 2 9 1 5 6
MISOL · CHIQISH
1 2 5 5 6 9
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
9 / 24
05
Ikki o‘lchovli massivlar
Matritsa m[i][j] · qatorma-qator saqlash · diagonal · transponirlash
m[3][4]
Qator/ustun
Diagonal
Transpon
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
10 / 24
MATRITSA
Jadval ko‘rinishidagi massiv
Ikki o‘lchovli massiv elementlari qator va ustun bo‘yicha joylashadi: m[i][j] — i-qator, j-ustundagi element.
E’lon
int m[3][4]; — 3 qator × 4 ustun = 12 elementInitsializatsiya
int k[2][3] = {{1, 2, 3}, {4, 5, 6}};Aylanib chiqish
Tashqi sikl — qatorlar (i), ichki sikl — ustunlar (j).
Xotirada matritsa qatorma-qator saqlanadi: avval 0-qator, keyin 1-qator va h.k.
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
11 / 24
QATORLAR YIG‘INDISI
Matritsani chiqarish
int m[3][4] = {{5, 1, 8, 2}, {3, 9, 4, 7}, {6, 2, 5, 1}}; for (int i = 0; i < 3; i++) { int s = 0; for (int j = 0; j < 4; j++) { cout << m[i][j] << " "; s += m[i][j]; } cout << "| " << s << endl; }
▶ NATIJA
5 1 8 2 | 16 3 9 4 7 | 23 6 2 5 1 | 14
s = 0
har bir qator uchun yig‘indi qaytadan boshlanadi
m[i][j]
i — qator, j — ustun
Ustun yig‘indisi
sikllar o‘rnini almashtirish kerak
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
12 / 24
KVADRAT MATRITSA
Diagonal va transponirlash
int m[3][3] = {{1, 2, 3}, {4, 5, 6}, {7, 8, 9}}; int d = 0; for (int i = 0; i < 3; i++) d += m[i][i]; cout << "Diagonal: " << d << endl; for (int i = 0; i < 3; i++) { for (int j = 0; j < 3; j++) cout << m[j][i] << " "; cout << endl; }
▶ NATIJA
Diagonal: 15 1 4 7 2 5 8 3 6 9
m[i][i]
asosiy diagonal: i == j → 1 + 5 + 9
i + j == n - 1
yordamchi diagonal sharti
m[j][i]
transponirlash: qator va ustun o‘rni almashadi
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
13 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
5-bo‘lim yakuni: Ikki o‘lchovli massivlar
1Savol 1
int m[3][4]; da nechta element bor?2
4×4 matritsaning asosiy diagonalidagi elementlar sharti?
Savol 23Savol 3
m[1][2] qaysi element?8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
14 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball
4-topshiriq: Satr va ustun yig‘indilari
n × m o‘lchamli butun sonli matritsa berilgan. Har bir satr yig‘indisini, so‘ng har bir ustun yig‘indisini toping.
Kirish: Birinchi qatorda n m (1 ≤ n, m ≤ 100), keyin n ta qatorda m tadan butun son (|son| ≤ 10⁶).
Chiqish: Birinchi qatorda n ta satr yig‘indisi, ikkinchi qatorda m ta ustun yig‘indisi (bo‘sh joy bilan).
MISOL · KIRISH
2 3 1 2 3 4 5 6
MISOL · CHIQISH
6 15 5 7 9
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
15 / 24
06
Belgili massivlar (C-satrlar)
char s[] · '\0' nol-belgi · <cstring>: strlen, strcpy, strcat, strcmp
char s[]
'\0'
strlen
getline
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
16 / 24
C-SATR
Satr oxirida yashirin '\0'
E’lon qilish
char s1[] = "Salom";— 6 bayt: S a l o m \0char s2[20] = "Dasturlash";— 20 bayt, 11 tasi bandchar s3[] = {'C', '+', '+', '\0'};
Muhim qoidalar
'\0'— satr tugaganini bildiradi- Sikl:
for (i = 0; s[i] != '\0'; i++) cin >> s— faqat birinchi so‘z; butun qator:cin.getline(s, 200)
Zamonaviy C++ da matn uchun odatda
string ishlatiladi (6-dars), lekin C-satrlarni bilish shart.8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
17 / 24
<cstring>
C-satr funksiyalari
| Funksiya | Vazifasi | Misol |
|---|---|---|
strlen(s) | Uzunlik ('\0' hisoblanmaydi) | strlen("Salom") = 5 |
strcpy(a, b) | b ni a ga nusxalaydi | a = "Salom" |
strcat(a, b) | b ni a oxiriga qo‘shadi | "Salom" + "!" → "Salom!" |
strcmp(a, b) | Solishtiradi: teng bo‘lsa 0 | strcmp("ab", "ab") = 0 |
a da yetarli joy bo‘lishi shart — aks holda strcpy/strcat chegaradan chiqadi.
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
18 / 24
AMALDA
strlen, sizeof, strcpy, strcat
#include <iostream> #include <cstring> using namespace std; int main() { char s[20] = "Dastur"; cout << strlen(s) << " " << sizeof(s) << endl; char t[40]; strcpy(t, s); strcat(t, "lash qiziq!"); cout << t << endl; cout << strcmp("abc", "abc"); return 0; }
▶ NATIJA
6 20 Dasturlash qiziq! 0
strlen(s) = 6
haqiqiy harflar soni
sizeof(s) = 20
ajratilgan joy
strcat
t oxiriga qo‘shildi
strcmp = 0
satrlar teng
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
19 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
6-bo‘lim yakuni: Belgili massivlar (C-satrlar)
1Savol 1
char s[] = "Salom"; nechta elementdan iborat?2Savol 2
strlen("C++") nechaga teng?3
Bo‘sh joyli butun qatorni C-satrga qanday o‘qiysiz?
Savol 38-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
20 / 24
Xulosa
Asosiy xulosalar
1Maksimum
max = a[0] dan boshlang; o‘rtacha — (double)sum / n.2Saralash
Pufakcha: qo‘shnilarni almashtirish; amaliyotda
sort(a, a + n).3Matritsa va C-satr
m[i][j] — ichma-ich sikl; C-satr oxirida '\0'.8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
21 / 24
Takrorlash
Yakunlashdan oldin oltita savol
1
Pufakcha usulida 1-o‘tishdan keyin nima o‘z joyida bo‘ladi?
2
sort(a, a + n) qaysi kutubxonada?3
int m[2][5] da nechta element?4
strlen va sizeof farqi?5
m[i][j] da i nimani bildiradi?6
C-satr oxirida qaysi belgi turadi?
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
22 / 24
Laboratoriya ishi
5-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
5
O‘rtachadan kattalar
Oson · 10 ball
6
Ikkinchi maksimum
O‘rta · 20 ball
7
Takrorlarsiz
O‘rta · 20 ball
8
Transponirlash
O‘rta · 20 ball
9
C-satr: unlilar
O‘rta · 20 ball
10
Spiral matritsa
Qiyin · 30 ball
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
23 / 24
Chiqish chiptasi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
1
Pufakcha saralashni o‘z so‘zlaringiz bilan 2 gapda tushuntiring.
2
int m[3][4] matritsaning bosh diagonali bormi? Nima uchun?3
char s[10] = "salom"; uchun strlen(s) va sizeof(s) nechaga teng?8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
24 / 24