10
O‘NINCHI MA’RUZA · 2-QISM
Dasturlash 1 · C++ · 6-mavzu (2 qismdan 2-qism)
Satrlar va kengaytirilgan belgilar
Belgilar: ASCII va <cctype> · Unicode va kengaytirilgan belgilar · Amaliy masalalar
string
find()
<cctype>
wstring
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
1 / 23
Isinish
“Salom” so‘zini kompyuter qanday saqlaydi?
O‘tgan ma’ruzadagi string va uning metodlarini eslang.
1
Har bir harf xotirada nima bo‘lib turadi?
2
Nega
s.size() o‘zbekcha so‘zda kutilganidan ko‘p chiqishi mumkin?3
Katta harfni kichikka qanday aylantiramiz?
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
2 / 23
O‘quv maqsadlari
Bu ma’ruza oxirida siz quyidagilarni bajara olasiz...
1
Tahlil qilish — belgilarni ASCII kodi va <cctype> funksiyalari bilan
2
O‘zgartirish — satrni songa (stoi, stod) va sonni satrga (to_string)
3
Tushuntirish — Unicode, UTF-8 va wstring farqini
4
Yechish — palindrom, so‘zlarga ajratish va Sezar shifri masalalarini
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
3 / 23
04
Belgilar: ASCII va <cctype>
Belgi — son · isalpha, isdigit, toupper · stoi, stod, to_string
'A' = 65
isdigit
toupper
stoi
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
4 / 23
<cctype>
Belgini tekshirish va o‘zgartirish
| Funksiya | Qachon rost? | Misol |
|---|---|---|
isalpha(c) | Harf bo‘lsa | isalpha('k') → rost |
isdigit(c) | Raqam (0–9) bo‘lsa | isdigit('7') → rost |
isalnum(c) | Harf yoki raqam | isalnum('_') → yolg‘on |
isspace(c) | Bo‘sh joy, tab, yangi qator | isspace(' ') → rost |
isupper / islower | Katta / kichik harf | isupper('Q') → rost |
toupper / tolower | Harfni o‘zgartiradi | toupper('a') → 'A' |
Belgi arifmetikasi:
'7' - '0' = 7, 'a' - 'A' = 32, char('A' + 2) = 'C'.10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
5 / 23
STATISTIKA
Matndagi harflar, raqamlar, belgilar
string s = "IT Park 2026-yil!"; int harf = 0, raqam = 0, bosh = 0, tinish = 0; for (char c : s) { if (isalpha(c)) harf++; else if (isdigit(c)) raqam++; else if (isspace(c)) bosh++; else if (ispunct(c)) tinish++; } cout << harf << " " << raqam << " " << bosh << " " << tinish;
▶ NATIJA
9 4 2 2
for (char c : s)
diapazonli for — har bir belgi
harflar
I T P a r k y i l = 9
tinish
'-' va '!' = 2
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
6 / 23
SATR ↔ SON
stoi, stod, to_string
string tel = "+998 (90) 123-45-67"; int yig = 0; for (char c : tel) if (isdigit(c)) yig += c - '0'; cout << "Raqamlar yig'indisi: " << yig << endl; int x = stoi("125"); double y = stod("3.5"); cout << x + y << endl; string javob = "Javob: " + to_string(x * 2); cout << javob;
▶ NATIJA
Raqamlar yig'indisi: 63 128.5 Javob: 250
c - '0'
raqam-belgini songa aylantirish
stoi / stod
satr → int / double
to_string
son → satr,
+ bilan birlashtirish uchun10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
7 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
4-bo‘lim yakuni: Belgilar: ASCII va <cctype>
1
'A' belgisining ASCII kodi?
Savol 12Savol 2
'9' - '0' natijasi?3
Sonni satrga aylantirish funksiyasi?
Savol 310-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
8 / 23
Amaliy topshiriqHar kim o‘z qurilmasida · 10 daqiqa · Oson · 10 ball
4-topshiriq: Belgilar statistikasi
Bitta qator matn berilgan. Undagi harflar, raqamlar, bo‘sh joylar va boshqa belgilar sonini toping.
Kirish: Bitta qator (1…1000 belgi, faqat ASCII belgilar).
Chiqish: Bitta qatorda to‘rtta son: harflar, raqamlar, bo‘sh joylar, boshqalar.
MISOL · KIRISH
Salom, 2026-yil!
MISOL · CHIQISH
8 4 1 3
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
9 / 23
05
Unicode va kengaytirilgan belgilar
UTF-8, UTF-16, UTF-32 · wchar_t va wstring · bayt ≠ belgi
Unicode
UTF-8
wchar_t
u32string
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
10 / 23
UNICODE
Dunyodagi barcha yozuvlar uchun bitta standart
1ASCII
Atigi 128 belgi: lotin harflari, raqamlar, tinish belgilari. Kirill, o‘, emoji — yo‘q.
2Unicode
Har bir belgiga yagona kod nuqtasi: U+0410 — kirill “А”.
3UTF-8
1–4 bayt: lotin 1, kirill 2, ‘ belgisi 3, emoji 4. Internet va Linux standarti.
4UTF-16 / UTF-32
2 yoki 4 bayt (Windows ichki) / har doim 4 bayt.
