⌂Barcha darslar📁Dars materiallari1 / 1 10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar — interaktiv slaydlar
10
O‘NINCHI MA’RUZA · 2-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 6-mavzu (2 qismdan 2-qism)

Satrlar va kengaytirilgan belgilar

Belgilar: ASCII va <cctype> · Unicode va kengaytirilgan belgilar · Amaliy masalalar
string
find()
<cctype>
wstring
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
1 / 23
Isinish

“Salom” so‘zini kompyuter qanday saqlaydi?

O‘tgan ma’ruzadagi string va uning metodlarini eslang.

1
Har bir harf xotirada nima bo‘lib turadi?
2
Nega s.size() o‘zbekcha so‘zda kutilganidan ko‘p chiqishi mumkin?
3
Katta harfni kichikka qanday aylantiramiz?
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
2 / 23
O‘quv maqsadlari

Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...

1
Tahlil qilish — belgilarni ASCII kodi va <cctype> funksiyalari bilan
2
O‘zgartirish — satrni songa (stoi, stod) va sonni satrga (to_string)
3
Tushuntirish — Unicode, UTF-8 va wstring farqini
4
Yechish — palindrom, so‘zlarga ajratish va Sezar shifri masalalarini
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
3 / 23
04

Belgilar: ASCII va <cctype>

Belgi — son · isalpha, isdigit, toupper · stoi, stod, to_string
'A' = 65
isdigit
toupper
stoi
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
4 / 23
<cctype>

Belgini tekshirish va o‘zgartirish

FunksiyaQachon rost?Misol
isalpha(c)Harf bo‘lsaisalpha('k') → rost
isdigit(c)Raqam (0–9) bo‘lsaisdigit('7') → rost
isalnum(c)Harf yoki raqamisalnum('_') → yolg‘on
isspace(c)Bo‘sh joy, tab, yangi qatorisspace(' ') → rost
isupper / islowerKatta / kichik harfisupper('Q') → rost
toupper / tolowerHarfni o‘zgartiraditoupper('a') → 'A'
Belgi arifmetikasi: '7' - '0' = 7, 'a' - 'A' = 32, char('A' + 2) = 'C'.
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
5 / 23
STATISTIKA

Matndagi harflar, raqamlar, belgilar

string s = "IT Park 2026-yil!";
int harf = 0, raqam = 0, bosh = 0, tinish = 0;
for (char c : s) {
    if (isalpha(c)) harf++;
    else if (isdigit(c)) raqam++;
    else if (isspace(c)) bosh++;
    else if (ispunct(c)) tinish++;
}
cout << harf << " " << raqam << " "
     << bosh << " " << tinish;
▶ NATIJA
9 4 2 2
for (char c : s)
diapazonli for — har bir belgi
harflar
I T P a r k y i l = 9
tinish
'-' va '!' = 2
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
6 / 23
SATR ↔ SON

stoi, stod, to_string

string tel = "+998 (90) 123-45-67";
int yig = 0;
for (char c : tel)
    if (isdigit(c)) yig += c - '0';
cout << "Raqamlar yig'indisi: " << yig << endl;
int x = stoi("125");
double y = stod("3.5");
cout << x + y << endl;
string javob = "Javob: " + to_string(x * 2);
cout << javob;
▶ NATIJA
Raqamlar yig'indisi: 63
128.5
Javob: 250
c - '0'
raqam-belgini songa aylantirish
stoi / stod
satr → int / double
to_string
son → satr, + bilan birlashtirish uchun
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
7 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

4-bo‘lim yakuni: Belgilar: ASCII va <cctype>

1
'A' belgisining ASCII kodi?
Savol 1
2
'9' - '0' natijasi?
Savol 2
3
Sonni satrga aylantirish funksiyasi?
Savol 3
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
8 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball

4-topshiriq: Belgilar statistikasi

Bitta qator matn berilgan. Undagi harflar, raqamlar, bo‘sh joylar va boshqa belgilar sonini toping.

Kirish: Bitta qator (1…1000 belgi, faqat ASCII belgilar).

Chiqish: Bitta qatorda to‘rtta son: harflar, raqamlar, bo‘sh joylar, boshqalar.

