⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar — interaktiv slaydlar
8
SAKKIZINCHI MA’RUZA · 2-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 5-mavzu (2 qismdan 2-qism)

Massivlar

Massivni saralash · Ikki o‘lchovli massivlar · Belgili massivlar (C-satrlar)
int a[5]
a[i]
sort()
m[i][j]
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
1 / 24
Isinish

Jurnaldagi baholarni qanday tartiblaysiz?

O‘tgan ma’ruzada massiv, indeks va maksimumni o‘rgandik.

1
Eng katta bahoni qanday topgan edik?
2
Barcha baholarni o‘sish tartibida qo‘yish uchun nima qilish kerak?
3
Jurnalda bir nechta fan bo‘lsa — massiv qanday ko‘rinadi?
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
2 / 24
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Saralash — massivni pufakcha usulida va sort() bilan
2
Ishlash — ikki o‘lchovli massivlar (matritsalar) bilan
3
Hisoblash — matritsaning satr, ustun va diagonal yig‘indilarini
4
Foydalanish — char massivlari va <cstring> funksiyalaridan
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
3 / 24
04

Massivni saralash

Pufakcha usuli · o‘rin almashtirish · <algorithm> dagi sort()
Bubble sort
swap
sort()
greater<int>
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
4 / 24
PUFAKCHA USULI

Qo‘shnilarni solishtirib, o‘rin almashtirish

1

Solishtirish

a[j] > a[j + 1] bo‘lsa — tartib buzilgan
›
2

Almashtirish

t = a[j]; a[j] = a[j+1]; a[j+1] = t;
›
3

Bir o‘tish

Eng katta element massiv oxiriga “suzib chiqadi”
›
4

n - 1 o‘tish

Har o‘tishda tekshiriladigan qism bittaga qisqaradi
5 3 8 1 → 1-o‘tish: 3 5 1 8 → 2-o‘tish: 3 1 5 8 → 3-o‘tish: 1 3 5 8.
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
5 / 24
KOD

Pufakcha saralash

int a[] = {29, 4, 17, -2, 11, 8};
int n = 6;
for (int i = 0; i < n - 1; i++)
    for (int j = 0; j < n - 1 - i; j++)
        if (a[j] > a[j + 1]) {
            int t = a[j];
            a[j] = a[j + 1];
            a[j + 1] = t;
        }
for (int i = 0; i < n; i++) cout << a[i] << " ";
▶ NATIJA
-2 4 8 11 17 29 
n - 1 - i
oxirgi i ta element allaqachon o‘z joyida
int t
vaqtinchalik o‘zgaruvchi — uchinchi “stakan”
Kamayish
shartni < ga almashtirsangiz, teskari tartib
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
6 / 24
sort()

Standart kutubxona — tez va qulay

#include <iostream>
#include <algorithm>
#include <functional>
using namespace std;

int main() {
    int a[] = {29, 4, 17, -2, 11, 8};
    sort(a, a + 6);
    for (int x : a) cout << x << " ";
    cout << endl;
    sort(a, a + 6, greater<int>());
    for (int x : a) cout << x << " ";
    return 0;
}
▶ NATIJA
-2 4 8 11 17 29 
29 17 11 8 4 -2 
sort(a, a + n)
o‘sish tartibida; a + n — oxiridan keyingi joy
greater<int>()
kamayish tartibida
for (int x : a)
diapazonli for — barcha elementlar
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
7 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

4-bo‘lim yakuni: Massivni saralash

1
O‘sish tartibida pufakcha usulida qachon o‘rin almashtiriladi?
Savol 1
2
6 elementli massiv uchun nechta tashqi o‘tish kerak?
Savol 2
3
sort(a, a + n, greater<int>()) nima qiladi?
Savol 3
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
8 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

3-topshiriq: Pufakcha saralash

Massivni o‘sish tartibida saralang (pufakcha yoki tanlash usulida — sort funksiyasisiz).

Kirish: Birinchi qatorda n (1 ≤ n ≤ 1000), ikkinchi qatorda n ta butun son.