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
11 / 23
C++ TURLARI
Kengaytirilgan belgi turlari
| Tur | Satr turi | Literal | Hajmi |
|---|---|---|---|
char | string | "Salom" | 1 bayt |
wchar_t | wstring | L"Салом" | Windows 2, Linux 4 bayt |
char16_t | u16string | u"Салом" | 2 bayt (UTF-16) |
char32_t | u32string | U"Салом" | 4 bayt (UTF-32) |
Keng satrlar
wcout/wcin bilan va lokal (setlocale) o‘rnatilgach chiqariladi. cout va wcout ni aralashtirmang.10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
12 / 23
BAYT ≠ BELGI
"Салом" nechta belgi?
string s = "Салом"; u32string u = U"Салом"; cout << "string: " << s.size() << " bayt" << endl; cout << "u32string: " << u.size() << " belgi" << endl; cout << "sizeof(char32_t) = " << sizeof(char32_t) << endl; cout << "U+" << hex << uppercase << (int)u[0];
▶ NATIJA
string: 10 bayt u32string: 5 belgi sizeof(char32_t) = 4 U+421
s.size() = 10
UTF-8 da har bir kirill harfi 2 bayt
u.size() = 5
UTF-32 da bitta belgi = bitta element
U+421
kirill “С” harfining Unicode kodi
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
13 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
5-bo‘lim yakuni: Unicode va kengaytirilgan belgilar
1
UTF-8 da
Savol 1string s = "Салом"; uchun s.size() = ?2
Qaysi kodlashda har bir belgi aniq 4 bayt?
Savol 23
Keng satr literali qanday yoziladi?
Savol 310-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
14 / 23
06
Amaliy masalalar
Palindrom · reverse · stringstream bilan so‘zlarga ajratish · Sezar shifri
Palindrom
reverse
stringstream
Sezar
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
15 / 23
PALINDROM
Oldidan ham, orqasidan ham bir xil
string s = "A roza upala na lapu Azora"; string toza; for (char c : s) if (isalnum(c)) toza += tolower(c); string teskari = toza; reverse(teskari.begin(), teskari.end()); cout << toza << endl; cout << (toza == teskari ? "palindrom" : "emas");
▶ NATIJA
arozaupalanalapuazora palindrom
isalnum
faqat harf va raqamlar qoldiriladi
tolower
katta-kichik harf farqi yo‘qotiladi
reverse
<algorithm> — satrni teskari aylantiradi10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
16 / 23
SO‘ZLARGA AJRATISH
stringstream — satrdan “oqim”
#include <iostream> #include <sstream> using namespace std; int main() { stringstream ss("Dasturlash mantiqiy fikrlash"); string soz, uzun; int n = 0; while (ss >> soz) { n++; if (soz.size() > uzun.size()) uzun = soz; } cout << n << " so'z, eng uzuni: " << uzun; return 0; }
▶ NATIJA
3 so'z, eng uzuni: Dasturlash
stringstream ss(...)
satr cin kabi oqimga aylanadi
ss >> soz
bo‘sh joylar bo‘yicha navbatdagi so‘z
while
so‘zlar tugaguncha
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
17 / 23
SEZAR SHIFRI
Har bir harfni k pozitsiya surish
string sezar(string s, int k) { for (char &c : s) { if (islower(c)) c = (c - 'a' + k) % 26 + 'a'; else if (isupper(c)) c = (c - 'A' + k) % 26 + 'A'; } return s; } int main() { string sh = sezar("Salom, Zafar!", 3); cout << sh << endl << sezar(sh, 23); }
▶ NATIJA
Vdorp, Cdidu! Salom, Zafar!
% 26
alifbo oxiridan boshiga “aylanish”: Z → C
char &c
havola — satrning o‘zi o‘zgaradi
26 - k
deshifrlash: 23 ga surish = 3 ga orqaga
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
18 / 23
Tushunishni tekshirishO‘ylang – Juftlikda – Bo‘lishing · 3 daqiqa
6-bo‘lim yakuni: Amaliy masalalar
1
Satrni so‘zlarga ajratish uchun eng qulay vosita?
Savol 12
k = 1 bilan "abz" qanday shifrlanadi?
Savol 23
Palindrom tekshirishda nima uchun
Savol 3tolower kerak?10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
19 / 23
Xulosa
Asosiy xulosalar
1Belgilar
<cctype>: isalpha, isdigit, toupper; c - '0' — raqamni songa.2Satr ↔ son
stoi, stod, to_string.3Unicode
UTF-8 da
size() baytlarni sanaydi; belgilar uchun u32string/wstring.10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
20 / 23
Takrorlash
Yakunlashdan oldin oltita savol
1
toupper('q') = ?2
stoi("42") + 8 = ?3
UTF-8 da “o‘” dagi ‘ belgisi necha bayt?
4
'7' - '0' = ?5
isdigit('a') qiymati?6
Satr palindrom ekanini qanday tekshiramiz?
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
21 / 23
Laboratoriya ishi
6-laboratoriya ishi: 6 ta dasturlash topshirig‘i
5
Palindrom ibora
O‘rta · 20 ball
6
So‘zlar soni va eng uzuni
O‘rta · 20 ball
7
Sezar shifri
O‘rta · 20 ball
8
Siqish (RLE)
Qiyin · 30 ball
9
camelCase → snake_case
O‘rta · 20 ball
10
Ifoda qiymati
Qiyin · 30 ball
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
22 / 23
Chiqish chiptasi
Darsni tark etishdan oldin
Javoblaringizni yozing (✎ Javob yozish) yoki qog‘ozga yozib topshiring.
1
Foydalanuvchi ismini o‘qib, uni katta harflarda chiqaradigan kodni yozing.
2
UTF-8 da nima uchun belgilar soni va baytlar soni har xil bo‘lishi mumkin?
3
Satr palindrom ekanini tekshirish algoritmini 2 gapda tushuntiring.
10-ma’ruza (2-qism) · Satrlar va kengaytirilgan belgilar
23 / 23