MISOL · KIRISH
Salom, 2026-yil!
MISOL · CHIQISH
8 4 1 3
Telefon kamerasi bilan skanerlang
1. Saytga kiring (login va parol)
2. Kodni yozing va sinab ko‘ring
3. ✓ Topshirish
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
9 / 23
05

Unicode va kengaytirilgan belgilar

UTF-8, UTF-16, UTF-32 · wchar_t va wstring · bayt ≠ belgi
Unicode
UTF-8
wchar_t
u32string
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
10 / 23
UNICODE

Dunyodagi barcha yozuvlar uchun bitta standart

1ASCII

Atigi 128 belgi: lotin harflari, raqamlar, tinish belgilari. Kirill, o‘, emoji — yo‘q.

2Unicode

Har bir belgiga yagona kod nuqtasi: U+0410 — kirill “А”.

3UTF-8

1–4 bayt: lotin 1, kirill 2, ‘ belgisi 3, emoji 4. Internet va Linux standarti.

4UTF-16 / UTF-32

2 yoki 4 bayt (Windows ichki) / har doim 4 bayt.
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
11 / 23
C++ TURLARI

Kengaytirilgan belgi turlari

TurSatr turiLiteralHajmi
charstring"Salom"1 bayt
wchar_twstringL"Салом"Windows 2, Linux 4 bayt
char16_tu16stringu"Салом"2 bayt (UTF-16)
char32_tu32stringU"Салом"4 bayt (UTF-32)
Keng satrlar wcout/wcin bilan va lokal (setlocale) o‘rnatilgach chiqariladi. cout va wcout ni aralashtirmang.
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
12 / 23
BAYT ≠ BELGI

"Салом" nechta belgi?

string s = "Салом";
u32string u = U"Салом";
cout << "string: " << s.size() << " bayt" << endl;
cout << "u32string: " << u.size() << " belgi" << endl;
cout << "sizeof(char32_t) = " << sizeof(char32_t) << endl;
cout << "U+" << hex << uppercase << (int)u[0];
▶ NATIJA
string: 10 bayt
u32string: 5 belgi
sizeof(char32_t) = 4
U+421
s.size() = 10
UTF-8 da har bir kirill harfi 2 bayt
u.size() = 5
UTF-32 da bitta belgi = bitta element
U+421
kirill “С” harfining Unicode kodi
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
13 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

5-bo‘lim yakuni: Unicode va kengaytirilgan belgilar

1
UTF-8 da string s = "Салом"; uchun s.size() = ?
Savol 1
2
Qaysi kodlashda har bir belgi aniq 4 bayt?
Savol 2
3
Keng satr literali qanday yoziladi?
Savol 3
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
14 / 23
06

Amaliy masalalar

Palindrom · reverse · stringstream bilan so‘zlarga ajratish · Sezar shifri
Palindrom
reverse
stringstream
Sezar
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
15 / 23
PALINDROM

Oldidan ham, orqasidan ham bir xil

string s = "A roza upala na lapu Azora";
string toza;
for (char c : s)
    if (isalnum(c)) toza += tolower(c);
string teskari = toza;
reverse(teskari.begin(), teskari.end());
cout << toza << endl;
cout << (toza == teskari ? "palindrom" : "emas");
▶ NATIJA
arozaupalanalapuazora
palindrom
isalnum
faqat harf va raqamlar qoldiriladi
tolower
katta-kichik harf farqi yo‘qotiladi
reverse
<algorithm> — satrni teskari aylantiradi
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
16 / 23
SO‘ZLARGA AJRATISH

stringstream — satrdan “oqim”

#include <iostream>
#include <sstream>
using namespace std;

int main() {
    stringstream ss("Dasturlash mantiqiy fikrlash");
    string soz, uzun;
    int n = 0;
    while (ss >> soz) {
        n++;
        if (soz.size() > uzun.size()) uzun = soz;
    }
    cout << n << " so'z, eng uzuni: " << uzun;
    return 0;
}
▶ NATIJA
3 so'z, eng uzuni: Dasturlash
stringstream ss(...)
satr cin kabi oqimga aylanadi
ss >> soz
bo‘sh joylar bo‘yicha navbatdagi so‘z
while
so‘zlar tugaguncha
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
17 / 23
SEZAR SHIFRI