Chiqish: Saralangan massiv bitta qatorda, bo‘sh joy bilan.

MISOL · KIRISH
6
5 2 9 1 5 6
MISOL · CHIQISH
1 2 5 5 6 9
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
9 / 24
05

Ikki o‘lchovli massivlar

Matritsa m[i][j] · qatorma-qator saqlash · diagonal · transponirlash
m[3][4]
Qator/ustun
Diagonal
Transpon
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
10 / 24
MATRITSA

Jadval ko‘rinishidagi massiv

Ikki o‘lchovli massiv elementlari qator va ustun bo‘yicha joylashadi: m[i][j] — i-qator, j-ustundagi element.

E’lon

int m[3][4]; — 3 qator × 4 ustun = 12 element

Initsializatsiya

int k[2][3] = {{1, 2, 3}, {4, 5, 6}};

Aylanib chiqish

Tashqi sikl — qatorlar (i), ichki sikl — ustunlar (j).
Xotirada matritsa qatorma-qator saqlanadi: avval 0-qator, keyin 1-qator va h.k.
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
11 / 24
QATORLAR YIG‘INDISI

Matritsani chiqarish

int m[3][4] = {{5, 1, 8, 2},
               {3, 9, 4, 7},
               {6, 2, 5, 1}};
for (int i = 0; i < 3; i++) {
    int s = 0;
    for (int j = 0; j < 4; j++) {
        cout << m[i][j] << " ";
        s += m[i][j];
    }
    cout << "| " << s << endl;
}
▶ NATIJA
5 1 8 2 | 16
3 9 4 7 | 23
6 2 5 1 | 14
s = 0
har bir qator uchun yig‘indi qaytadan boshlanadi
m[i][j]
i — qator, j — ustun
Ustun yig‘indisi
sikllar o‘rnini almashtirish kerak
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
12 / 24
KVADRAT MATRITSA

Diagonal va transponirlash

int m[3][3] = {{1, 2, 3},
               {4, 5, 6},
               {7, 8, 9}};
int d = 0;
for (int i = 0; i < 3; i++) d += m[i][i];
cout << "Diagonal: " << d << endl;
for (int i = 0; i < 3; i++) {
    for (int j = 0; j < 3; j++)
        cout << m[j][i] << " ";
    cout << endl;
}
▶ NATIJA
Diagonal: 15
1 4 7 
2 5 8 
3 6 9 
m[i][i]
asosiy diagonal: i == j → 1 + 5 + 9
i + j == n - 1
yordamchi diagonal sharti
m[j][i]
transponirlash: qator va ustun o‘rni almashadi
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
13 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

5-bo‘lim yakuni: Ikki o‘lchovli massivlar

1
int m[3][4]; da nechta element bor?
Savol 1
2
4×4 matritsaning asosiy diagonalidagi elementlar sharti?
Savol 2
3
m[1][2] qaysi element?
Savol 3
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
14 / 24
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · O‘rta · 20 ball

4-topshiriq: Satr va ustun yig‘indilari

n × m o‘lchamli butun sonli matritsa berilgan. Har bir satr yig‘indisini, so‘ng har bir ustun yig‘indisini toping.

Kirish: Birinchi qatorda n m (1 ≤ n, m ≤ 100), keyin n ta qatorda m tadan butun son (|son| ≤ 10⁶).

Chiqish: Birinchi qatorda n ta satr yig‘indisi, ikkinchi qatorda m ta ustun yig‘indisi (bo‘sh joy bilan).