Har bir harfni k pozitsiya surish

string sezar(string s, int k) {
    for (char &c : s) {
        if (islower(c)) c = (c - 'a' + k) % 26 + 'a';
        else if (isupper(c)) c = (c - 'A' + k) % 26 + 'A';
    }
    return s;
}
int main() {
    string sh = sezar("Salom, Zafar!", 3);
    cout << sh << endl << sezar(sh, 23);
}
▶ NATIJA
Vdorp, Cdidu!
Salom, Zafar!
% 26
alifbo oxiridan boshiga “aylanish”: Z → C
char &c
havola — satrning o‘zi o‘zgaradi
26 - k
deshifrlash: 23 ga surish = 3 ga orqaga
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
18 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa

6-bo‘lim yakuni: Amaliy masalalar

1
Satrni so‘zlarga ajratish uchun eng qulay vosita?
Savol 1
2
k = 1 bilan "abz" qanday shifrlanadi?
Savol 2
3
Palindrom tekshirishda nima uchun tolower kerak?
Savol 3
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
19 / 23
Xulosa

Asosiy xulosalar

1Belgilar

<cctype>: isalpha, isdigit, toupper; c - '0' — raqamni songa.

2Satr ↔ son

stoi, stod, to_string.

3Unicode

UTF-8 da size() baytlarni sanaydi; belgilar uchun u32string/wstring.
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
20 / 23
Takrorlash

Yakunlashdan oldin oltita savol

1
toupper('q') = ?
2
stoi("42") + 8 = ?
3
UTF-8 da “o‘” dagi ‘ belgisi necha bayt?
4
'7' - '0' = ?
5
isdigit('a') qiymati?
6
Satr palindrom ekanini qanday tekshiramiz?
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
21 / 23
Laboratoriya ishi

6-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i

5

Palindrom ibora

O‘rta · 20 ball
6

So‘zlar soni va eng uzuni

O‘rta · 20 ball
7

Sezar shifri

O‘rta · 20 ball
8

Siqish (RLE)

Qiyin · 30 ball
9

camelCase → snake_case

O‘rta · 20 ball
10

Ifoda qiymati

Qiyin · 30 ball
Telefon kamerasi bilan skanerlang

Kod saytda yoziladi va server tomonidan avtomatik tekshiriladi. O‘qituvchi kodingizni ko‘rib, baho qo‘yadi.

10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
22 / 23
Chiqish chiptasi

Darsni tark etishdan oldin

Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.

1
Foydalanuvchi ismini o‘qib, uni katta harflarda chiqaradigan kodni yozing.
2
UTF-8 da nima uchun belgilar soni va baytlar soni har xil bo‘lishi mumkin?
3
Satr palindrom ekanini tekshirish algoritmini 2 gapda tushuntiring.
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
23 / 23
3:00
💡 Javoblar
✎ Chiqish chiptasi
🗒 O‘qituvchi eslatmalari
▶ Ushbu dars mashg‘ulotlari
💻 6-laboratoriya ishi (topshiriqlar)📖 Mavzu matni (interaktiv dars)01 Moslashtirish02 Natijani toping03 Tasniflash04 Kodni tartiblash05 Xatoni toping06 Yakuniy sinov📁 6-mavzu materiallari
? Qanday foydalanish
MAnimatsiyani yoqish / o‘chirish
→ / SpaceKeyingi (yoki keyingi qism)
←Oldingi
BBosqichma-bosqich ochish yoq/o‘ch
OBarcha slaydlar
NO‘qituvchi eslatmalari
AJavoblar / asosiy amal
PQalam: slaydga chizish
FTo‘liq ekran
EscPanellarni yopish

Kartani ajratib ko‘rsatish uchun ustiga bosing. Tekshiruv va takrorlash slaydlarida javobni ko‘rish uchun bandni bosing. ▶ INTERAKTIV belgili slaydlar — amaliy mashg‘ulotlar.