MISOL · KIRISH
2 3
1 2 3
4 5 6
MISOL · CHIQISH
6 15
5 7 9
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
15 / 24
06

Belgili massivlar (C-satrlar)

char s[] · '\0' nol-belgi · <cstring>: strlen, strcpy, strcat, strcmp
char s[]
'\0'
strlen
getline
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
16 / 24
C-SATR

Satr oxirida yashirin '\0'

E’lon qilish

  • char s1[] = "Salom"; — 6 bayt: S a l o m \0
  • char s2[20] = "Dasturlash"; — 20 bayt, 11 tasi band
  • char s3[] = {'C', '+', '+', '\0'};

Muhim qoidalar

  • '\0' — satr tugaganini bildiradi
  • Sikl: for (i = 0; s[i] != '\0'; i++)
  • cin >> s — faqat birinchi so‘z; butun qator: cin.getline(s, 200)
Zamonaviy C++ da matn uchun odatda string ishlatiladi (6-dars), lekin C-satrlarni bilish shart.
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
17 / 24
<cstring>

C-satr funksiyalari

FunksiyaVazifasiMisol
strlen(s)Uzunlik ('\0' hisoblanmaydi)strlen("Salom") = 5
strcpy(a, b)b ni a ga nusxalaydia = "Salom"
strcat(a, b)b ni a oxiriga qo‘shadi"Salom" + "!" → "Salom!"
strcmp(a, b)Solishtiradi: teng bo‘lsa 0strcmp("ab", "ab") = 0
a da yetarli joy bo‘lishi shart — aks holda strcpy/strcat chegaradan chiqadi.
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
18 / 24
AMALDA

strlen, sizeof, strcpy, strcat

#include <iostream>
#include <cstring>
using namespace std;

int main() {
    char s[20] = "Dastur";
    cout << strlen(s) << " " << sizeof(s) << endl;
    char t[40];
    strcpy(t, s);
    strcat(t, "lash qiziq!");
    cout << t << endl;
    cout << strcmp("abc", "abc");
    return 0;
}
▶ NATIJA
6 20
Dasturlash qiziq!
0
strlen(s) = 6
haqiqiy harflar soni
sizeof(s) = 20
ajratilgan joy
strcat
t oxiriga qo‘shildi
strcmp = 0
satrlar teng
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
19 / 24
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

6-bo‘lim yakuni: Belgili massivlar (C-satrlar)

1
char s[] = "Salom"; nechta elementdan iborat?
Savol 1
2
strlen("C++") nechaga teng?
Savol 2
3
Bo‘sh joyli butun qatorni C-satrga qanday o‘qiysiz?
Savol 3
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
20 / 24
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Maksimum

max = a[0] dan boshlang; o‘rtacha — (double)sum / n.

2Saralash

Pufakcha: qo‘shnilarni almashtirish; amaliyotda sort(a, a + n).

3Matritsa va C-satr

m[i][j] — ichma-ich sikl; C-satr oxirida '\0'.
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
21 / 24
Takrorlash

Yakunlashdan oldin oltita savol

1
Pufakcha usulida 1-o‘tishdan keyin nima o‘z joyida bo‘ladi?
2
sort(a, a + n) qaysi kutubxonada?
3
int m[2][5] da nechta element?
4
strlen va sizeof farqi?
5
m[i][j] da i nimani bildiradi?
6
C-satr oxirida qaysi belgi turadi?
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
22 / 24
Laboratoriya ishi

5-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i

5

O‘rtachadan kattalar

Oson · 10 ball
6

Ikkinchi maksimum

O‘rta · 20 ball
7

Takrorlarsiz

O‘rta · 20 ball
8

Transponirlash

O‘rta · 20 ball
9

C-satr: unlilar

O‘rta · 20 ball
10

Spiral matritsa

Qiyin · 30 ball
Telefon kamerasi bilan skanerlang

Kod saytda yoziladi va server tomonidan avtomatik tekshiriladi. O‘qituvchi kodingizni ko‘rib, baho qo‘yadi.

8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
23 / 24
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
Pufakcha saralashni o‘z so‘zlaringiz bilan 2 gapda tushuntiring.
2
int m[3][4] matritsaning bosh diagonali bormi? Nima uchun?
3
char s[10] = "salom"; uchun strlen(s) va sizeof(s) nechaga teng?
8-ma’ruza (2-qism) · Massivlar
24 / 24
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 5-laboratoriya ishi (topshiriqlar)📖 Mavzu matni (interaktiv dars)01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 5-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.